Karsy w gminie Sobków

MOC HISTORII Dzień dobry, witamy Państwa jak zwykle w niedzielę tuż po południu. Cezary Jastrzębski z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach i Robert Szumielewicz. Dziś wybierzemy się do miejscowości o nazwie Karsy, ale tych miejscowości jest kilka. Naszym punktem zaczepienia będą te Karsy, Które znajdują się w gminie Sobków w powiecie jędrzejowskim. No i na początek myślę, że moglibyśmy powiedzieć co nieco o położeniu, no bo skoro powiat jędrzejowski, no to wiadomo, że są to tereny malowniczo meandrującej nidy, czyli po prostu tereny nadnidziańskiej.

Wspaniałe tereny i rzeczywiście Karsy tak interesująco są położone. Nie dziwi mnie więc, że z takiego dziejowego punktu widzenia, no to liczni nasi poprzednicy byli zapewne zauroczeni tą miejscowością, bo mamy takie ślady osadnictwa sięgające odległych czasów. A malownicze położenie też wiąże się z tym, że na dobrą sprawę to Karsy są tak troszeczkę na uboczu. I to jest też urzekające, mówiąc szczerze, na przykład jeśli o mnie chodzi, że schodzimy z takich utartych tras i wchodzimy w dziewiczy teren, gdzie czasami jest tak, że ktoś się zastanawia, a co w ogóle tam jest takiego interesującego. No i rzeczywiście, powiedzmy tak, że Karsy się nieustannie otacza.

W tym sensie, że przechodzimy obok na przykład, no jest Chomentów, są Włoszczowice, są Kije, Korytnica, no i oczywiście stolica gminy, czyli Sobków. I to wszystko są miejscowości otaczające Karsy, a one w środku, tak zatopione, są troszeczkę przez to, niby w środku, ale na uboczu jednak, No bo te miejscowości, które wymieniliśmy, częściej są obiektem zainteresowania. No i w związku z tym rzeczywiście tak jest, że jak ktoś się zastanawia Karsy, no to od razu przychodzi nam na myśl, czy może nam przychodzić na myśl nie tylko ta miejscowość, ale jakieś inne Karsy. I tak to często jest. Wielokrotnie na przykład w archiwach, kiedy przeglądałem różnego rodzaju materiały, była nazwa Karsy, no i sądziłem, że chodzi o te Karsy, a tymczasem

Warto pamiętać, że w naszym kraju jest siedem miejscowości, które tak się nazywają, w całym kraju. To są miejscowości w Wielkopolsce położone, także w województwie łódzkim, małopolskim i mazowieckim. Ta nazwa więc była często wykorzystywana, bo Karsy pochodzą od imienia Kars. A więc taka typowa nazwa odosobowa. No i tych Karsów kiedyś rzeczywiście musiało być sporo, skoro w tylu miejscach w naszym kraju wykorzystano to imię do tego, żeby założona przez tego człowieka Karsa osada otrzymała nazwę właśnie od niego. Ale też w naszym regionie świętokrzyskim są miejscowości, które identycznie się nazywają, a więc oprócz tych Kars, no bo tak najczęściej skracają mieszkańcy tę nazwę, no i należy brać pod uwagę Uzus, tak się to nazywa, czyli zwyczaj, jak wymawiają mieszkańcy, chociaż ja zawsze wolę taką formę dłuższą, dawniej używaną, czyli Karsów,

Tego się często obawiamy, że to tak strasznie długo trwa, no i się skraca. I są też karsy w okolicy Ożarowa. Ale też, oprócz tych miejscowości, mamy jeszcze w pobliżu Stopnicy. One się bardzo często też mylą z naszymi karsami dzisiejszymi, bo mamy tam karsy dolne. Nie ma wprawdzie górnych, ale za to są karsy duże też w pobliżu. No jak są duże, no to oczywiście są też małe. Mamy więc dolne, duże i małe. No i mamy jeszcze w pobliżu Opatowa, dzisiaj to jest część wioski Jałowęsy, ale kiedyś to była oddzielna miejscowość, też mamy Karsy. Dlatego trzeba tutaj bacznie się przyglądać, o które dokładnie chodzi Karsy, bo nazwa się przewija w wielu różnych

