Mentionsy Mentionsy
Historia w Radiu Olsztyn
Historia w Radiu Olsztyn

Wigilia ’81 zza krat

24.12.2021 ·13 min 36 s · 4 rozdziały

Wraz z wprowadzeniem stanu wojennego w Polsce, trafiły tam tysiące działaczy opozycji antykomunistycznej. Dla większości internowanych, Boże Narodzenie 1981 roku miało być najsmutniejszy w życiu. Opowiada Krzysztof Kierski, historyk IPN w Olsztynie. Przygotował Mirosław Sochacki. https://radioolsztyn.pl/wp-content/uploads/2022/01/wigilia_81_zza_krat.mp3

Historyczny leksykon IPN. Miejsca, ludzie, wydarzenia. Wraz z wprowadzeniem stanu wojennego w Polsce trafiły tam tysiące działaczy opozycji antykomunistycznej. Wigilia zza krat. Dla większości internowanych Boże Narodzenie 1981 roku miało być najsmutniejszym w życiu. Opowiada Krzysztof Kierski, historyk IPN w Olsztynie. Obywatelki i obywatele Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, zwracam się dziś do was jako żołnierz i jako szef rządu polskiego. W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku władze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wprowadziły stan wojenny.

0:53 · Opowieść Krzysztofa Kierskiego 2

Ojczyzna nasza znalazła się nad przepaścią. W jego pierwszych godzinach Służba Bezpieczeństwa zatrzymała ponad 3000 działaczy NSZZ Solidarność i innych niezależnych organizacji. Łącznie do grudnia 1982 roku internowano prawie 10 000 osób, w tym 1008 kobiet. Wraz z wprowadzeniem w Polsce stanu wojennego rozpoczęła się operacja o kryptonimie Jodła, za której realizacją odpowiedzialne były specjalne grupy operacyjno-śledcze do prowadzenia postępowań karnych i rozpracowań operacyjnych. Jednym z zadań tych grup było przygotowanie ośrodków odosobnienia, do których mieli trafiać wytypowani wcześniej członkowie opozycji, wywodzący się w dużej mierze z Solidarności. Wśród co najmniej 52 ośrodków odosobnienia znalazł się także ten zlokalizowany w Zakładzie Karnym w Iławie.

Internowano w nim mężczyzn, głównie z województwa olsztyńskiego, elbląskiego, ciechanowskiego, gdańskiego i ostrołęckiego. Byli to przede wszystkim działacze i współpracownicy Solidarności. Łącznie w ośrodku przebywało 377 osób, w tym 4 osoby dwukrotnie. Stanisław Czyż następująco wspominał noc z 12 na 13 grudnia 1981 roku. Wzięto mnie z domu 13 grudnia o godzinie 2.35 po wyłamaniu zamków łomami. Nie chciałem ich wpuścić. Jak wyłamali drzwi, od razu dali mi wycisk. Odwrócili mnie do ściany, zakuli w kajdanki i zaczęła się rewizja. Jak mnie zakuli, powiedziano mi, abym ubrał się ciepło, bo prędko nie wrócę.

2:10 · Rozpracowywanie internowanych 3

W Iławie nie pchałem się do rejestracji. Z braku miejsc w celach, trzech nas trafiło w piwnicy do kabaryny. Śnieg zawiewał przez otwarte okno, a woda w kranie zamarzła. Byłem bez przykrycia. Z kabaryny trafiłem do celi numer siedem. Byliśmy ściśle izolowani. Oczywiście chodzenie na spacerniku bez możliwości kontaktowania się z innymi osobami. Od pierwszych dni internowanych poddawano intensywnemu rozpracowaniu poprzez delegowanych do Iławy funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, którzy starali się pozyskać jak największą liczbę tajnych współpracowników. Prowadząc działania dezintegracyjne i kompromitujące poszczególnych działaczy, nakłaniali do podpisywania tzw. lojalek, które miały być warunkiem zwolnienia.

Wszystko to działo się w oczekiwaniu na zbliżające się święta Bożego Narodzenia, które internowani mieli po raz pierwszy spędzić poza rodzinnym domem. Na potrzeby ośrodka odosobnienia w Iławie przeznaczono oddzielny pawilon więzienny, w którym panowały trudne warunki bytowe. Cele były bardzo zimne i brudne, z oknami zasłoniętymi blendami. Do wyżywienia dodawano różnego rodzaju środki farmakologiczne, co zostało potwierdzone po zbadaniu próbek przekazanych rodzinom podczas widzeń. Internowani uskarżali się na nieodpowiednie wyżywienie, niedostateczną opiekę lekarską oraz próby wprowadzania elementów regulaminu więziennego. Systematycznie przeszukiwano cele, przemieszczano internowanych, cenzurowano korespondencję oraz stosowano różne szykany np. zakaz spaceru czy też widzeń z rodziną.

