Mentionsy Mentionsy
Historia w Radiu Olsztyn
Historia w Radiu Olsztyn

Gen. Leopold Okulicki

25.01.2022 ·22 min 30 s · 5 rozdziałów

Po raz pierwszy został aresztowany przez sowietów 21 stycznia 1941 roku. 5 lat później wydał rozkaz o rozwiązaniu Armii Krajowej. Nim zginął w moskiewskich kazamatach, bronił honoru swych podkomendnych. Opowiada Michał Ostapiuk, historyk IPN w Olsztynie. Przygotował Mirosław Sochacki.         https://radioolsztyn.pl/wp-content/uploads/2022/01/Leopold-Okulicki.mp3

0:00 · Historia Leopolda Okulickiego 4

Historyczny leksykon IPN. Miejsca, ludzie, wydarzenia. Po raz pierwszy został aresztowany przez Sowietów 21 stycznia 1941 roku. Pięć lat później wydał rozkaz o rozwiązaniu Armii Krajowej. Gen. Leopold Okulicki. Nim zginął w moskiewskich Kazamatach, bronił honoru swych podkomendnych. Proces ten ma charakter polityczny. Opowiada Michał Ostapiuk, historyk IPN w Olsztynie. Pochodził z zamożnej chłopskiej rodziny. Urodził się 12 listopada 1898 roku w Bratucicach, miejscowości leżącej na terenie powiatu bocheńskiego.

W 1917 roku trafił na kurs oficerski, który przeprowadzono w Zegrzu. Zmienił również brygadę. Służył w III. Po upadku carskiej Rosji Józef Piłsudski postanowił zerwać współpracę z państwami centralnymi i wywołał tzw. kryzys przysięgowy. W jego wyniku legioniści, którzy nie byli poddanymi Habsburgów, trafili do obozów internowania. Ci zaś, którzy urodzili się pod władzą Franciszka Józefa I, zostali wcieleni do armii austriackiej i tak właśnie stało się z Leopoldem Okulickim. Młody i zdolny podoficer, który uczęszczał do szkoły oficerskiej, został przez Austriaków skierowany do Cesarsko-Królewskiej Szkoły Oficerskiej w Koszycach.

Gdzie w marcu 1918 roku ukończył kurs oficerski. Następnie trafił na front włoski. Zmieniająca się dynamicznie sytuacja militarno-polityczna w ocenie Okulickiego stwarzała szansę na wybicie się Polski na niepodległość. W sierpniu 1918 roku zdezerterował z armii austriackiej i rozpoczął działalność w polskiej organizacji wojskowej. 31 października 1918 roku brał udział w kierowanej przez pułkownika Bolesława Roję akcji rozbrajania oddziałów austriackich stacjonujących w Krakowie. Kraków stał się ponownie polskim miastem. Okulicki sformował z gimnazjalistów pluton piechoty, który zasilił szeregi odtworzonego IV Pułku Legionów.

W szeregach tego oddziału jako dowódca plutonu wziął udział w walkach z Ukraińcami. Bił się pod Przemyślem, a następnie pod Lwowem. W lutym 1919 roku zaatakował stanowisko ciężkiego karabinu maszynowego i granatami zlikwidował jego obsługę. Podczas brawurowej akcji został rany. Gdy pułk został wycofany w celu reorganizacji na tył, Leopold Okulicki zdał egzamin dojrzałości. Od maja 1919 roku ponownie służył na pierwszej linii. Tym razem walczył z bolszewikami. W walkach z czerwonymi zapisał piękną i chlubną kartę. Bojową odwagę okupił kilkoma ranami, ale przełożeni docenili jego męsne. W sporządzonym przez jego dowódcę dokumencie odnajdujemy następujące informacje na temat jego bojowej działalności.

3:59 · Aresztowanie i proces 7

Po zakończeniu walk o wykucie granic II Rzeczpospolitej Leopold Okulicki pozostał w służbie i jako dowódca kompanii w macierzystym IV Pułku Piechoty Legionów służył kolejno w Suwałkach, Białej Podlaskiej i Kielcach. W 1922 roku otrzymał awans do stopnia kapitana. Jako bojowy i zdolny oficer został skierowany do Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie, którą ukończył i uzyskał tytuł dyplomowanego oficera Sztabu Głównego. W jednej z opinii Okulickiego scharakteryzowano w następujący sposób. Duża siła woli. Bardzo sumienny. Duża zdolność do pracy. Będzie bardzo użyteczny w sprawach, które wymagają dużego nakładu pracy, lecz średnich zdolności.

