Psary w gminie Secemin

Miejscowość należała do województwa częstochowskiego. No ale na szczęście tak się granice ułożyły, że te naturalne bariery związane z Wisłą i z Pilicą jednak no chyba tak powinny wyznaczać ramy funkcjonowania jednostek administracyjnych, bo jest to wtedy znacznie łatwiejsze życie. No i choćby różnego rodzaju obliczenia, które dotyczą na przykład powierzchni, jakichś zasobów, możliwości rozwojowych właśnie w widłach rzek czy nad rzekami. No ale jest to też jednocześnie miejscowość, w przypadku której jeśli chodzi o nazwę, no to ona rzeczywiście też jest w wielu regionach naszego kraju znana i przez to czasami mylona z różnymi innymi miejscowościami. No właśnie, bo wybierzemy się do miejscowości Psary w gminie Secemin, a tych psar rzeczywiście jest sporo.

Wspominaliśmy, że nasze psary wcześniej należały do województwa częstochowskiego, teraz go już nie ma, jest województwo śląskie. No i w Śląskim między innymi psary też są, to nawet gmina Psary. No i w naszym regionie są znane psary koło Bozentyna, a generalnie to jest taka nazwa, która funkcjonuje od średniowiecza i świadczy o starodawności miejscowości, ponieważ wiąże się z istnieniem tzw. osad służebnych. Czyli takich osad, które wokół Grodu Kasztelańskiego, czyli tej pierwszej administracji związanej z podziałem kraju, funkcjonowały. I wiązało się to z tym, że osadzeni byli w tych wioskach mieszkańcy, którzy na rzecz Grodu wykonywali konkretne funkcje, trudnili się konkretnymi zajęciami.

Jeśli Psary, no to wiadomo, że rzecz Ma się w ten sposób, że chodzi o psy, o hodowlę, ale i o tresurę psów myśliwskich. No i tak było również w tej miejscowości, dlatego że my jesteśmy w pobliżu Secemina, a tak na dobrą sprawę to między Seceminem a Szczekocinami, które teraz należą do województwa śląskiego, ale przecież w pobliżu jest sławna miejscowość Lelów. Nawet powiat lelowski istniał, I w związku z tym Lelów to jest właśnie miejsce, gdzie znajdował się gród i niektóre osady istniejące do dzisiaj, wprawdzie już nie jest ich może tak dużo, a nawet część z nich w średniowieczu już zaniknęła, ale zachowały właśnie tę swoją dawną nazwę świadczącą o tym, że tu właśnie

Mieszkańcy trudnili się pracą na rzecz grodu, hodowali więc i tresowali psy. Dlatego to są niezwykle ważne momenty, no bo na dobrą sprawę to ta nazwa się w ogóle nie zmieniła. Nigdy się nie zmieniała i tak jak w przypadku różnych miejscowości wspominamy o tym, że czasami trzeba no głęboko szukać, bo jakieś są pomyłki albo poprzekręcane czy pozmieniane kompletnie nazwy, tak tutaj Mamy o tyle dobrą sytuację, że nazwa Psary funkcjonuje nieustannie, choć z drugiej strony teraz mamy dwie osobne miejscowości, dwa osobne sołectwa, czyli Psary wieś i Psary kolonia. Ta kolonia to jest już efekt XIX-wieczny, kiedy to po rozparcelowaniu

Tych pierwszych Psar, tych starych, nastąpiło sprowadzenie kolonistów, głównie z okolic Częstochowy, z okolic Będzina, no i oni osiedlali się na tych fragmentach, które podzielono, które im przyznano po parcelacji. A jeszcze skomplikowała się sytuacja, kiedy po II wojnie światowej wybudowano drogę, którą teraz się poruszamy. To jest droga, która przebiega przez Psary Kolonię, więc właściwie no to wydaje się, że to są ważniejsze Psary, a stara droga łącząca Secemin i Szczekociny biegnie równolegle do tej nowej. I wzdłuż starej drogi ciągnie się wieś Psary Wieś, A wzdłuż nowej Psary Kolonia.

