Mentionsy Mentionsy
MiMcast
MiMcast

W LEMbiryncie przyszłości #002

28.04.2022 ·56 min 23 s · 14 rozdziałów

O generalizacji życia ludzkiego i o lemowskim spojrzeniu na świat rozmawiamy z Agatą Kołodziejczyk, Przemysławem Rudziem i Jerzym Woźniakiewiczem. Jak odczytujemy dziś twórczość Stanisława Lema? Tego i wiele więcej dowiecie się, słuchając naszego nowego cyklu podcastów „W LEMbiryncie przyszłości” dofinansowanego z programu „Społeczna odpowiedzialność nauki” Ministra Edukacji i Nauki. #Mimcast POBIERZ ODCINEK Linki: Społeczna Odpowiedzialność Nauki […] Artykuł W LEMbiryncie przyszłości #002 pochodzi z serwisu MiMcast.

0:00 · Wprowadzenie i przedstawienie gościa 1

Po prostu to była marmurowa kobyła z takimi neologizmami, że po prostu nie. Natomiast z czasem, jak zaczęłam się zajmować astrobiologią, kosmosem, wróciłam pokornie do również tej humanistycznej części kosmosu, czyli do science fiction. No i oczywiście Lem, również z Krakowa, tak jak ja, musiał być na tym pierwszym miejscu. Zresztą pierwszy satelita naukowy polski też został nazwany Lemem. No po prostu ten Lem się rzucał w oczy. I zaczęłam się zastanawiać, co wezmę na początku, bo rzeczywiście jest bardzo bogata bibliografia Lema. Zaczęłam bardzo niestandardowo, a mianowicie popatrzyłam sobie, w jakim czasie Lem pisał książki.

5:32 · Klasyka Lema i jej wpływ 3

Jest tam nawiązanie do inteligentnego oceanu. No to oczywiście jako biolog mnie się inteligentny ocean kojarzy z prazupą. Okazuje się, że dokładnie w czasie, kiedy Lem pisał o inteligentnym oceanie, powstawały nowe teorie, jak powstało życie na Ziemi, właśnie z takiego inteligentnego oceanu. Więc to wszystko jest spójne z postępem naukowym, który w tamtych czasach był. No i z tym przetworzeniem postępu w danym czasie już na takie wyższe sfery, na te bardziej zaawansowane ścieżki, które sięgają do tego humanitaryzmu, czyli jak to można rozwinąć, jakie to ma znaczenie dla człowieka. No a że jestem biologiem, no to oczywiście bardzo dużo widzę w Lemie biologii, mądrych, inteligentnych analogii.

Kontakt z obcą cywilizacją. No i tutaj takie skojarzenia mogą być pewnie, że Seti, pewnie, że Roswell. Pewnie, że jakieś sygnały od obcych cywilizacji albo napływające regularnie albo quasi regularnie doniesienia o jakichś latających spotkach czy jakichś innych takich kwestiach związanych właśnie z kontaktem ziemskiej cywilizacji z cywilizacją inną. I spodobał mi się jej taki wydźwięk pesymistyczny, który trochę nawiązuje właśnie do paradoksu Fermiego, który kiedyś powiedział no dobra, ale gdzie oni są tak naprawdę. Pojawia się kwestia dystansu, który uniemożliwia normalną konwersację. Skończoność prędkości światła determinuje, że te rozmowy nigdy nie będą takimi rozmowami, jak my prowadzimy teraz. Nawet po kablu, nawet po jakimś internecie, gdzie na moje słowo może być natychmiastowa reakcja.