W gruncie rzeczy będzie bardzo pożyteczny w sztabie. Nadmieńmy, że opinie sporządzone w Wyższej Szkole Wojskowej na temat przyszłego dowódcy Armii Krajowej nie zawsze były pochlebne. W jednej z nich Okulickiemu zarzucano, że jest... Lekko myślny, nieobowiązkowy, niepewny. W tym samym roku Okulicki ożenił się z Władysławem Jabłońskim. Niespełna dwa lata później na świat przyszło jedyne dziecko małżeństwa – syn Zbigniew. Podobnie jak ojciec walczył o wolność Polski. Poległ na froncie włoskim w 1944 roku. Od 1925 roku Leopold Okulicki służył w sztabach różnych formacji Wojska Polskiego. Był sztabowcem w dowództwie Korpusu III w Grodnie, służył w Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie, wreszcie był planistą 13 Dywizji Piechoty w Równym.

W 1928 roku otrzymał kolejną promocję. Został majorem Wojska Polskiego. W 1935 Major Okulicki został przydzielony do Sztabu Głównego Wojska Polskiego, a do jego zadań należało opracowanie planów obrony przed ewentualną agresją Związku Sowieckiego. W marcu 1939 roku stosunki pomiędzy Polską a Niemcami uległy drastycznemu pogorszeniu. Dowództwo Armii Polskiej przystąpiło do opracowywania planów obrony przed spodziewaną agresją III Rzeszy. Wśród oficerów przedzielonych do tego zadania był i Okulicki, który od 1 kwietnia 1939 roku pełnił funkcję szefa Wydziału Sytuacyjnego, a ponadto był zastępcą szefa Oddziału III Szkoleniowo-Operacyjnego.

Po wybuchu wojny Okulicki ponownie stanął do walki zbrojnej. Walczył w obronie Warszawy. Na dowodzonym przez siebie odcinku frontu wyróżnił się dużą inicjatywą. Mimo trudnej sytuacji militarnej potrafił prowadzić działania zaczepne, które uwieńczył sukcesem. Przełożeni w pełni docenili jego postawę. Został uhonorowany Drugim Krzyżem Virtuti Militari. 27 września 1939 roku podjął decyzję, która zdeterminowała jego dalsze losy. Postanowił walczyć bez munduru. Podporządkował się gen. Michałowi Tokarzewskiemu-Karaszewiczowi, który tworzył organizację mającą prowadzić konspiracyjną walkę o niepodległość w kraju. Podziemna struktura otrzymała nazwę Służba Zwycięstwu Polski. Okulicki dostał zadanie zorganizowania struktur SZP na terenach województwa łódzkiego.

Powierzona mu misja nie była łatwa. Okupant część łódzkiego włączył do Rzeszy i na tym obszarze zaprowadził krwawy terror. Pomimo tego Jan Miller, bo pod takim nazwiskiem Okulicki prowadził działania, potrafił zorganizować zręby konspiracyjnych struktur. Służbę Zwycięstwu Polski przekształcono w Związek Walki Zbrojnej. Nad nową strukturą dowodzenie objął pułkownik Stefan Rowecki Grot. W marcu 1940 roku podpułkownik Leopold Okulicki pełnił rolę komendanta Okręgu Związku Walki Zbrojnej Łódź. Mimo trudów pracy na włączonych do Rzeszy terenach potrafił skutecznie budować organizację, która gromadziła broń, prowadziła szkolenia wojskowe oraz wywiadowczo infiltrowała niemieckie okupacyjne struktury.

