Mentionsy Mentionsy
Historia w Radiu Olsztyn
Historia w Radiu Olsztyn

Polityka gospodarcza Gierka

16.05.2025 ·22 min 36 s

Dzięki kredytom z krajów kapitalistycznych chciał uczynić Polskę dziesiątą gospodarką świata. Skutki jego decyzji Polacy odczuwają do dziś. O polityce gospodarczej Edwarda Gierka, I Sekretarza PZPR w latach 1970-80, opowiada Mateusz Wojciechowski z IPN w Olsztynie.Przygotował Mirosław Sochacki.

Historyczny leksykon IPN. Chciał uczynić Polskę dziesiątą gospodarką świata. Przemysł i rolnictwo miały się prężnie rozwijać dzięki kapitalistycznym pieniądzom z kredytów. I to jest podstawowy program naszego działania. Polityka gospodarcza Edwarda Gierka. Skutki jego decyzji odczuwamy do dziś. Opowiada Mateusz Wojciechowski z IPN w Olsztynie. Jak? Pomożecie? Przełom lat 60. i 70. XX wieku był jednym z najbardziej burzliwych momentów w historii Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Do dziś w świadomości Polaków rok 1970 kojarzy się z wielką dynamiką.

Z jednej strony Władysław Gomułka i jego administracja czynili postępy w negocjacjach granicznych z Republiką Federalną Niemiec, by w końcu 7 grudnia podpisać układ normalizacyjny. Z drugiej zaś strony nad Wisłą postępował kryzys gospodarczy, a kadencja rządów Gomułki zmierzała ku końcowi. W pamiętym grudniu 1970 władze komunistyczne tuż przed Bożym Narodzeniem podniosły ceny żywności, co w obliczu niskich zarobków Polaków doprowadziło do strajków. Po brutalnym stłumieniu zamieszek, zwłaszcza na Wybrzeżu, nowym pierwszym sekretarzem Komitetu Centralnego PZPR został Edward Gierek.

Nie szczędcie sił dla dobra ojczyzny. Pochylmy się nieco nad polityką gospodarczą Gierka, która wywarła duży wpływ na ostatnie lata PRL-u, a której skutki odczuwamy po dziś dzień. Aby lepiej zrozumieć to zagadnienie, przybliżmy osobę Edwarda Gierka oraz jego historię życia, zanim został pierwszym sekretarzem partii komunistycznej. Gierek, pochodzący z rodziny Górników, inaczej niż Władysław Gomułka, patrzył na Zachód. Lepiej znał kraje kapitalistyczne, ponieważ w 1923 wyjechał jako dziesięciolatek wraz z matką i ojczymem do Francji. Jednakże życie na emigracji w Europie Zachodniej nie rozpieszczało młodego Edwarda. Kilkukrotnie zmieniał miejsce zamieszkania. Wspominał.

W obliczu wielkiego kryzysu gospodarczego wielu polskich górników było zwalnianych z pracy w kopalniach i popadało w skrajną biedę. Na skutek doświadczeń emigracyjnych Gierek postanowił związać się z ruchem komunistycznym i wstąpił do polskiej sekcji Francuskiej Partii Komunistycznej. Lata II wojny światowej spędził w Belgii, gdzie pracował jako górnik, działał w strukturach komunistycznych oraz wspierał akcje sabotażowe przeciwko III Rzeszy. Podczas gdy w Polsce komuniści prowadzili ostrą walkę polityczną, młody Gierek stopniowo otrzymywał w Belgii awanse na coraz wyższe stanowiska polityczne. Został przewodniczącym Rady Narodowej Polaków i Związku Patriotów Polskich. Nieraz zadawałem sobie pytanie, dlaczego działacze w kraju udzielili mi tak zdecydowanego poparcia?

