Krzczonowice w gminie Ćmielów

Moc historii. Dzień dobry, witamy Państwa jak zwykle tuż po południu. Cezary Jastrzębski z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach i Robert Szumielewicz. Dziś na naszym szlaku MOC HISTORII zatrzymamy się w Krzczonowicach w gminie Ćmielów. No i tutaj gdybyśmy mieli zaczynać, to musimy zacząć od pradziejów, bo tych odkryć tutaj jest bardzo dużo. I mimo, że pierwsze pisane wzmianki o Krzczonowicach pojawiają się w drugiej połowie XIV wieku, to jednak ślady bytowania ludzkiego tutaj mogą sięgać nawet 5 tysięcy lat. Bo jesteśmy w takiej okolicy, to jest teren między Ćmielowem a Opatowem.

Na dobrą sprawę jest to najkrótsza droga. Oczywiście jeśli się jedzie od Opatowa do Krzczonowic dzisiaj, to trzeba tam troszeczkę gimnastyki przedsięwziąć. Natomiast generalnie przez wiele stuleci tędy taka najkrótsza droga prowadziła. Okolica zresztą jest wspaniała, piękna, urokliwa, no bo to są te tereny związane ze skałą lessową, a jednocześnie właśnie z takim pięknym ukształtowaniem terenu. Zresztą wspominaliśmy o sąsiednich miejscowościach, bliżej czy dalej Położonych, które wiążą się z bardzo dawnym osadnictwem, wynikającym właśnie z urodzajnych gleb, które powstały na bazie skały lessowej. I ta wyżyna sandomierska, bo tutaj sięgają aż pod Kielce, na północ od Kielc sięgają te jenzory lessowe, dała podstawę gospodarowaniu ludzi, czyli w momencie, kiedy nastała rewolucja neolityczna,

Gdy człowiek zatrzymał się w koczowniczym trybie życia, które prowadził zajmując się zbieractwem i myślistwem i stał się rolnikiem, ona doskonale właśnie sprawdzała się na tym terenie, gdzie urodzajność gleb szła w parze z dostępem do wody. Tak jest, że tu dwie, wprawdzie dzisiaj małe rzeczki, ale jednak w Chrzczonowicach płyną. A zresztą, tak jak w wielu miejscowościach w tamtej okolicy Wyżyny Sandomierskiej, jeszcze wspominają z sentymentem mieszkańcy jak to tutaj było, kiedy miejscowość nie była zmeliorowana i w związku z tym na wiosnę, latem pojawiało się mnóstwo wody. Krzczonowice są tak położone, że Leżą w dolince, otaczają je ładne wzniesienia i w związku z tym łowienie ryb rękami to nie było coś rzadkiego, coś niespotykanego.

No i mają świadomość tego, że na przykład potencjalnie jeszcze tutaj trzeba by kopać wokół, ale skąd wziąć na to środki. To jest więc nieodłączny ból związany z dziedzictwem kulturowym, że bardzo często najzwyczajniej w świecie no nie starcza nam możliwości na to, żeby odkryć, To co jest do odkrycia, a Krzczonowice z racji tego właśnie interesującego położenia z punktu widzenia pradziejów oraz z punktu widzenia też tych młodszych epok, czyli na przykład epoki Żelaza oraz Średniowiecza są takim terenem, gdzie nieustannie trafia się na te pozostałości, czyli archeolodzy tutaj wrócą jeszcze zapewne nieraz, no ale o tych odkryciach już możemy sporo powiedzieć, bo jest ich tutaj rzeczywiście bardzo dużo i są niezwykle ciekawe.

Krzczonowice na południe. I na południe od Kamiennej jest całe zaplecze osadnicze dla tamtych kopalń, które znajdowały się na północ od Kamiennej. Tam nie mamy zbyt wielu śladów osad, cmentarzysk, czyli cieszymy się jak cokolwiek się tam znajduje, bo wiadomo, że ci ludzie pracowali w kopalniach Krzemienia. Natomiast wielkie nagromadzenie znajduje się na południe od Kamiennej. Chociaż też trzeba pamiętać, że wykopaliskowo to te osady w niewielkim stopniu są przebadane. Więc tym bardziej ciekawe jest to, że właśnie w Krzczonowicach dokonano takich prac archeologicznych. No ale niestety ten pochówek był tak mocno zniszczony, że archeolodzy, to są archeolodzy związani z naszym regionem, Artur Jedynak i Kamil Kaptur, czyli właśnie Krzemionki, Ostrowiec.