Oczywiście zawsze to obiecujemy i staramy się słowa dotrzymać, że jak poruszyliśmy jakąś strumę, jakąś miejscowość i są identycznie się nazywające, no to zawitamy też do tamtych miejscowości. Dlatego przynajmniej te, które się Karsy nazywają, już na razie się przysióbkami może nie będziemy zajmować, ale tamte są też kiedyś do opowiedzenia. A tymczasem przyjrzyjmy się tym, bo rzeczywiście historie są odległe związane z Karsami. No właśnie, jeżeli mówimy o tej historii bardzo odległej, no to rzeczywiście tak jest, bo tutaj historia sięga kultur pradziejowych, a wiemy to stąd, że są pewne znaleziska z tego okresu. Bardzo dobrze, że wspomniałeś Robercie o tym, że to jest teren ponidziański, czyli jeśli popatrzymy na przykład na historię roślinności w naszym kraju,

No i z tego punktu widzenia od razu jest to dla nas sygnał, że w takim razie śladów działalności ludzkiej, obecności ludzi trzeba tutaj rzeczywiście szukać. No i tak jest, bo jak próbujemy jakieś dane demograficzne dopasować do tamtych okolic, gdzie Karsy się znajdują, To właśnie najczęściej jest tak, że wskazuje się, iż zagęszczenie na przykład w średniowieczu ludności było tutaj jednym z największych w kraju. No bo te tradycje właśnie osadnicze były niezwykle długotrwające, a jednocześnie urodzajne gleby i łąki. One przyciągały tych, którzy się chcieli rolnictwem zajmować. W tym kontekście też, czyli nie powinno nas to dziwić i wobec czego tam wędrując, chodząc, bywając trzeba zawsze patrzeć jednak pod nogi, nie patrzeć w gwiazdy, nie przyglądać się jak słoneczko nas opali, tylko jednak wzrok w dół, bo można naprawdę na każdym kroku natknąć się na coś interesującego, czyli jakieś artefakty archeologiczne, jakieś ślady przeszłości,

Najczęściej tutaj kojarzymy ten okres wpływów rzymskich właśnie z tą działalnością i potem mamy średniowiecze, czyli już jesteśmy właściwie w domu, no bo w średniowieczu pojawiają się pisane wzmianki o Karsach. Jeśli byśmy więc tak popatrzyli, no to mamy tysiące lat, kiedy to człowiek Karsy wykorzystywał do tego, że tutaj mieszkał. Oprócz tych osad, to są jeszcze pracownie krzemieniarskie, również właśnie z mezolitu i z neolitu, czyli z epoki kamienia. Dlatego liczne wióry krzemienne, bez najmniejszego problemu się, znaczy teraz kiedy są na przykład zasiewy, Ale warto pamiętać,

O tym jaka przeszłość była, z czym ona się wiąże. No i zwykle możemy być dumni z tego, że coś interesującego Z naszej okolicy pochodzi i że mówi się o naszej miejscowości w tym właśnie kontekście, a czasami takie przypadkowe odkrycia powodują, że potem się lawina pojawia różnego rodzaju odkryć i informacji. No i w Karsach na pewno trzeba uważać, jak ktoś zamierza się zabrać za fundamenty, to uczulamy na ten problem. Mówiliśmy o tej najstarszej historii Kars, że sięga ona kultur pradziejowych, no ale jeżeli sięgniemy już po wzmianki pisane, to patrząc na szereg miejscowości, które odwiedziliśmy, to jest dość późno, no bo to mamy czasy Jana Długosza. Czyli drugą połowę XV wieku, kiedy mamy pierwsze pisane wzmianki na temat miejscowości.

No i oczywiście pewien potencjał na pewno jest. Dlatego, że jak popatrzymy na Karsy, to pewien potencjał wiąże się przede wszystkim z ośrodkami o charakterze kościelnym. Karsy przez całe wieki należały do parafii Kije. Czyli bardzo znanej i starodawnej parafii. W okolicy szybko powstały też, zaliczane do starych, parafie między innymi w Mokrsku, w Brzegach, w Chomentowie, w Korytnicy, o których mówiliśmy. A był też nawet kościół w Nidzie, wystawiony w XV wieku, więc ta organizacja kościelna stwarza pewne perspektywy, że jeśli będą źródła różnego rodzaju, to być może ten czas uda się przesunąć na wcześniejsze lata, bo Karsy być może będą wymienione jako miejscowość należąca do tej czy innej parafii, choć należały przede wszystkim do parafii Kije.