Okulicki stanął również przed problemem funkcjonowania oddziału Wydzielonego Wojska Polskiego Majora Henryka Dobrzeńskiego Hubala. Partyzanci Hubala działali na terenach Piotrkowskiego Inspektoratu ZWZ. Była to jedyna niewłączona do Rzeszy część województwa łódzkiego. Działalność Hubala była niewątpliwie heroicznym aktem odwagi grupki straceńców. Jednak prowadziła ona do szeregu represji, które spadały na polską ludność cywilną. Okulicki, zgodnie z rozkazem swych przełożonych, doprowadził do częściowej demobilizacji oddziału majora Dobrzańskiego. W maju 1940 roku gestapo, dzięki pracy operacyjnej, zdekonspirowało komendanta okręgu. W wystawionym zanim liście gończym funkcjonariusze tajnej niemieckiej policji zawarli następujące informacje.

Wzrost 170-175 cm. Przysadzista sylwetka. Włosy ciemny blond, lekko siwiejące. Znaki szczególne. Na twarzy blizny po ospie. Chodzi o podpułkownika w Polskim Sztabie Głównym Leopolda Okulickiego. Gestapo rozpoczęło intensywne poszukiwania Okulickiego. Funkcjonariusze niemieckiej policji byli na tyle zdeterminowani, że aby dopaść komendanta łódzkiego okręgu ZWZ, wyaresztowali wszystkich mężczyzn nazywających się Jan Miller. Okulicki był jednak sprawnym konspiratorem i zdołał uniknąć aresztowania. W Łodzi nie mógł jednak pozostać. Opuścił to miasto i udał się do Warszawy. Pułkownik Rowecki cenił Okulickiego. Awansował go do stopnia pułkownika i wyznaczył bardzo trudne i niebezpieczne zadanie.

9:52 · Okulicki w Armii Polskiej i ZWZ 6

Jan Mrówka, bo tym razem takimi Okulicki posługiwał się danymi, miał objąć komendę nad ZWZ w strefie okupacji sowieckiej. W październiku 1940 roku wyruszył do Lwowa, gdzie miał zreorganizować konspiracyjne ogniwy, które zostały w znacznym stopniu rozpracowane przez sowieckich funkcjonariuszy NKGB. Przewodnikiem pułkownika Okulickiego był podporucznik Bolesław Zymon. Nowy dowódca dotarł do Lwowa, nawiązał konspiracyjne kontakty i rozpoczął porządkowanie organizacyjnych spraw. Wydawało się, że zaczyna panować nad podległym sobie terenie. Niestety, było to tylko złudzenie. Okulicki od samego początku był obserwowany przez funkcjonariuszy sowieckiego aparatu represji.

Stopień rozpracowania lwowskich konspiratorów był znacznie większy niż Polacy przypuszczali. O sile sowieckiej agentury w szeregach ZWZ niech świadczy fakt, iż przewodnik Okulickiego, podporucznik Bolesław Zymon, był ich agentem. W nocy z 21 na 22 stycznia 1941 roku Okulicki został aresztowany przez NKGB. Trafił do mieszczącej się w dawnym klasztorze sióstr Brygidek centrali lwowskiego NKWD. Przesłuchiwał go między innymi Iwan Sierow. Kilka miesięcy później Okulicki wspominał. Po aresztowaniu zaraz przesłuchiwał mnie zastępca komisarza Ławrentija Berii, minister NKWD Ukrainy, Iwan Sierow.

Z miejsca powiedzieli mi, kto jestem i co robię. Sierow zaproponował mi dalsze dowodzenie ZWZ pod kontrolą NKWD. Oświadczyłem, że się co do mnie pomylił i że ja ich agentem nie będę. Wobec tego został przetransportowany do więzienia na Łubiance, a następnie do Lefortowo. Przeszedł trudne śledztwo. W jego wyniku nabawił się choroby serca. Pogorszył się też jego wzrok. Wydawało się, że skatowanego oficera może uratować tylko cud. Dla Okulickiego niewątpliwie takim cudem był 22 czerwca 1941 roku. Niemcy zaatakowały Sowietów.

W sierpniu 1941 roku pułkownik Leopold Okulicki opuścił sowieckie więzienie. Skatowany oficer objął funkcję szefa sztabu tworzonej na mocy porozumień polsko-sowieckich Armii Polskiej w ZSRS. W tym miejscu należy choć w kilku słowach odnieść się do informacji zawartych w tzw. pamiętnikach Sierowej. Otóż pojawiają się tam stwierdzenia, że Okulicki był od 1940 roku sowieckim agentem. Przy obecnym stanie naszej wiedzy należy tego typu stwierdzenia zdecydowanie odrzucić. Prawdziwość informacji zawartych w rzekomych pamiętnikach Sierowa, bo ich autorstwo nie jest do końca jasne, w wielu obszarach została podważona.