No więc troszeczkę się to wszystko zmieniło w ciągu ostatniego czasu. Jeśli więc chcemy szukać tych najstarszych śladów i poczuć taką moc historii z punktu widzenia wielu wieków, no to trzeba się wybrać na spacer nie wzdłuż tej nowej drogi, tylko starej. A więc różne przemiany tutaj miały miejsce, ale na szczęście nazwa pozostała niezmieniona. Jeśli mówimy o początkach miejscowości, no to musimy się cofnąć aż do XIV wieku, no bo wtedy pojawiają nam się pierwsze zapisy o naszych psarach. Ich mamy dość dużo. Pierwsza informacja, można tak generalnie powiedzieć, że jeśli chodzi o te okolice nie tylko Lelów, ale i też sąsiednie różne ważne miejscowości wokół których kształtowały się osady służebne,

To źródłowe wzmianki, czyli pisane informacje na temat tych wiosek służebnych są dość późne, bo one pochodzą z XIV wieku, a tymczasem to już był czas końcowy funkcjonowania grodów kasztelańskich, bo wprowadzano tę reformę związaną z funkcjonowaniem starostw. I grody kaszterańskie straciły na znaczeniu. A jednak tak późno mamy też informacje o Psarach, chociaż z punktu widzenia innych miejscowości to może nie jedna zazdrości Psarom, bo to jest rok 1376, kiedy już mamy w źródłach potwierdzone istnienie tej wioski i ona należała wówczas do Pilawitów, czyli do rodu, który posługiwał się takim herbem,

Że na tarczy znajduje się błękitne pole, a na nim pół trzecia krzyż srebrny. Pół trzecia oznacza, że to jest krzyż z trzema poziomymi ramionami, ale to dolne ramię nie jest całe, tylko mamy ten fragment jak patrzymy na wprost. Nie mówimy już heraldycznie, ale jak patrzymy na wprost, to po prawej stronie jest trzecie ramię, a po lewej go nie ma. A więc u góry są dwa poziome ramiona, a u samego dołu tylko jest po prawej stronie. I to jest właśnie herb pilawa. No i mamy wymienionego Jakusza, który był właścicielem Psar, a później mamy wymienionych bardzo dużo różnych osób w takich przede wszystkim zapiskach sądowych różnego rodzaju.

które częściowo tutaj władały, częściowo to były osoby będące dziedzicami tej wsi, ale zdaje się, że ona budziła duże zainteresowanie, skoro wiele osób tutaj posiadało swoją jakąś majątność. I nawet jak my widzimy, że te fragmenty były sprzedawane, czy zamieniane, zastawiane, to jednak taka chęć gromadzenia przejawia się w bardzo widoczny sposób, choćby na początku XV wieku. Kiedy mamy Gniewosza z Psar, tak się on pisał, no i on, tak to należy określić, skupował od przedstawicieli innych rodów części, którymi oni dysponowali w Psarach.

No i potem pod koniec XV wieku oczywiście mamy też szczegółowe informacje Jana Długosza. No właśnie i do Jana Długosza teraz sięgniemy, bo tam mamy sporo informacji, jak wspomnieliśmy. Między innymi jest wspomniane o parafii Dzierzgów, bo psary do tej parafii należały aż do praktycznie końca XIX wieku, kiedy wybudowano kaplicę pod wezwaniem Matki Boskiej. No niestety ta kaplica z 1888 roku zachowała się do jeszcze niedawnych czasów, ale już była tak zniszczona, że po stu latach została rozebrana. Nie mamy po niej śladu, ale za to można tak powiedzieć, że mamy dwa kościoły w tej niewielkiej miejscowości, dlatego że tak akurat się tutaj losy ułożyły, iż pierwsza świątynia, którą zaczęto wznosić w 1923 roku, już właśnie po wybudowaniu wcześniej w XIX wieku tej kaplicy,