Od samego początku, odkąd tylko wiemy, Karsy do parafii Kije należały i dopiero na początku XX wieku, w 1918 roku mieszkańcy wysłali pismo do władz kościelnych, że chcą zmienić przynależność parafialną. Dlatego przede wszystkim, że mieli bliżej. To znaczy, oni się kilka wieków nad tym zastanawiali, że jednak jest bliżej do Korytnicy niż do Kijów. Kije to jest mniej więcej 5 km w prostej linii, a Korytnica sąsiaduje z Karsami. Tu od razu też powiedzmy, że jak mówimy o tych odległych wiekach, to nie działalności człowieka to dotyczy, ale jak pada określenie Korytnica, tylko nie ta Korytnica koło Rakowa,

Tylko Korytnica, ta właśnie tutaj, w okolicy, w której jesteśmy, to są takie wspaniałe odkrycia skamieniałości. Muszle małży, ślimaków, ramienionogów, które mają 15 milionów lat, pochodzą z Morza Mioceńskiego, są na powierzchni ziemi i można sobie też takie pamiątki pozbierać. I to też dotyczy właśnie naszej miejscowości, dlatego że Karsy sąsiadują z Korytnicą. No i teraz, gdyby wziąć to pod uwagę, że jednak bardzo często to nie tylko przynależność do parafii, ale też te parafie, które są obok, w pobliżu, one też czasami odnotowują jakieś fakty, na przykład dotyczące rodzin, które władały miejscowością, ale w innej parafii. No to tutaj trzeba by jeszcze mieć nadzieję, że może coś znajdziemy na temat naszej miejscowości i uda się coś odnaleźć.

Na razie musimy się pocieszać tym, że dość szczegółowo Jan Długosz napisał na ten temat, co z Karsami się wiąże. No i jednak też kije są też parafią dość dobrze przebadaną. Wprawdzie o Karsach akurat może nie ma zbyt wielu informacji, bo to była cały czas wprawdzie należąca przez kilka wieków do parafii wioska, ale ciągle ona była jedną z mniejszych miejscowości. W dodatku w tej organizacji kościelnej też musimy pamiętać, że w otoczeniu, mówimy o tym, że prawie przez całe te dzieje, W naszej państwowości do parafii kijskiej należały 22 wioski, czyli to była duża jednak parafia, ale Karsy były zaliczane do najmniejszych miejscowości.

Jak popatrzymy na przykład, gdy mówimy o Janie Długoszu, czyli o tych pierwszych wzmiankach, Popatrzymy na liczbę łanów kmiecych, to w Karsach wtedy były trzy łany kmiece i tylko jeszcze w Lipie, czyli to jest sąsiadka. Lipa bardzo ważna, o Lipie jeszcze będziemy mówić, bo ona w pewnym momencie niestety zdominowała Karsy i przejęła rolę, którą Karsy początkowo zaczęły pełnić, takiego dominującego ośrodka. Lipa wskoczyła w to miejsce, ale tam też były trzy łany i trzy łany były w Żydówku. A oprócz tego, wszędzie było więcej łanów. No więc 22 miejscowości, trzy mają tylko trzy łany, a pozostałe znacznie więcej, u mianowice 20. Czyli siedmiokrotnie więcej łanów.

I dlatego oczywiście o Karsach jest mało informacji, ale zawsze jesteśmy dobrej nadziei, że może jeszcze coś się odnajdzie i wtedy już nie o Janie Długoszu będziemy mówić, tylko będziemy się cieszyć, że może coś Karsy w gminie Kilka tych informacji od naszego słynnego kronikarza przytoczyliśmy, ale było ich bardzo niewiele.

Czyli kolegiata w Kielcach miała prebendy i uposażenie na te prebendy, było kilkanaście takich prebend, pochodziło z różnych miejscowości, bo na przykład ktoś podarował tę miejscowość, czy dochody z tej miejscowości, albo one mogły być też własnością kościelną, Wspominaliśmy o tej parafii Kije, do której Karsy należały, no to większość wiosek z tych 22 to były wioski kościelne. Szlacheckich było niewiele, w tym między innymi Karsy i Lipa, a pozostałe to były wioski kościelne. Nic więc dziwnego, że na uposażenie kościelne dochody z tych wiosek były przeznaczane, a Karsy akurat, mimo że były szlacheckie, też wzbogaciły tę prebendę, dały utrzymanie na tę prebendę.