Zatem Gierek spoglądał z pewnym dystansem na tworzący się aparat komunistyczny w Polsce. Będąc emigrantem w Europie Zachodniej nie doświadczył bardzo ciężkiej wojennej okupacji niemieckiej, jaka miała miejsce nad Wisłą. Posiadał inną wizję komunizmu niż Bolesław Bierut i Władysław Gomułka. W 1948 Gierek powrócił do Polski, gdzie został członkiem Polskiej Partii Robotniczej. Od 1952 zasiadał w Sejmie PRL, a w 1954 należał już do Komitetu Centralnego PZPR. Przez całe lata 50. i 60. zajmował ważne stanowiska partyjne, zwłaszcza w środowisku górniczym, na Śląsku. W ostatnich latach kadencji Gomułki Gierek zdołał uzyskać zaufanie wielu komunistów w Polsce, co po długich walkach frakcji wewnątrz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, kiedy rywalizowali ze sobą Puławianie i Natolińczycy, nie było prostym zadaniem.

Moskwa widziała w nim posłusznego polityka, który nie odważyłby się, podobnie jak Gomułka, sprzeciwić Związkowi Sowieckiemu. Pozytywnie odbierały go zachodnie kręgi polityczne i medialne. 20 grudnia 1970 został wybrany przez innych komunistów pierwszym sekretarzem PZPR w Polsce. Rozpoczęła się nowa epoka w historii PRL. Kadencję Edwarda Gierka można podzielić na dwie różniące się połowy. W latach 1970-75 Polska Rzeczpospolita Ludowa przeżywała duże ożywienie gospodarcze. Później zaś, do roku 1980, stopniowo pogłębiał się kryzys finansowy.

Jednym ze sloganów politycznych, jakie na początku kadencji wypowiadał Gierek, było zdanie. Polska będzie rosła w siłę, a ludzie będą żyli dostatniej. Administracja Gierka miała pomysł na spełnienie tej obietnicy i ożywienie polskich finansów. Propaganda obiecywała, iż Polska będzie 10. gospodarką świata. Zdecydowano się na zaciągnięcie w krajach kapitalistycznych wielomilionowych kredytów, które do historii przeszły jako gierkowskie. Była to odważna decyzja. Przez całą 14-letnią kadencję Władysława Gomułki rząd komunistyczny w Warszawie nie zgadzał się zbytnio na zapożyczanie. Kredyty i kapitał zagraniczny z krajów kapitalistycznych nie miały prawa być wpuszczane nad Wisłę, co było symbolem rządów Gomułki.

20 grudnia 1970, gdy Gierek obejmował urząd pierwszego sekretarza, zadłużenie PRL wynosiło nieco ponad miliard dolarów amerykańskich. Natomiast 6 września 1980, gdy odchodził ze stanowiska, Polska miała do spłacenia 24 mld. Liczby te pokazują skalę zapożyczania się PRL-u za kadencji Gierka. Sytuacja ekonomiczna na świecie w pierwszych latach dekady była dla nas wszystkich bardzo korzystna. Wspominał w latach 90. Edward Gierek. Kredyty nie były kosztowne i banki chętnie je sprzedawały krajom socjalistycznym. Postanowiliśmy wykorzystać te szanse dla gruntownej modernizacji naszej gospodarki. Istotnie na początku lat 70. sytuacja gospodarcza na świecie sprzyjała ludowej Polsce.

Edward Gierek zdołał przekonać innych polityków komunistycznych w Warszawie do zaciągnięcia wielkich kredytów zagranicznych. To wraz z zachodnimi kredytami nad Wisłę miały zostać przetransferowane technologie, których w gospodarce centralnie planowanej było niewiele z powodu braku konkurencyjności. Uzasadniając ryzykowną decyzję o wielkich pożyczkach, administracja Gierka przekonywała, że dzięki takiej polityce, w wyniku ciężkiej pracy Polaków w rolnictwie i przemyśle, nastąpiłby wzrost produkcji wysokiej jakości towarów, a poprzez nadmiarowy eksport polskich produktów na zachód, kredyty częściowo spłacałyby się same. Większość pożyczonych z zagranicy pieniędzy Warszawa przedzieliła przemysłowi ciężkiemu.