Bardzo lubię też Cyberiadę, która jest książką bardzo dowcipną, która też porusza w dowcipny sposób. Pamiętam, że w czasie lektury ja po prostu śmiałem się czasem do rozpuku. Też piękna książka, która porusza takie właśnie dylematy cywilizacyjno-ludzkie, pamiętając, że Krapauciusz i Trull to przecież roboty. Genialne, bo genialne, ale jednak roboty. Lubię też Lema tego późniejszego, który poszedł już w polemikę, w publicystykę, już mocno w taką filozofię, gdzie z pozycji entuzjasty nauki i technologii i cywilizacji w ogóle, jej rozwoju, przeszedł raczej na pozycje sceptyczne, wskazujące błędy, wskazujące pułapki, wskazujące ślepe uliczki. Pokazywał, że ewolucja technologiczna, która mknie, jak bolid Formuły 1, Znacznie, znacznie, znacznie wyprzedziła ewolucję biologiczną, która jednak trwa bardzo powoli i ona czyni z nas tak jakby ludzi tych pierwotnych, pełnych instynktów, atawizmów, zanurzonych w elektryczności, w internecie, w globalnej wiosce, w lotach kosmicznych, w pędzie ku jakimś celom wyznaczonym przez głowę mówiącą w telewizji, żeby być zawsze pięknym, żeby być bogatym, żeby być zdrowym, a to chyba nie tak.

12:52 · Dylematy i konflikty w literaturze Lema 5

Proszę zobaczyć, jaka była różnica w ilorazie inteligencji między pisarzem, między Stanisławem Lemem, a potencjalnym średnim czytelnikiem. I jak czytałam właśnie te wszystkie dylematy braku porozumienia różnych inteligencji, różnych bytów, to oczywiście pierwsze co sprawdziłam, jak to jest z tym ilorazem inteligencji. Znowu tutaj biologia się narzuca, nawet można powiedzieć neurobiologia kognitywna. Proszę Państwa, to jest właśnie niesamowite, nawet w tych czasach, w których żyjemy, że podstawą wszelkich konfliktów, sporów, wszelkich dylematów ludzkich jest właśnie brak tego porozumienia, brak zrozumienia drugiej strony. I tak ważne to było właściwie w całej literaturze Stanisława Lema. On cały czas się odnosił do tego, że to nie jest łatwe zrozumieć całkiem inną inteligencję, zwłaszcza jeżeli ktoś jest troszeczkę niżej na tej drabince ewolucyjnej.

Jurek Woźniakiewicz zamyka tę rundę. Ja zapewne nie będę bardzo oryginalny. Tutaj moi rozmówcy wymienili kilka tytułów, które być może są trochę mniej znane. Ja raczej wśród tych ulubionych muszę wymienić klasykę Lema. Być może dlatego, że jest takie powiedzenie ze sławnego filmu Raze, że najbardziej podobają nam się te piosenki, które już znamy i być może też tak było trochę z Lemem. Nie wiem, jak teraz listy lektur szkolnych wyglądają, bo to się bardzo, bardzo zmienia, w niektórych czasach bardzo, bardzo, ale jeszcze z czasów szkolnych zacząłem poznawać, w czasach szkolnych zacząłem poznawać stwórczość Lema, czy tak jak większość osób pewnie, od bajotów i opowieści o pilocie Pirksie i jak gdybym był zapytany właśnie o to,

A ja wykorzystam teraz tę sytuację, ponieważ kolejny raz pojawia się w tej rozmowie powieść Eden. Tytuł ten wypłynął już podczas pierwszego odcinka, w którym gawędziliśmy sobie z Wojciechem Zemkiem. A tak się zabawnie składa, że moją pierwszą powieścią Lema, którą przeczytałem, czy tak jak wspomniałem, próbowałem przeczytać, był właśnie Eden. Ja mówię próbowałem przeczytać, bo miałem wtedy naście lat i z perspektywy czasu myślę sobie, że było to za wcześnie. Zgadza się. Nie uważacie, że zostaliśmy tak trafieni przez Lema z przeszłości?

Takie zapędy zawsze były już od czasów starożytności. Zapęd do tego, żeby eliminować jednostki niedoskonałe na rzecz tych, które wydają nam się dobre, przewijał się w historii ludzkości już od czasów starożytności. No i kojarzymy go tak naprawdę z najbardziej mrocznymi czasami w naszej historii, takimi też jak czasy faszyzmu, ale myślę, że to też nie jest jedyna warstwa powieści Edem, która zasługuje na większe skuteczne W LEMbiryncie przyszłości 002.