Natomiast jak popatrzymy na tych przedstawicieli Jastrzębców, czyli Andrzeja i Stanisława, bo oni wtedy byli przez Długosza w drugiej połowie XV wieku wymienieni, no to jednak też trochę tak z tyłu głowy musimy mieć tę świadomość, jakie były początki Psar, że właśnie były związane z tym grodem kasztelańskim. Czyli, jeśli tak było i tu były te osady służebne, no to nie ulega wątpliwości, że jednak pierwotnym właścicielem był tutaj władca, książę. I zapewne Psary, mimo że ta data 1376 jest dla nas obowiązująca, bo starszych zmianek nie mamy, ale wolno przypuszczać, że już w XII-XIII wieku na pewno istniały Psary, bo mniej więcej około 1250 roku

Nastąpiło przekazanie przez władcę tych dóbr, w tym i między innymi właśnie Psar, w ręce rycerstwa i wtedy się pewno ci Pilawici pojawili jako pierwsi, no ale później Jastrzębscy, a później pojawili się też kolejni, którzy byli zainteresowani wioską, no bo ona tu już była rozbudowana, o czym świadczy między innymi fakt, że była karczma, że byli zagrodnicy, byli kmiecie oczywiście, No i był ten obiekt, o którym my czasami wspominamy, ten gdzie potem właśnie znajdował się bezsprzecznie dwór folwarczny i zabudowania o charakterze gospodarczym, czyli folwark rycerski wyjątkowy, tak jak go określa właśnie Jan Długosz.

No więc świadczy to najlepiej o tym, że chciano tutaj no jednak już mieć swoją jakąś siedzibę i o tym też świadczy fakt, że w pewnym momencie na początku XVI wieku zaczęto używać i właśnie to ci Herbu Jastrzębiec zaczęli używać nazwiska psarski. Pojawiają się w źródłach jako właściciele nie tylko psar, ale i części czy fragmentów albo całych sąsiednich miejscowości. Ale zaczynają się pisać, że jest Psarski, Andrzej Psarski, Mikołaj Psarski, a więc ta siedziba była dla nich zapewne bardzo ważna, no bo to była taka ojcowizna. Tu miało być to gniazdo rodowe i jeśliby kariera tego odłamu Jastrzębców jakoś mocno się rozwinęła, no to zapewne mielibyśmy też trochę inną historię Psar, bardziej rozbudowaną i pełną jakichś innych jeszcze

A tak to możemy powiedzieć, tak już sumując właśnie te rody właścicielskie, że w XVI wieku pojawili się tutaj już na początku XVI wieku szafrańcowie, czyli ci, którzy związani byli zarówno z Seceminem, jak i z pobliską Włoszczową. Swoją działalnością innowierską, a więc wprowadzali tutaj reformację, ale oni dość krótko, bo potem się tak losy toczyły, jeśli chodzi o psary, że poszczególne rody dość krótko dysponowały tym majątkiem. On pierwotnie należał do dóbr secemińskich, ale potem wydzielono w XIX wieku osobny folwark. No i wtedy psary stanowiły już osobną część, nie należały do folwarku secemińskiego i zwykle kobiety przekazywały ten majątek do kolejnych rodów, ponieważ albo mężczyźni byli bezpotomni, albo wcześniej umierali.

Jesteśmy więc świadkami takich różnych przeobrażeń, które miały miejsce w tej niewielkiej dzisiaj miejscowości, ale obrazują to, co działo się w całym naszym kraju albo czasami właśnie na jakichś dużych obszarach, czyli te procesy i zjawiska dziejowe obejmujące też bardzo ważne ośrodki w naszym kraju, dotykające rodów arystokratycznych, zwykłych, szlacheckich, a tu mamy właśnie jak w pigułce, w psarach, to wszystko skondensowane i skoncentrowane. Musimy kończyć już dzisiejszy skrócony program MOC HISTORII. Ja może jeszcze na zakończenie taką ciekawostkę już z czasów współczesnych przytoczę, a mianowicie z 2009 roku, bo właśnie tutaj między Psarami a Górą Włodawską na centralnej magistrali kolejowej, która oddalona jest mniej więcej pół kilometra od Psar, więc rzeczywiście bardzo blisko, został pobity rekord prędkości, ale dla składu prowadzonego przez lokomotywę i wówczas