Aż 85% środków zostało zainwestowane w maszyny, surowce i różne zachodnie licencje. Pozostałe 15% przeznaczono na bieżącą konsumpcję. Po pierwszych kilku miesiącach kadencji Gierka odwołane zostały podwyżki cen z grudnia 1970, a zwykły mieszkaniec PRL zobaczył w sklepie niemal nieznane wcześniej banany i Coca-Cola. Jak wyglądała gospodarka PRL w dekadzie Gierka? Przez całe lata 70. produkt krajowy brutto per capita wzrastał. W 1978 osiągnął wartość około 6 tysięcy dolarów na osobę. W 1950 wynosił niespełna 2,5 tysiąca.

Liczba oferowanych miejsc pracy znacznie przekroczyła liczbę osób zdolnych i chętnych podjąć zatrudnienie. W 1975 na jednego Polaka przypadało 6 wakatów, a pamiętajmy, że w latach 70. aktywność zawodową podejmowały roczniki powojennego wyżu demograficznego. Udział sektora przemysłowego polskiej gospodarki stale rósł, co doprowadziło do tego, że w połowie kadencji Gierka liczba osób zatrudnionych w przemyśle była większa niż w rolnictwie. Realne pensje Polaków wzrosły o 50%, podczas gdy za kadencji Gomułki zaledwie o 3%. Przy czym ceny żywności nie były radykalnie podnoszone, szczególnie w pierwszej połowie lat 70. W skrócie nad Wisłą popyt wyraźnie przekroczył podaż, co było skutkiem gospodarki centralnie planowanej.

Inaczej niż na wolnym rynku, gdzie popyt powinien równać się podaży lub oscylować w pobliżu. Ludowa Polska przeżywała prawdziwy wysyp wielkich przedsięwzięć. Zaplanowano lub podjęto 500 różnych inwestycji. Spójrzmy na najważniejsze z nich. Wybudowano hutę Katowice, kopalnie węgla w Bełchatowie, port północny i rafinerię w Gdańsku, nowoczesną wówczas autostradę na linii Katowice-Warszawa, czyli Gierkówkę, znaną z serialu czterdziestolatek trasę łazienkowską w Warszawie, centralną magistrawę kolejową, fabrykę samochodów małolitrażowych, z której na polskie drogi wyjeżdżały Fiaty 126P, a te stały się symbolem Polski Edwarda Gierka. Zaledwie trzy lata udało się wybudować nowy dworzec centralny w Warszawie.

Dla celów propagandowych pierwszy sekretarz często odwiedzał różne zakłady pracy w całej Polsce. Możecie być towarzysze przekonani, że jesteśmy ulepieni z tej samej gliny. Czuwający gospodarz o zrównoważonym charakterze, zatroskany o zwykłych ludzi, który sam w przeszłości pracował fizycznie w kopalniach, współtworzył pozytywny wizerunek PRL w propagandzie. Jak pomożecie? We wrześniu 1978 Edward Gierek przyjechał do Olsztyna, co było wielkim wydarzeniem dla miasta. Uczestniczył w obchodach dożynek centralnych na Stadionie Miejskim, odwiedził Fabrykę Ozos, Halę Uranie oraz Stare Miasto. Serdecznie dziękuję Wam i wszystkim polskim rolnikom za ten dorodny bochen chleba wypieczony już z tegorocznych zbiorów.