W LEMbiryncie przyszłości 002. W LEMbiryncie przyszłości 002. Mnie się bardzo podoba, że wspomniałeś o Edenie, ponieważ właśnie ta anonimowość, te takie archetypy postaci, że tam właśnie jest chemik, jest inżynier, nie ma imion właściwie, poza Henrykiem. To jest ciekawe. Ja sobie, nie wiem czemu, skojarzyłam to z RODO. Jesteśmy bezimienni teraz. Wszędzie w sieci jest wielka taka kampania, żeby te wszystkie dane zachowywać, żeby ukrywać. Nawet w szpitalu, jak gdzieś tam wołają, to po numerze wołają.

19:30 · Bioinżynieria i antyutopie 2

Eden można byłoby zaliczyć do kanonu antyutopii, które powstały na przestrzeni dziesięcioleci w literaturze światowej. Czasem mamy teraz takie, jakie mamy. Widzimy, co się dzieje niestety. I cóż, no tutaj wspomniałem też dzienniki gwiazdowe i tam jest też taka opowieść o tym, jak naukowcy gdzieś tam na jakiejś planecie stworzyli maszynę, która miała wprowadzić powszechny dobrobyt i i porządkować wszystko tak, żeby było pięknie i spokojnie i w ogóle, żeby wszyscy byli szczęśliwi. No więc ona stworzyła coś takiego, że sprowadzała, czyli ściągała ludzi do siebie i zamieniała je w krążki, z których układała wzory geometryczne na powierzchni planety, które ujrzał Ion Tichy właśnie z orbity, no i tego zafrapowało i wylądował na niej dowiedzieć się, co jest grane.

Eden, moi drodzy, to jest w ogóle literatura wyjątkowo pasująca dla Agaty, głównie ze względu na kwestie bioinżynieryjne. Oczywiście. Ja jak to zaczęłam czytać, no to po prostu byłam pełna zafascynowania, że w tamtych czasach Stanisław Lem już potrafił tak zaawansowane metody tworzenia bytów, które żyły, zademonstrować te linie technologiczne. Fantastyczna sprawa. Ja nie chcę spoilerować tutaj, ale to trzeba przeczytać, powiedzmy szczerze. To jest kod i jeżeli wyrwiemy linijkę kodu z całego programu, to on nie będzie działał.

22:28 · Filmowe adaptacje i iloraz inteligencji 3

Fenomenalny film, fenomenalna miniatura w świetnej obsadzie, która też pokazuje te wynaturzenia, które też przecież biorą początek w postępie naukowym. Ten film można powiedzieć, że jest trochę w takim lemowskim stylu, bo przewiduje w jakiś sposób Ale nie robi tego banalnie jak na 68 rok. Rzeczywiście to co pojawia się w tym filmie do tej pory nie zostało jeszcze w pełni zrealizowane, ale coraz więcej mamy różnego rodzaju implantów, które mogą być W LEMbiryncie przyszłości 002.

Czytając dawniej Lema, to jego twórczość kojarzyła mi się z takimi twórcami jak na przykład Jean-Michel Jarre, ale myślę, że to była kwestia epoki i tego, że wtedy ta muzyka elektroniczna też była trochę na topie i trochę do tego pasowała. Teraz można by zupełnie czym innym zilustrować taki film, no byłoby to bardzo ciekawe. Przemek, powiedz, chciałbyś skomponować muzykę do filmu, którego scenariusz oparto na literaturze Lema? Tak, wydaje mi się, że jestem gotów do tego, ale oczywiście byłaby to muzyka i od razu powiedziałbym wprost. Nie jestem symfonikiem, nie mam wykształcenia symfonicznego, klasycznego takiego, żeby robić symfonikę, aczkolwiek miniaturowe formy w tej dziedzinie jakieś popełniłem i myślę, że kiedyś się nimi podzielę gdzieś na szerszy forum.