No i mamy tutaj takie informacje Jana Długosza, z których wynika, że dziedzicem w Karsach i podobnie też cząstkowym dziedzicem, nie całkowitym, tylko był jeszcze inny współwłaściciel, jeśli chodzi o Lipę, czyli sąsiednią miejscowość, był zawisjusz lipski, Herbu Hołobok. Zawisjusz. Bardzo takie oryginalne, niespotykane imię. Cóż by ono mogło znaczyć, trudno powiedzieć, no ale tak długoż to zapisał. Zapisał też nazwisko, czyli Lipski i oczywiście dotyczy to miejscowości Lipa. No bo jak poruszamy się tą drogą, no na przykład z Chomentowa i chcemy dostać się do tej drogi prowadzącej z Kielc na Kiję, to właśnie przejeżdża się przez Lipę i w Lipie trzeba skręcić w prawo, jeszcze całkiem w boczną, na Karsy właśnie.

I wtedy będziemy w tym miejscu, gdzie się Karsy znajdują. No i pobliska też wioska Jawor, ona tak przez wieki się nazywała, Pojawiało się często też Jawór, takie określenie. To są trzy takie miejscowości, które bardzo ściśle są ze sobą związane. I my mówiąc dzisiaj o Karsach, bardzo często to samo byśmy powiedzieli, gdybyśmy o Lipie mówili. W niektórych okresach oczywiście, teraz jeszcze nie. Ale za chwilkę już będzie tak, że właśnie jak mówiliśmy Lipa zdominuje trochę Karsy. No i z tego punktu widzenia warto o tym pamiętać, żeby tymi wszystkimi miejscowościami się zajmować. Jawor troszeczkę miał mniejsze znaczenie, ale Lipa, tak, bardzo ważne. I stąd ci Lipscy. Oni w różnego rodzaju herbarzach pojawiają się, ponieważ możemy zrobić takie powiązania,

I to na pewno jest ta Lipa, bo miejscowości o nazwie Lipa też jest sporo i można by popełnić jakiś błąd, ale biorąc pod uwagę właśnie własność, wzajemne koligacje rodzinne, to na pewno chodzi o tę naszą Lipę, czyli no od razu też o Karsy w jakiś sposób, skoro Lipscy byli właścicielami sąsiedniej miejscowości. I w Herbarzach pojawiają się przedstawiciele tej rodziny już w pierwszej połowie XIV wieku. Jest znany Wojciech z Lipy w Sandomierskim, tak on wtedy jest określany, w 1335 roku. Jest też Zawisza z Lipy, wojewoda lwowski, w latach 1409-1410 sprawujący ten urząd.

Srebrny, ale w czerwonym polu. Głowę ma skierowaną do góry. No i tak wygląda właśnie ten herb. On nawet w klejnocie, czyli w tej górnej części, też ma łososia między dwiema trąbami umieszczonego. Bardzo więc taki charakterystyczny i bardzo rzadko występujący. Z tym herbem ja nie spotkałem się, tak jak teraz się zastanawiam, w naszym regionie, gdzieś w innych miejscach. Stąd niezwykle oryginalny i bardzo interesujący. No i kiedy teraz popatrzymy na te informacje dotyczące Lipskich, które gdybyśmy nie zrobili sobie tych powiązań, no to być może, no dobrze, uznalibyśmy, no są jakieś informacje, ale czy one dotyczą konkretnego rodu? My teraz możemy powiedzieć, że dotyczą konkretnego, a więc możemy próbować wyciągnąć wniosek, że karsy związane właśnie z tymi lipami już znacznie wcześniej były niż w czasach Jana Długosza, czyli nawet możemy próbować mówić o tym XIV wieku, no bo lipsy są wtedy wymienieni,