Dobrze wiodło się także polskiemu rolnictwu. Importowano z krajów kapitalistycznych duże ilości zbóż i pasz. Po głowie bydła wzrosło o 2 miliony sztuk, a świn aż o 8 milionów. W związku z tym produkcja mięsa zwiększyła się o prawie 900 tysięcy ton. Edward Gierek również w gospodarce chciał otworzyć Polską Rzeczpospolitą Ludową na zachód. Historycy zastanawiają się czy taka polityka była jedynie realizacją polecenia prosto z Moskwy i w jakim stopniu Gierek był posłuszny komunistycznej partii Związku Sowieckiego. Uwzględniając fakt, że omawiany polityk nigdy nie sprzeciwił się Moskwie wyłania się postać marionetkowego pierwszego sekretarza, którego kadencja przypadła na tzw. politykę odprężenia pomiędzy blokiem zachodnim a wschodnim.

Faktem jest, iż Polska w latach 1971-1975 rozwijała się szybko. Był to wzrost gospodarczy sztucznie sterowany przez Warszawę i oparty o zachodnie kredyty. Poziom życia zwykłego mieszkańca Polski wyraźnie się polepszył. Osobną kwestią polityki gospodarczej Edwarda Gierka była wielka akcja budownictwa mieszkalnego. W warunkach komunistycznej gospodarki centralnie planowanej jedynym deweloperem w ludowej Polsce było państwo. Edward Gierek otwarcie deklarował, że za jego kadencji Polakom będzie żyło się lepiej. Żyło się lepiej, pogodniej i dostatniej. Pracy wówczas nie brakowało, podobnie jak towarów w sklepach, a ceny przez pierwszą połowę lat 70. nie były podwyższane.

Jednakże brakowało mieszkań. Na VI Zjeździe PZPR w grudniu 1971 Edward Gierek i jego współpracownicy zadeklarowali budowę dużej liczby osiedli mieszkaniowych, co było ich sztandarowym pomysłem. Do 1985 w ludowej Polsce problem mieszkaniowy miał się definitywnie zakończyć. Nasz podstawowy cel, odrębne mieszkanie dla każdej rodziny, chcemy osiągnąć już w połowie lat 80. Deklarował na V plenum KC PZPR Edward Gierek. Musimy w najbliższym dwudziestoleciu oddać do użytku 5 razy więcej mieszkań niż zbudowaliśmy w latach 1951-1970. Oznacza to, że już w końcu lat siedemdziesiątych powinniśmy corocznie oddawać do użytku 11-12 nowych mieszkań na każdy tysiąc mieszkańców.

Zadanie, choć ambitne, nie było łatwe, albowiem w PRL przez wszystkie lata miał miejsce wyż demograficzny i z roku na rok liczba ludności się zwiększała. Pod koniec kadencji Gierka Polska Rzeczpospolita Ludowa liczyła już 35 milionów mieszkańców. Założenie rządu komunistycznego było dosyć proste. Państwo za wspomniane kredyty i w warunkach stabilnej gospodarki sfinansuje budowę bloków mieszkalnych, a lokale będą sprzedawane za 15 lub 25% wartości nieruchomości. Faktem jest, iż w latach 1971-80 wybudowano dla 10 milionów obywateli aż 2,5 miliona mieszkań. Większość z nich istnieje do dziś i jest domem dla wielu Polek i Polaków.

W latach 1947-52 w Marsylii powstawały osiedla bloków mieszkalnych, gdzie mieszkańcy mieli w pobliżu do dyspozycji sklepy, usługi fryzjerskie, kioski, poczty, przedszkola i szkoły. W drugiej połowie XX wieku bloki mieszkalne z wielkie płyty budowano już na wielką skalę w wielu krajach, nie tylko w Związku Sowieckim i ludowej Polsce, ale też w takich państwach jak Szwecja, Francja, Hiszpania czy też Japonia i Korea Południowa. Pomimo pewnych niedoskonałości budownictwo mieszkalne w dekadzie Gierka okazało się sukcesem. Jednakże omawiany pierwszy sekretarz PZPR jest dziś kojarzony nie tylko jako największy pojedynczy deweloper, ale również jako człowiek odpowiedzialny za kryzys finansowy drugiej połowy lat siedemdziesiątych.