Nie można wykluczyć, że ów pamiętnik stanowi pośmiertną grę Sierowa. Jeśli tak istotnie jest, to zapewne celem tej gry była dezinformacja, tym razem w wymiarze historycznym. Wróćmy jednak do drugiej połowy 1941 roku. Pułkownik Okulicki jako szef sztabu gen. Władysława Andersa otrzymał zadanie odnalezienia wziętych do niewoli przez Sowietów we wrześniu 1939 roku polskich oficerów. Aby zrealizować to niewykonalne jak wiemy zadanie, powołał komisję, która zarejestrowała wiele przykładów martyrologii Polaków na wschodzie. W 1942 roku pułkownik Okulicki objął dowodzenie VII Dywizją Piechoty. Miesiące jego bardzo trudnej służby w Armii Polskiej na Wschodzie zostały pozytywnie ocenione przez gen. Andersa.

Pułkownik dyplomowany Okulicki, obecnie dowódca VII Dywizji Piechoty, współpracował ze mną jako szef sztabu od pierwszych dni organizacji naszej armii w ZSRR. W tych najcięższych chwilach, kiedy 7 miesięcy współpracy można śmiało policzyć za 7 lat, pułkownik dyplomowany Okulicki wykazał tyle niespożytej energii i hartu ducha oraz tyle żołnierskich zalet, jak poprzednio w wojnie 1939 roku i następnie w ZWZ. Ani na chwilę nie zawiódł mojego całkowitego zaufania. Był wzorem lojalności służbowej i odwagi cywilnej. Dziękując mu za wielką pomoc wykazaną naszej sprawie, mogę wyrazić całkowitą pewność i wiarę, że taki żołnierz nie zawiedzie nigdy na żadnym stanowisku w pracy dla Polski.

15:30 · Wyjście z Sowietów i AK 7

Po wyjściu z Sowietów, pułkownik Okulicki i jego 7 Dywizja od sierpnia 1942 stacjonowała w Persji. Okulicki był jednak zbyt sprawnym konspiratorem, by nie wykorzystywać jego zdolności, a przynajmniej tak uważał gen. Kazimierz Sosnkowski, który objął po śmierci gen. Władysława Sikorskiego stanowisko naczelnego woca. Sosnkowski rozumiał, że sytuacja na froncie niemiecko-sowieckim Okulicki doprowadzi do zajęcia ziem polskich przez Armię Czerwoną. Okulicki miał udać się do kraju i przedstawić oficerom Komendy Głównej AK koncepcję naczelnego wodza dotyczące dostosowania pracy konspiracyjnej do warunków nadciągającej okupacji sowieckiej. Miał również przedstawić Warszawie pogląd Sostkowskiego na temat powstania i dopilnować, aby do zbrojnego zrywu nie doszło.

W nocy z 21 na 22 maja 1944 roku Okulicki został zrzucony w kraj. Wylądował 24 km od Krakowa. 22 maja otrzymał awans do stopnia generała brygady. Niespełna dwa tygodnie później dotarł do Warszawy. Objął m.in. stanowisko zastępcy szefa sztabu Komendy Głównej Armii Krajowej. I w tym momencie zaczyna się jeden z najbardziej kontrowersyjnych momentów wojskowej kariery gen. Okulickiego. Zgodnie z instrukcjami gen. Sosnkowskiego miał nie dopuścić do powstania w Warszawie. Tymczasem stał się on jego gorącym orędownikiem i jednym z ojców decyzji o jego wybuchu.

W lipcu 1944 roku gen. Leopold Okulicki, posługujący się w tym czasie pseudonimem Kobra, wbrew wytycznym otrzymanym od naczelnego wodza gen. Kazimierza Sosnkowskiego czynił starania, aby skłonić dowódcę Armii Krajowej do wydania rozkazu wywołania w Warszawie powstania. Wyczekiwał jedynie dogodnego momentu podjęcia walki. Czemu ten dotychczas karny i lojalny wobec przełożonych oficer złamał wytyczne swego przełożonego? Najpewniej uznam i słusznie, że prący na zachód Sowieci narzucą Polsce kolejną okupację. W jego ocenie jedynym sposobem wywalczenia niepodległości będzie powstanie. Tylko walka zbrojna może przeszkodzić w realizacji stalinowskich faktów dokonanych.