Można było tymi dolinami potoków i rzek szybko się przemieszczać i to położenie Krzczonowic zapewne było wykorzystywane do tego, że prowadziły tędy ważne trasy komunikacyjne i dlatego też te monety się tutaj znalazły. Chyba, że znowu to był przedmiot handlu i mogło być tak, że w tych czasach rzymskich był tutaj jakiś ośrodek związany z wymianą handlową i stąd pojawiali się kupcy, którzy mogli Oferować te swoje srebrne monety jako walutę, chociaż to akurat mogłoby być o tyle daleko idącą hipotezą, że musiałyby być tutaj faktorie jakieś rzymskie, a my wiemy, że na razie na naszym terenie żadnej osady z czasów Imperium Rzymskiego nie odnaleźliśmy, tylko najstarsze ślady są na terenie Słowacji, czyli za Karpatami, patrząc od naszej strony.

No ale tysiące monet, które znaleźliśmy w naszym regionie, świadczą o tym, że te związki istniały, czy też inne elementy, jak na przykład Gladius, czyli rzymski miecz w pobliskich Starachowicach, przecież odnaleziony, no to już jest też taki dowód na intensywne kontakty, a nie tylko jakieś przypadkowe, jakby o tym świadczyły monety. Zakończyliśmy te czasy prehistoryczne. Teraz pora, aby przenieść się już w te informacje podane przez źródła pisane, bo tutaj w przypadku Krzczonowic mamy nawet dokładną datę, kiedy się pojawiają w pewnym dokumencie. To jest 9 września 1372 roku. Tak i nie, dlatego że rzeczywiście taki dokument jest, ale o Krzczonowicach możemy mówić już we wcześniejszym okresie i to nie tylko w kategoriach jakiejś informacji, tylko informacji pisanej, kiedy mówimy o wzmiankach pisanych.

Bo powinniśmy się przenieść do XII wieku, do roku 1191, czyli XIV wieka XII, istotna różnica i śmiało możemy przesunąć tę datę. Oczywiście ta data dotycząca XIV wieku wiąże się z tym, że Jest taka, moim zdaniem, bardzo interesująca strona internetowa poświęcona Krzczonowicom. Od kilkunastu lat prowadzona przez Krzysztofa Granata. Z rodziny Granatów, tam włączają się też inne osoby w przygotowanie tej strony, chociaż w ostatnich latach trochę widzę, że aktywność nieco osłabła, ale za to tego materiału jest bardzo dużo na stronie internetowej. Życzyłbym, by sobie należało, żeby wszystkie nasze świętokrzyskie miejscowości Miały no tak obszerny zestaw materiałów od położenia geograficznego, poczynając poprzez pochodzenie nazwy, omówienie walorów turystycznych, omówienie historii właśnie, chociaż akurat dodamy powiedzmy jeszcze 200 lat do historii Chrzczonowic, żeby było o czym pisać na tej stronie internetowej.

Są kwestie dotyczące edukacji, ale właśnie nie takie jak się czasami znajduje, że Opisują autorzy jakieś ogólne sprawy dobrze znane. Nie, tu jest koncentracja na Krzczonowicach właśnie. To są wspomnienia zarówno autorów, jak i osób, które przekazywały różne swoje relacje dotyczące Krzczonowic i tylko i wyłącznie. I to jest wspaniałe, bo rzeczywiście zestaw jest gigantyczny. Potem jest architektura, omówienie tej wiejskiej zabudowy. No i różne komponenty dotyczące czasu od II wojny światowej. Okres komunizmu omówiony, lista nazwisk osób, które zostały poszkodowane zarówno przez III Rzeszę, jak i potem w okresie powojennym były prześladowane. Jest też omówione życie religijne, jest też taki potężny zestaw, który się nazywa Wirtualne Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego.