Natomiast we właściwej sobie działce muzyki, muzyce elektronicznej w tym klasycznym rozumieniu, jak najbardziej, jeśli ktoś będzie słuchał tego wywiadu, tej rozmowy między nami, zwróci uwagę, zapraszam do kontaktu. Ja się cieszę, że mogliśmy się poznać i razem porozmawiać i teraz też dzięki temu z przyjemnością sięgnę po muzykę, po tej rozmowie, jestem jej bardzo ciekawy. Tak to właśnie jest. Także kolejna korzyść z naszego spotkania. No i wszystko na ten temat, drodzy Państwo. Zanim jednak usłyszymy muzykę Przemka stworzoną do filmu zrealizowanego na podstawie któregoś z dzieł Stanisława Lema, posłuchajmy jednego z utworów kompozytora, które już powstały. Drodzy Państwo, Przemysław Ruć.

28:59 · Muzyka i inspiracje 2

Patrzenie w gwiazdy czy muzyka? No i gdzie w tym wszystkim umieściłbyś Lema? Zdecydowanie astronomia. Astronomia to moja pasja, która w zasadzie ona też mnie skierowała na Lema, bo ja przecież będąc dzieckiem nie wiedziałem o istnieniu Lema. Nie wiedziałem kim on jest. Od patrzenia w niebo do tworzenia muzyki. Inaczej mówiąc Lem może inspirować nie tylko literacko. Moja wdzięczność dla Lema jest właśnie w tym wymiarze artystycznym spowodowana tym, że zainspirował mój debiut, który później na zasadzie, no nie wiem, może trochę klocków domina, które jak już raz się jeden strąci, to kolejne strącają następne. No i tak było z tymi płytami. Ta pierwsza płyta dała początek całej trylogii lemowskiej, którą nagrałem praktycznie i wydałem praktycznie w ciągu jednego roku, więc to było bardzo inspirująca rzecz dla mnie. No a w tej chwili tych płyt jest już kilkadziesiąt, powstają następne.

Ta technologia, kosmos, astronomia, astronautyka, wybieganie ludzi poza Ziemię, poza jej najbliższe środowisko, najbliższe sąsiedztwo jest mi bardzo bliskie i w zasadzie chyba nie było takiej płyty, nie było takich nagrań, gdzie gdzieś z tyłu głowy ten Lem siedzi. Zresztą czasem, jak mam problemy z nazwaniem jakichś utworów, to często otwieram książki Lema i znając jego kwiecisty język, Te mnóstwo neologizmów, które on tworzył, z uporem maniaka i czasami to ja myślałem, że po prostu, że to jakiś jest objaw szaleństwa słowotwórczego. LEM pomaga mi czasami też w wymyślaniu tytułów płyt, tytułów kompozycji, czy naprowadza mnie troszeczkę na tytuły, które potem ostatecznie lądują na okładkach płyt. Więc tutaj tak, jestem mu bardzo wdzięczny i mam nadzieję, że ta nasza przygoda będzie trwała przez najbliższe lata.

35:00 · Kosmos Lema i przewidywania 2

A jak byście mogli określić kosmos Lema i wpleść w tę opowieść ten wizerunek Lema wizjonera? Mój poprzedni rozmówca powiedział, że jest sceptyczny, jeśli chodzi o taką wyliczankę prognoz, no ale może jednak spróbujmy tak na własną odpowiedzialność powymieniać to, co w przepowiedniach Lema się sprawdziło. No to jedziemy. A może powinienem powiedzieć lecimy. Faktycznie Lem przewidział, że będą e-booki, nazwał je optonami i to była ponoć wielka furora, jak to opisywał. Były też lektany, czyli coś, co obecnie byśmy nazwali audiobookami. Faktycznie Lem pokazywał, że generalnie ta cybernetyka to jest właściwie najważniejszy przedmiot, najważniejsza dziedzina, bez której rozwój technologii nie będzie zorganizowany, nie będzie uczesany.