Losy powstania pokazały, jak bardzo się pomyli. O ile w warstwie oceny racjonalności rozkazu o wywołaniu zbrojnego zrywu w okupowanej przez Niemców Warszawie możemy dokonywać ocen skrajnych i nieprzychylnych generałowi, to już w ocenie jego bojowej postawy w Warszawie należy mu się uznanie i szacunie. Został udekorowany po raz trzeci krzyżem Virtuti Militari. W uzasadnieniu czytamy. Za całokształt wydatnej pracy konspiracyjnej od 1940 na eksponowanych stanowiskach kierowniczych i wykazany hart ducha w najcięższych okolicznościach. Kapitulacja Warszawy otwierała ostatni etap walki Okulickiego o niepodległość kraju. Nie pomaszerował do niemieckiej niewoli, co zapewne uratowałoby mu życie.

Generał Bur, przed tym jak został zamknięty w obozie jenieckim, wyznaczył Kobrę dowódcą Armii Krajowej. Leopold Okulicki już jako Niedźwiadek stanął na czele Komendy Głównej Armii Krajowej w bardzo trudnym momencie jej funkcjonowania. Starał się ratować zdekonspirowane struktury AK. Wyciszył akcję burza, tak aby nie ujawniać przed Sowietami kolejnych ogniw konspiracji. Zdając sobie sprawę, że na wielu płaszczyznach funkcjonowania AK straty spowodowane działaniami Niemców i Sowietów są nie do odrobienia, skupił wiele wysiłku na organizacji kadrowej struktury, która otrzymała nazwę Niepodległość. Organizacja ta znana jest szerzej pod kryptonimem NIE. W tworzeniu tej struktury nie można pominąć udziału gen. Emila Fildorfa Nila.

W zamyśle Okulickiego nie miała zebrać niezdekonspirowane kadry i stać się podstawą nowej antysowieckiej podziemnej struktury. Aby ochronić żołnierzy AK przed dalszymi sowieckimi represjami podjął decyzję o rozwiązaniu AK. Nie był to jednak nakaz zaprzestania dalszej walki. W poleceniu zawarto jasne wytyczne dla żołnierzy podziemnej armii. Rozkaz z 19 stycznia 1945 roku mówi. Żołnierze Armii Krajowej, daję Wam ostatni rozkaz. Dalszą swą pracę prowadźcie w duchu odzyskania pełnej niepodległości państwa polskiego i ochrony ludności polskiej przed zagładą. Starajcie się być przewodnikami narodu i realizatorami niepodległości państwa polskiego.

W tym działaniu każdy z was musi być dla siebie dowódcą. W marcu 1945 roku gen. Okulicki budował struktury NIE. W nich widział przyszłość antysowieckiej konspiracji. Niestety, czerwony aparat represji prowadził skuteczne działania operacyjne wymierzone w polskie państwo podziemne. Jednym z elementów zwalczania polskiego ruchu niepodległościowego była prowokacja. I za takie działanie należy uznać zaproszenie przedstawicieli państwa podziemnego na rzekome rozmowy. Wbrew Radom Okulickiego Polacy zgodzili się na negocjacje. Proces ten ma charakter polityczny.

21:31 · Koniec życia Okulickiego 1

Proces ten ma charakter polityczny. Nie chodzi w nim, jak w każdym procesie politycznym, o ukaranie jednostki. W rzeczywistości chodzi o ukaranie społeczeństwa, napiętnowanie jakiejś idei. Jednym słowem, chodzi o ukaranie polskiego podziemia. Ten bezprecedensowy przykład bezprawia zakończył się skazaniem Okulickiego na karę 10 lat więzienia. Generał zginął w grudniu 1946 roku w do dziś niewyjaśnionych okolicznościach. W ten sposób dopełniła się linia życia różnie ocenianego przez historyków, ale niewątpliwie dzielnego i zasłużonego oficera Rzeczpospolitej.

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.