Więc nic dziwnego, że mieszkańcy, kilkanaście lat temu mieszkańcy Chrzczonowic uznali Tadeusza Dulnego, błogosławionego, KONIEC! Polsko-Krzczonowski i Krzczonowsko-Polski w obydwie strony, jak tam te niektóre sformułowania są używane. No i kilka jeszcze innych ciekawych motywów na tej stronie się znajduje. W związku z tym rzeczywiście historia jest tutaj też bardzo obszernie przedstawiona, ale cieszymy się, że możemy uzupełnić to, czym od lat zajmują się autorzy i jednak odnieść się do roku 1191 jako czasu, gdy pojawiła się pierwsza wzmianka

To w takim razie dodajmy te 200 lat historii naszym Krzczonowicom. Być może autorzy strony też nas słuchają i jeszcze dopiszą te 200 lat do historii swojej miejscowości, bo nie ukrywam, że ja rzeczywiście taką informację znalazłem, tą z XIV wieku, no i sugerowałem się, kierowałem się tym, co na tej stronie podano. Okazuje się, że jeszcze 200 lat można się cofnąć. Tym bardziej, że jest to też taki wątek, który dotyczy samej nazwy. My ciągle mówimy Krzczonowice i wiadomo, że trzeba się troszeczkę nagimnastykować, żeby tę nazwę wymówić prawidłowo. I w kontekście właśnie nazwy też, ten rok 1191 jest dla nas bardzo interesujący.

No i nie wiemy, czy chodzi o Świeciechów, czy Sieciechów. Natomiast wymienione zostały w tym dokumencie różnego rodzaju miejscowości, które do tych kościołów, do tych parafii były przypisane i jest również oczywiście wzmianka o naszych Krzczonowicach. Które zostały wtedy zapisane w ten sposób, że no właśnie musimy mówić o kontekście nazwy również, bo zapis był taki. Christonowici przez C. Christonowici, czyli Krzysztonowicy. Krzysztonowicy. I to jest początek nazwy Chrzczonowic dzisiejszych, dlatego że to jest taka typowa nazwa patrimonialna. A więc istniało imię, Którego nie używamy obecnie w staropolszczyźnie.

To imię brzmiało albo Krzyszton, albo Krzczon. Albo tak, albo tak. Jest tutaj pewna oboczność. Ten Krzyszton i Krzczon to być może właśnie Krystian. Jest takie przypuszczenie. W każdym razie od tego imienia urobiono nazwę KONIEC! A, to jest typowa nazwa patronimiczna, która w największym skrócie, jakbyśmy chcieli to przedstawić, wiąże się z tym, że na przykład był Jan, a w tym przypadku Chrzczon, tak jak sobie mówiliśmy, albo Krzyszton, który był właścicielem albo założycielem

Czyli możemy wyjaśnić ten sposób funkcjonowania nazw patronimicznych w ten sposób, że był na przykład Jan, podobnie jak w przypadku Chrzczonowic był, jak mówiliśmy, Krzyszton albo Krzczon, czyli ten kto zakładał wieś. Od jego imienia powstała nazwa. Ale nazwa pierwotnie brzmiała w ten sposób, że oznaczała mieszkańców albo poddanych, Chrzczona czy Jana. I w związku z tym, jak mówimy o Janie, to miejscowość pierwotnie się nazywała Janowici, a w przypadku Chrzczona czy Krzysztona, bo ten zapis pierwotny był od tej drugiej formy, od Krzysztona,

Nazwa pierwotna brzmiała Krzysztonowicy. Krzysztonowicy, czyli ci, którzy są rodzinnie związani z Krzysztonem albo są poddanymi Krzysztona, bo i mogło być tak albo tak. I w XV wieku dopiero nastąpiła zmiana. Zaczęto usuwać te końcówki, no i powstały w ten sposób Krzczonowice, bo końcówki jeszcze mogły być modyfikowane. Natomiast w naszym przypadku tej formy użyto, w przypadku nazw patronimicznych, tam były różne warianty. No i od tego momentu, od XV wieku, mimo że tam są drobne literówki, bo oczywiście Chrzczanowice mogły być zapisane, Chrzczanowicze też tak zapisawano, no bo to była łacina, więc różne się zdarzały pomyłki, ale generalnie mówimy o tym przekształceniu.