Całkowicie jest pod kontroli i nas po prostu nie zgładziła w pewnym momencie, jak zdecyduje, że tak naprawdę zużywamy im tutaj, brudzimy planetę i ogólnie nie jesteśmy najfajniejsi. Całkiem jak wirusy w Matrixie, do których zredukowano ludzkość. Przemysław, wróć kolejny raz do tablicy. Internet, rzeczywistość wirtualną, która przecież, no ona już nawet nie raczkuje, ona coraz bardziej się rozwija. Doskonale to widać po grach komputerowych. Niedawno byłem na Politechnice Gdańskiej w laboratorium rozszerzonej rzeczywistości wirtualnej. Oni mówią na to cave, takie miejsce, gdzie wchodzi się w sześcian 3x3x3 metry, gdzie podłogi, ściany i sufit wyłożone są takimi wyświetlaczami, które sprzężone są z okularami, ale nie takimi jak do rzeczywistości wirtualnej, virtual reality.

37:03 · Technologia i sztuka 1

Nie chcieliśmy budować specjalnego statku szkoleniowego, tylko po prostu budujemy jego model, wpuszczamy człowieka do takiej jaskini wirtualnej i to działa. I Lem o tym pisał. Sztandarowym też pomysłem Lema były te słynne audiobooki, czytniki. Pisał o kryształkach, które wkładały się w czytniki i zawierały półbiblioteki. W tej chwili, jak się jedzie autobusem albo tramwajem czy w pociągu, to wiele osób właśnie z takich książek cyfrowych korzysta. Ja osobiście nie, bo ja wolę jednak kontakt z papierowym odpowiednikiem, czyli tą literaturę klasyczną, ale tą klasyczną, bo papierową. Fantomologia to jest też przecież pomysł Lema. Lem też pisał właśnie o postępach medycyny związanych z zastępowaniem pewnych ludzkich organów ich odpowiednikami cybernetycznymi.

39:44 · E-booki i audiobooki 1

W książce z obłoku Magellana możemy się dowiedzieć, że te dane będą zapisywane na trionach, niewielkich urządzeniach, które są zbudowane z kwarcu, a za pomocą drgania elektrycznych zmieniają swoją strukturę. No to dzięki nim powstała opisywana przez autora biblioteka trionowa, gdzie zapisywano dorobek ludzkiej umysłowości. To tak naprawdę jest opis współczesnego komputera. Nie da się ukryć, że bardzo bliski tak naprawdę do tego, czym posługujemy się teraz, co każdy z nas nosi w kieszeni jako smartfon, bo smartfon to przecież też mały komputer. W nim możemy zapisać cały nasz dorobek i w takim komputerze zmieścić wiele, wiele, wiele danych. Też warto zwrócić uwagę na wizję rozwoju komputerów i to, że te komputery w wizji Lema będą się ze sobą łączyć, a więc jak on mówił o zrośniętych bankach pamięci, ale dziś byśmy mogli powiedzieć o pewnych chmurach obliczeniowych o komputerach, krótko mówiąc połączonych sieci.

42:17 · Roboty i algorytmy 1

Więc dla mnie w ogóle ta koncepcja wirusów dobra też jest fantastyczna u Lema. Zwłaszcza, że proszę zauważyć, że w Chinach też mamy już technologię, która nakazuje społeczeństwu oceniać zachowania poszczególnych ludzi. Dostaje się punkty, że ktoś jest miły, a ktoś dostaje odejmowane punkty, jak jest nieuprzejmy. I właściwie ten proces jest bardzo podobny do tego, co opisuje Lem właśnie na bazie tych wirusów bystrów. Tak, ja też mam na ten temat pewne swoje przemyślenia, niestety mało optymistyczne.