Pierwsze dni w Iławie Edmund Łukomski zapamiętał następująco. Zabrano mnie do Iławy i tam w pojedynkę siedziałem do Bożego Narodzenia. Warunki były fatalne. Kaloryfery prawie zimne, cela miała powybijane szyby, a koc to miałem taki, że gospodarz chyba lepszą derką przykrywa konia. Jak się do góry podniosło, to były dziury, a ja byłem tylko w garniturze i w półbutach. Tam przeziębiłem się bardzo mocno. W niepewności o los swój i swoich rodzin oraz przyjaciół i znajomych, aresztowani spędzili Wigilię i Boże Narodzenie w ośrodkach odosobnienia. Już wprowadzenie stanu wojennego i internowanie było dla nich szokiem, a do tego dochodził niepokój o najbliższych.

4:17 · Święta Bożego Narodzenia w ośrodkach odosobnienia 9

Boże Narodzenie to czas radości i wspólnego świętowania, które w tym czasie nie było dane wielu Polakom. Rodziny bały się o zatrzymanych i ukrywających się. Oni zaś martwili się, jak radzą sobie ich najbliżsi na wolności. W Wigilię pozwolono internowanym zaśpiewać kolędy przy otwartych celach, jednak bez możliwości ich opuszczania. Umożliwiono też rodzinom internowanych przekazanie znajdującym się w ośrodkach odosobnienia, nazwijmy to, świątecznych potraw. Oczywiście mogły to uczynić tylko rodziny, które wiedziały, gdzie znajdują się ich bliscy. Dodajmy w tym miejscu, że niespełna dwa tygodnie po wprowadzeniu stanu wojennego nie wszyscy mieli jeszcze informację o miejscu przetrzymywania członków swoich rodzin.

Władze państwowe ukrywały informacje o miejscach internowania, trzymając tym samym rodziny w niepewności. Dla komunistów wypierających święta Bożego Narodzenia z kalendarza świąt zarówno Wigilia jak i pierwszy dzień świąt nie różniły się niczym od dnia powszedniego. Dla służby więziennej Wigilia to był po prostu kolejny zwykły dzień w pracy. Wspominał jeden z internowanych. Jedyną różnicą był fakt, że tego dnia kuchnia więzienna przygotowała smażoną rybę. W święta nie zrezygnowano też z odbywania przesłuchań osadzonych, próbując ich zastraszyć i wymusić obciążające zeznania. Mimo to internowani zadbali o to, aby święta zza krat choć odrobinę przypominały te spędzane w minionych latach w domu.

Wydzierali gwiazdki z papieru, które przyklejali do ścian i prycz, nie mając opłatka, dzielili się chlebem. Święta były przykre również z uwagi na to, że dointernowanych często dobiegały odgłosy bicia w kościelne dzwony, a tymczasem oni nie mogli uczestniczyć w świątecznym nabożeństwie. Niektórzy internowani w Wigilię otrzymali świerkowe gałązki, aby zrobić sobie świąteczny nastrój. Śpiewano Boże coś Polskę oraz Rotę. Z kolei osadzeni w Iławie słyszeli, jak w okolicznych domach trwają przygotowania do kolacji wigilijnej, przez co rozłąka z bliskimi była jeszcze bardziej dojmująca. Były też ośrodki odosobnienia, w których podczas świąt Bożego Narodzenia doszło do przełamania się opłatkiem internowanych ze strażnikami więziennymi, a nawet komendantami, któremu towarzyszyło wspólne wzruszenie.

W jednym z ośrodków odosobnienia osadzonym pozwolono się zebrać w sali świetlicowej, gdzie z dwóch taburetów zrobili stolik ozdobiony białym prześcieradłem i świecznikiem zrobionym z kawałków pryczy, przy którym odmówili wspólną modlitwę. Trudno mówić, że w ośrodkach odosobnienia toczyły się jakiekolwiek przygotowania do świąt. Atmosfera była na ogół niezwykle przygnębiająca. Dla większości opozycjonistów wychowanych w wierze katolickiej przywiązanie do tradycji było niezwykle ważne. Internowanie tuż przed świętami to nie była tylko kwestia pozbawienia osobistej wolności, ale również wyrwania z kręgu rodzinnego i kulturowego. Część internowanych na samą myśl, że są święta, nie była w stanie skupić się na ich improwizacji przebywając za kratami.