Z Krzczonowicy, czyli ci, którzy są krewnymi lub poddanymi Krzysztona, do Krzysztonowic doszliśmy. Więc ten dokument jest o tyle ważny, że on nam wprost pokazuje, skąd pochodzi nazwa miejscowości. I nawet jeśli czasami się zdarzają, no bo dzisiaj poszukujemy tych wyrazów bliskoznacznych, no i siłą rzeczy, jak jest mowa o Chrzczonowicach, to są takie koncepcje, które wiążą się z tym, że Chrzczonowice, czyli chrzest, a więc chrzest, chrzest. I od tego krztu jakiegoś potomka, władcy czy księcia, który miał być tutaj ochrzczony, no to już możemy sobie wybudować tutaj różne teorie na ten temat, ale pozostawiamy to fantazji różnych autorów, niech oni sobie tutaj budują co chcą.

Natomiast naukowo rzecz biorąc, ta data 1191 i ten dokument bardzo ważny dla naszego regionu, Najlepiej wskazuje na to, że to jest właśnie typowa nazwa patronimiczna, bo nazwa inaczej brzmiała, a potem oczywiście przez wieki się utrzymywała. To jest fascynujące, że nie ulegała zmianom, tylko w ten sposób była właśnie nieustannie używana. Z tą tylko drobną, czyli przekształcenie na początku XV wieku nazw patronimicznych w formę, która obecnie obowiązuje. No to wróćmy do tego dokumentu z 9 września 1372. No bo tutaj między innymi z tego takiego krótkiego fragmentu, którym dysponujemy, możemy się dowiedzieć o kolejnych właścicielach miejscowości. Chociaż oczywiście trzeba się też pilnować w przypadku Krzczonowic.

Są tylko te dwie w naszym regionie. No i dlatego ta ostrożność jest potrzebna. Oczywiście jest potrzebna, tylko tutaj ułatwiają nam źródła przynależność tych naszych krzczonowic, bo one zawsze pojawiają się wśród dóbr Ćmielowa. Wśród Ćmielowa lub zapisywanego Szydłów albo Szydłowiec, częściej Szydłowiec. I dlatego na samym początku powiedzieliśmy, że Krzczonowice są między Opatowem a Ćmielowem, czyli dawniej nazywanym Szydłowem albo częściej Szydłowcem. I stąd z tymi dobrami są zawsze bardzo mocno związane. I tak rzeczywiście, jak pojawia się tylko jakaś informacja o dobrach opatowskich albo o dobrach Ćmielowskich, no to można szukać informacji o Krzczonowicach. I trzeba też, jeśli mamy coś na temat Chrzczonowic, to zobaczyć, czy sąsiednie miejscowości wymieniane w tamtej informacji rzeczywiście dotyczą tego naszego terenu, czy też no właśnie tych innych, bardziej odległych krain.

Więc ten Meczecinus, tak był nazywany, Dobiesław, miał trzech synów, no i oni byli współwłaścicielami, ale jako główny występował jednak Stanisław. On musiał mieć większą część. Krzczonowic. Już tutaj mamy wymienionych tych pierwszych mieszkańców. No i w całym kalejdoskopie demograficznym rzeczywiście sporo można o Krzczonowicach powiedzieć, bo w różnych dokumentach właśnie występują zarówno właściciele, jak i później oczywiście pojawiają się też nazwiska mieszkańców, więc to jest zestaw taki dość duży, jakby trzeba ich wszystkich wymienić, no to paru audycji by nam Zabrakło, bo byłoby o czym mówić, a jeszcze gdyby dodawać jakieś informacje dotyczące ich życia, no to naprawdę potężny taki zestaw bibliograficzny w Chrzczonowicach jest do wykonania i do podziwiania.