43:52 · Muzyka i eksperymenty 2

Mieliśmy później klasyków wiedeńskich, później mieliśmy romantyzm. Impresjonistów, neoromantyzm i tak dalej i tak dalej. Pojawił się później jazz, muzyka rockowa, muzyka bluesowa, muzyka rozrywkowa, szeroko pojęta. W końcu pojawiła się też muzyka elektroniczna, muzyka ciężka, jakieś właśnie ciężkie brzmienia i tak dalej. Naprawdę nawet w tej muzyce klasycznej pojawiły się takie nurty jak punktualizm, aleatoryzm. Dla człowieka zapytanego na ulicy, co o tym sądzi, to pewnie powiedziałby, że to jest jakiś hałas, trzaski, jakieś zbiory punktów pojawiających się w przestrzeni. Sztandarowym przykładem też eksperymentu muzycznego będzie Cage i jego 4 minuty 33 sekundy ciszy, gdzie pianista wychodzi na scenę, otwiera wieko fortepianu, podnosi rękę jakby chciał zagrać, a partytura wskazuje mu same pauzy.

Ponieważ tak naprawdę nasze uszy też są w pewnym sensie ograniczone i nasze mózgi są ograniczone w pewnym sensie. Jeśli przyjmiemy tą definicję muzyki, że to jest zbiór dźwięków, które są uporządkowane formalnie, które mają pewną wysokość, tam jest jakaś myśl muzyczna przekazana. Czasem sobie myślę tak, co by zrobił na przykład Chopin, gdyby miał dostęp do tych wszystkich możliwości, które daje technologia. Chopin, Mozart, Rachmaninov, Jan Sebastian Bach. Wydaje mi się, że warto też zwrócić uwagę na jeszcze niespełnione, ale bardzo prawdopodobne, no chociaż czy niespełnione do końca, to możemy podwagować też obawy pisarza, że zostaną stworzone inteligentne roboty, których inteligencja może przerosnąć inteligencję ludzką, a tym samym kiedyś może to doprowadzić do zapanowania nad ludzkością.

46:49 · Inteligentne roboty i sztuczna inteligencja 1

Zresztą jest motyw, który jest znany w popkulturze, ale na pewno LM był jego pierwszym twórcą. Pisał o tym chociażby w utworze Pokój na Ziemi z 1987 roku. No i jeżeli się teraz zastanowimy nad tym, to rzeczywiście nasze roboty, może nie tylko roboty, ale w ogóle urządzenia są coraz bardziej inteligentne. Mamy teraz uczą się No przecież są komputery, które ogrywają w szachy najlepszych szachistów, więc można powiedzieć, że te zdolności, czyli możliwość wykonywania takich obliczeń, ale też uczenia się, aby być bardziej inteligentnym od najlepszych szachistów jest osiągnięta, ale jesteśmy tak naprawdę krok przed spowszednieniem tej inteligencji, sztucznej inteligencji wyuczonej, Coraz więcej urządzeń potrafi się uczyć i może być rzeczywiście tak, że ich doświadczenie kiedyś stanie się jakimś zagrożeniem dla człowieka, więc jest to rzecz, która na razie się jeszcze nie spełniła lub spełniła się może w takim małym wycinku jak gry szachowe, ale już w tym momencie widać, że teza o tym, że stworzenie inteligentnych robotów może zagrozić ludzkości nie jest postawiona na wyrost, moim przynajmniej zdaniem.

49:56 · Solarystyka i nauka 1

W LEMbiryncie przyszłości 002. W ostatniej chwili katapultować się z tego lądownika, który się roztrzaskał oczywiście z hukiem na powierzchni ziemi, chmura, ognia i tak dalej. Pięknie widać jak tuż obok wraku ląduje spadochron z Armstrongiem, który po prostu wiedział kiedy już nie jest w stanie sterować tym statkiem, wiedział kiedy wcisnąć ten przycisk zabierzcie No właśnie, ale wszystkie te historie, o których mówisz, wydarzyły się jednak kilka lat temu.

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.