I zarówno o charakterze reprezentacyjnym, czyli było to miejsce, gdzie mieszkaliśmy, ale i również o charakterze obronnym. Wydzielone więc miejsce, które bardzo często dawało początek na przykład później jakiemuś grodowi albo właśnie kolejnym budowlom o charakterze obronnym czy reprezentacyjnym. I czasami ta ciągłość w tym jednym miejscu trwa aż do chwili współczesnej, że dworek jakiś z XIX czy XX wieku stoi w miejscu, o którym pisał Jan Długosz, że znajduje się tutaj predium unum militare, czyli ten folwar grycerski. Stąd to jest niezwykle ważna wzmianka w dziele Jana Długosza, bo wiąże się z tym, że w Karsach taka właśnie siedziba się znajdowała. Być może więc Lipscy porzucili Lipę, mimo że się pisali z niej, a postanowili z jakiegoś powodu, być może właśnie z powodu jakiegoś topograficznego, z powodu lepszego położenia miejscowości Karsy, tutaj właśnie urządzić swoją siedzibę.

Później Lipa się zemściła, możemy tak powiedzieć, bo właściwie Od XIX wieku, od 1816 roku, trochę wyprzedzając chronologię, możemy powiedzieć, że Karsy razem z Jaworem wchodziły w skład dóbr Lipa. I to już była Lipa, więc taka wiodąca przez cały czas. No i tak jest również dzisiaj. Właściwie przez Lipę przejeżdżamy. Lipą się bardziej interesujemy. Jak ktoś wie, żeby zajrzeć, bo tam są Karsy, to zajrzy. A jak nie, to nawet nie zwraca nikt uwagi. Ale też warto pamiętać, że w takich dokumentach przytaczamy też często dokumenty z XVI wieku, głównie rejestry połborowe. I tam też są takie wzmianki z 1508 roku, że w Karsach był dwór, czyli już nie tylko folwar grycerski, ale dwór.

Wprawdzie potem pojawia się informacja, że w Lipie były dwa dwory nawet, no ale jednak to świadczy też o pewnej ciągłości i o tym, Jak ważne były Karsy w średniowieczu. Mimo, że od razu sobie powiedzmy, jakbyśmy znowu zrobili podobnie jak w przypadku parafiki jakieś porównanie z innymi miejscowościami w najbliższym otoczeniu, to te Karsy nie były duże. Były małe, ale też fakt, bo o tym pisze również Jan Długosz, że była tutaj karczma. Zwraca uwagę na to, bo w najbliższej okolicy takich miejscowości było niewiele. Wprawdzie znowu jak były, to w niektórych były cztery karczmy. No to znowu to dochód jest znacznie większy. Tu była karczma z rolą, która też dochód dawała. No i w związku z tym widać, że no jakieś takie były próby wydźwignięcia się tej miejscowości do istotniejszego znaczenia.

One się nie udały, no bo historia potem no właśnie tak troszeczkę traktowała Karsy na zasadzie takiej, że no bardzo fajnie, jesteśmy tutaj dziedzicami, właścicielami, ale rozwijają się sąsiednie miejscowości. O czym świadczy najlepiej? No plejada właścicieli na przykład w XIX wieku, to co chwila oni się zmieniali. Natomiast czemu się nie udało? Jak w wielu miejscowościach przypadki decydują niejednokrotnie, czyli na przykład właśnie to przechodzenie majątku z rąk do rąk. Kiedy jest jakaś stabilizacja, że jedna rodzina ma tych męskich potomków, I oni przejmują władztwo, następnie dochodzą do jakichś stanowisk, urzędów, wzbogacają się, ale ciągle traktują ojcowiznę jako punkt ciężkości w swoim rodzie, no to te miejscowości zwykle zyskiwały, a jak nie, no to traciły.

I tutaj też tak możemy powiedzieć, że te procesy dziejowe związane z tym, że Lipscy odeszli z areny dziejów, no wiązały się z tym, że i Karsy znacznie straciły. Wspominaliśmy o rodzinie Lipskich, która była właścicielami naszych Kars, no ale też mówiliśmy, tak lekko wyprzedzając, że później już w kolejnych latach tych właścicieli była cała plejada, szczególnie w XIX wieku. Tym bardziej, że pojawiali się też dzierżawcy. Oprócz właścicieli sporo jest nazwisk występujących w tej właśnie roli, więc mamy takie podwójne bardzo często przynależności, gdy mówimy o właścicielach. Bo oczywiście był właściciel, ale wydzierżawiał Karsy. No i już w XVI wieku ten kalejdoskop się trochę pojawia, o tyle że