W jednym z ośrodków odosobnienia na południu kraju internowani z rzeczy przeznaczonych do śmieci stworzyli szopkę bożonarodzeniową, odtwarzając wszystkie postaci. Z kolei na północy Polski w jednym z ośrodków odosobnienia pojawiła się nawet choinka, którą internowani ubierali przy pomocy wytwarzanych z gazet bombek i łańcuchów. Osadzony we wronkach Edwin Klessa, odnosząc się do symbolu Świąt Bożego Narodzenia, jakim niewątpliwie była i jest choinka, wspominał. Dwie gałązki świerku, a także nożyczki, nitkę i igłę przyniósł strażnik. Na gałązkach zawieśliśmy gwiazdę, osiem cukierków, pocięte w paski sreberko oraz watę. Podobnie było w ośrodku odosobnienia dla kobiet w Gołdapi, gdzie przetrzymywane ze sreberka po cukierku zrobiły gwiazdkę, z chleba krzyżyk i położyły na stole obok więziennego chleba.

W Wigilię Bożego Narodzenia wyżywienie w ośrodkach odosobnienia powstałych w wyniku wprowadzenia w Polsce stanu wojennego nie uwzględniało czegoś takiego jak wieczerza wigilijna. Pewną namiastkę kolacji internowani mogli przygotować właściwie tylko dzięki paczkom otrzymanym od rodzin i bliskich. Rarytasem, jeżeli w ogóle można użyć takiego słowa, była przysyłana przez rodziny ryba z puszki, którą nierzadko dzielono się ze współtowarzyszami niedoli. Jeden z internowanych wspominał. Wigilia z jednej strony straszna, a z drugiej taka polska. A to ktoś wyciągnął kawałek chleba czy piernika, który przyszedł w paczce. A to pojawiło się jakieś jabłuszko pokrojone na kilka części.

W sytuacji, gdy z różnych względów paczka nie nadeszła na kolację wigilijną, pozostawało to co zwykle. Chleb, margaryna i czarna kawa. Ci, którym udało się zjeść pokarm nadesłany z domu, nie bez emocji wyobrażali sobie domową wieczerzę wigilijną. Jedna z internowanych wspominała. Kupa ziemniaków, jakiś smażony śledź i kapusta kiszona. Kilku paniom łzy poleciały, ale uważam, że byłyśmy bardzo dzielne. W podobny sposób dzień ten zapamiętał Krzysztof Stasiewski. Patrzyłem na tę miskę, na śledzia, na ziemniaki i wyobrażałem sobie, że jestem w domu. Dodatkowym elementem, niezwykle ważnym dla internowanych był opłatek, który zastępował osadzonym stół wigilijny i stanowił symbol wspólnych świąt.

W niektórych ośrodkach opłatek rozdawany był przez personel, w innych dostarczał go kapelan wojskowy. Jednak w zdecydowanej większości pochodził on z paczek od rodzin i bliskich. Skoro była choinka i opłatek, to zostały jeszcze kolędy. W tej kwestii również sytuacja wyglądała zależnie od ośrodka odosobnienia. W jednych było to zabronione, w innych dopuszczono np. odśpiewanie dwóch kolęd, a były też ośrodki, gdzie kolędy rozbrzmiewały przez radiowęzeł. Dzięki tak zwanym kołchoźnikom część internowanych mogła też wysłuchać homilii prymasa Glempa. Było to niezwykle ważne z uwagi na to, że posługa duszpasterska w ośrodkach odosobnienia wprowadzana była dopiero w styczniu 1982 roku. Tym samym transmisja nabożeństwa bożonarodzeniowego była pierwszym kontaktem internowanych z Kościołem.

Reasumując, należy stwierdzić, że niezależnie od nastroju, jaki towarzyszył internowanym podczas Świąt Bożego Narodzenia, okres ten zapisał się wyjątkowo smutno we wspomnieniach działaczy Solidarności i innych struktur opozycyjnych. Audycja powstała przy współpracy z Olsztyńską Delegaturą Instytutu Pamięci Narodowej.

Pokazano wszystkie 15 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.