Kredyty jakie zaciągnął Edward Gierek i jego administracja okazały się jedynie częściowym sukcesem. Niestety, gdy Gierek ustępował ze stanowiska pierwszego sekretarza 6 września 1980, ludowa Polska ogarnięta była postępującym kryzysem gospodarczym, zadłużeniem wynoszącym aż 24 mld dolarów oraz niestabilnością polityczną. Dlaczego więc, pomimo ambitnych pomysłów i początkowego entuzjazmu, Gierkowi się po prostu nie udało? Wśród historyków popularne jest stwierdzenie, iż analizowane pożyczki z Zachodu zostały przejedzone. Niewydolna gospodarka centralnie planowana sprawiała, że popyt i podaż były dwiema zupełnie innymi dziedzinami. Z obawy,

Przed przyszłymi podwyżkami cen i pustymi bułkami w sklepach, Polacy w PRL-owskiej rzeczywistości początkowych lat 70., zwłaszcza w latach 1971-73, kupowali i konsumowali za dużo. Ponadto użytkowanie wielu nowych inwestycji przemysłowych wiązało się z wyraźnie większym zapotrzebowaniem na energię i surowce, przy czym z roku na rok możliwości zaopatrzeniowe były coraz mniejsze. Gierek i jego współpracownicy mylili się co do samospłacania się kredytów. Z powodu rozwoju nowych technologii na Zachodzie, zwłaszcza elektronicznych i informatycznych, eksport polskich produktów okazał się dużo niższy niż zakładano. Nad Wispą brakowało pożądanej innowacyjności.

Większość pożyczonych od zachodnich banków pieniędzy administracja Gierka ulokowała w przemysł ciężki. Warto tutaj wskazać na jeden z krajów Dalekiego Wschodu. Japonia w latach 70-tych również dokonała śmiałych zmian w swojej polityce gospodarczej. Jednakże Japończycy uznali, że przemysł ciężki był już wtedy przestarzałą gałęzią gospodarki i zainwestowali znaczne środki w elektronikę, informatykę i motoryzację. Wiele znanych po dziś dzień firm zalewało swoimi produktami rynek amerykański i zachodnioeuropejski. Być może Polacy powinni podążać podobną drogą. Rzeczywistość okazała się jednak inna. W latach 1975-80 w ludowej Polsce postępował kryzys finansowy.

Mimo to Warszawa zwiększała wydatki na zbrojenia, które w połowie dekady były już znaczne i wynosiły około 5% PKB. Połowę budżetu wojskowego przeznaczano na zakup sprzętu militarnego, oczywiście ze Związku Sowieckiego. Świadczyło to o marionetkowości Gierka wobec Moskwy. Stefan Kisielewski tak komentował stan gospodarki PRL w drugiej połowie lat 70. Ekipa Gierka rozmontowała wszystko i bałagan panuje jakich mało. Na złe obróciły się o paradoksie. Zarówno kredyty zagraniczne, jak i kooperacja z zagranicznymi firmami. Symbolem kryzysu gospodarczego spowodowanego błędnymi decyzjami Edwarda Gierka i jego współpracowników były strajki w czerwcu 1976.

Najbardziej wzrosły by ceny najszlachetniejszych asortymentów mięsa i węgiel, takich jak siłka, barierna i krew. Pomimo, że premier PRL Piotr Jaroszewicz publicznie odwołał zapowiadaną podwyżkę cen, to do końca lat 70. administracja Gierka po cichu i zarazem sztucznie podnosiła ceny. W końcu, 1 lipca 1980 rząd komunistyczny oficjalnie wprowadził podwyżki cen mięsa. Rozpoczęły się strajki, a wkrótce podpisano porozumienia sierpniowe. Kończyła się dekada Gierka.

Pokazano wszystkie 23 dopasowania. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.