No czasami rozbudowane, bo jest sprawa opisana. Natomiast u Jana Długosza już możemy mówić o pewnych stosunkach społeczno-gospodarczych, które tam się rysują na podstawie tego, co Jan Długosz przekazał. No i tu jak zwykle też będziemy mieli ten ciekawy jeden motyw dotyczący łacińskiego określenia, które Długosz stosuje w przypadku takich wyjątkowych obiektów. I taki wyjątkowy obiekt w Krzczonowicach się znajdował. To wracamy do tego obiektu, o którym pisał Jan Długosz, no i tego łacińskiego określenia też, o którym wspominaliśmy, czyli predium militare. Predium unum militare, czyli właśnie taki wyjątkowy folwark rycerski. To jest taki zapis, który świadczy o tym, że była tutaj zarówno siedziba, jak i obiekt obronny, czyli te dwie funkcje spełniał folwark rycerski wyjątkowy.

No i taki właśnie był tutaj w Krzczonowicach, o których wcześniej czytaliśmy, że była tutaj karczma, czyli już w XV wieku na pewno osada była bardzo rozbudowana, o czym też świadczą te zapisy długoszowe w Księdze Uposażeń Diecezji Krakowskiej i Krzczonowice występują w tych zapisach dwukrotnie. Raz występują w przypadku opisu kolegiaty sandomierskiej, o której wspominaliśmy i uposażeń tej kolegiaty, ale właśnie pochodzących uposażeń z XV wieku, z czasów Jana Długosza. No i Długosz zapisał, że istniała wówczas w kolegiacie sandomierskiej prebenda krzczonowska, czyli jak już była ta nazwa z wykorzystaniem Krzczonowic, że prebenda tak się nazywała, no to świadczy o tym, że uposażenie było tutaj solidne, duże i wiązało się z tym, że osada już miała duże znaczenie.

Oczywiście w dziejach tak się stało, że to sąsiedztwo Ćmielowa, Opatowa, innych miejscowości spowodowało, że Krzczonowice nie doszły do wielkiego znaczenia, ale w tych dawnych wiekach musiały pełnić istotną rolę, skoro plebendę sandomierską tak właśnie nazwano. No i tutaj się pojawiają te osoby, o których mówiliśmy, między innymi właśnie z rodu Czajków. Ogólnie wspomina się Stanisława Czajkę z Nowego Dworu. Czajkowie posługiwali się herbem dębno, czyli też herb, który jest bardzo rozpowszechniony w naszym regionie. No i o tych powiązaniach znowu z możnowładczymi rodami, które tym herbem się posługiwały, czyli na przykład z Oleśnickimi. Też by kiedyś się trzeba nad tym zastanowić, czy nie istniały właśnie jakieś powiązania i oni do dużych rodów nie należeli, a później po prostu się gdzieś jakoś wyodrębnili.

Nawet jak potem należały do Zasławskich, Do Tarnowskich, do Radziwiłłów, do Dródzkich-Lubeckich, bo to tak było z tym terenem, to jeszcze w XVII wieku część wioski należała do tych drobniejszych posiadaczy, ale utrzymujących się tutaj zapewne dzięki temu, że były urodzajne i są nadal urodzajne gleby i te dochody z Chrzczonowic były wysokie. Na tym powoli kończymy naszą wycieczkę z MOC HISTORII do Krzczonowic. Chociaż oczywiście jeszcze trzeba by powiedzieć i o takiej tablicy nagrobnej poświęconej Józefowi Spychajowi, która się w Ćmielowie znajduje, a on zginął w wojnie rosyjsko-japońskiej w 1904 roku. Trzeba by powiedzieć o zakupie pozostałości dworu rodziny Gombrowiczów, czyli z pobliskich Małoszyc.

Chłopi krzczonowscy kupili ten dwór i chcieli wybudować drewnianą szkołę, ale wybuchła II wojna światowa, no i rozkradziono ten cały materiał, więc no nie mamy niestety tego nawet fragmentu drewnianego dworu Gombrowiczów. Trzeba by powiedzieć o tej gwarze, no to oczywiście już, ale o porce chrzczonowskiej, czyli całym zestawie różnych potraw. Ta porka to jest właśnie potrawa interesująca, więc naprawdę moglibyśmy jeszcze tutaj wiele, wiele wątków w Chrzczonowicach podejmować. Ale niestety już musimy kończyć. Dziękujemy za uwagę. Cezary Jastrzębski, Robert Szumielewicz i Tomasz Tamborski, który program zrealizował.