"Zbyt ambitna" Hillary Clinton

Ladies and gentlemen, my mother, my hero and our next president, Hillary Clinton. Huragan oklasków, przebitki na łzy w oczach kobiet na widowni i powszechny entuzjazm. Konwencja Demokratów w 2016 roku jest bowiem właściwie koronacją pierwszej kobiety, która doszła tak daleko. Wygrała prawybory swojej partii i na bank, na bank zostanie pierwszą prezydentką Stanów Zjednoczonych. Przecież tak ciężko na to pracowała, bo jest najlepiej przygotowaną osobą w historii.

Bo jej przeciwnik, nijaki Donald Trump, może znacie, no jest, umówmy się, żałosny. I wreszcie, bo jej się to po prostu należy. Hillary Clinton w białym kostiumie, biel, pamiętamy, jest kolorem sufrażystek, robi spacer po scenie, grzejąc się w miłym ciepełku miłości swojej partii. Podchodzi do mikrofonu. That is the story of America. And we begin a new chapter tonight. Yes, the world is watching what we do. Yes, America's destiny is ours to choose. So let's be stronger together, my fellow Americans. Trzy miesiące później Ameryka faktycznie wybrała i zaczęła nowy rozdział.

A świat obserwował z lekką, dodam, zgrozą. Inspirująca, fascynująca i intrygująca. Właśnie taka jest historia kobiet. Na podcast zaprasza Katarzyna Wężyk. Dzień dobry, nazywam się Katarzyna Wężyk, a to jest mój podcast Historia kobiet. Co tydzień opowiadam w nim o bohaterkach znanych i mniej znanych, ale zawsze interesujących. A w drugim sezonie są to kobiety, które spróbowały przebić ten najwyższy szklany sufit i zostać prezydentkami USA. Słuchasz podcastu Historia kobiet autorstwa Katarzyny Wężyk. Hillary Rodham urodziła się 26 października 1947 roku w Chicago.

Była typowym dzieckiem powojennego baby boomu. Wychowała się na przedmieściach, rodzinę utrzymywał ojciec, a matka zajmowała się domem i trójką dzieci. To rodzice, napisze w autobiografii, nauczyli ją ciężkiej pracy, oszczędności, samodzielności, etosu służby innym oraz miłości do Boga i kraju. Matka, która nie miała szans iść na studia, dodała szacunek do edukacji oraz imperatyw bronienia swojego stanowiska. W tym domu nie ma miejsca dla tchórzy, powiedziała. Jak widać na załączonym fragmencie, wspomnienia Hillary nie są szczególnie porywającą lekturą. Te mniej pomnikowe detale z dzieciństwa znajdziemy w biografiach nieautoryzowanych.

Dowiadujemy się z nich, że Hirodam, czyli jej ojciec, miał uważać, że emocje są oznaką słabości, więc nie należy ich okazywać. I to samo w boju córce. A Hillary była grzeczną dziewczynką, kiepską w sporcie, za to aktywną w samorządzie. Plus, oczywiście, na świadectwach same szóstki. Można założyć, że nie była najpopularniejszą czynnicą w klasie. We feel that for too long our leaders have viewed politics as the art of the possible. And the challenge now is to practice politics as the art of making what appears to be impossible, possible. Pamiętacie Uśmiech Monelizy? Ten film o profesorce żeńskiej uczelni Wesley College, która w latach pięćdziesiątych próbuje zaszczepić swoim studentkom ambicje wykraczające poza wyjście za mąż?

Otóż 15 lat później studentki nie potrzebowało już Julie Roberts, żeby mierzyć wysoko. Zwłaszcza Hillary, która odbierając dyplom powiedziała, zbyt długo przywódcy postrzegali politykę jako sztukę możliwego. Dziś wyzwaniem jest praktykowanie polityki jako sztuki czynienia możliwym tego, co wydaje się niemożliwe. Dostała owację na stojąco i nie zamierzała tego zadania zostawić mężczyznom. Ojciec był republikaninem, więc najstarsza córka początkowo poszła za jego przykładem. Miała 13 lat, gdy rozdawała ulotki dla Richarda Anixona i 17, gdy była wolontariuszką w kampanii Barrego Goldwatera, wówczas uważanego za prawicowego radykała.

Ale studia w liberalnym, żeńskim koledżu przesunęły ją mocno w lewo. Po zabójstwie Martina Luthera Kinga organizowała strajki studenckie i domagała się zwiększenia liczby czarnych wykładowców i studentek. No i na Yale Hillary poszła już jako demokratka oraz idealistka gotowa zmieniać świat. Mijali się na korytarzach, wymieniając spojrzenia. I to ona zrobiła pierwszy krok. Gdy zobaczyła, że on stoi w drzwiach biblioteki i znów się na nią gapi, odłożyła książki, podeszła do niego i wypaliła.

Wiesz co, skoro ty zamierzasz się na mnie patrzeć, a ja patrzeć na ciebie, powinniśmy się poznać. Jestem Hillary Rodham. Ona była jedną z 27 kobiet na roku złożonym z 235 studentów i studentek. On był o rok starszy, nazywał się Bill Clinton i właśnie wrócił ze stypendium na Oksforcie. Ona była poważną okularnicą, bez makijażu i w ciuchach, które zawsze były raczej wygodne niż modne. On akurat był fazi hipisowskiej, z brodą i z długimi włosami. Dla znajomych ich związek był dość szokujący, bo Bill był takim trochę niegrzecznym chłopakiem, wiecie, protestował przeciwko wojnie w Wietnamie, palił marihuanę, ale się nie zaciągał, a jego wcześniejsze dziewczyny raczej niebywały intelektualistkami.

Był uważany za osobnika, owszem zdolnego, ale leniwego, a brak przygotowania nadrabiał charyzmą i inteligencją. Hillary z kolei była jak czołg. Sfokusowana, ambitna, błyskotliwa, pracowita jak całe mrowisko, uberkompetentna, a przy tym chłodna, twarda i wymagająca. Na studiach nie tylko utrzymała tę wysoką średnią i zrobiła doktorat, ale przy okazji wolnej chwili za darmo udzielała porad prawnych ubogim, badała warunki pracy imigrantów, pisała artykuły o statusie prawnym dzieci i pracowała przy kampaniach wyborczych. Normalnie stachanowczyni i to jeszcze z sercem po lewej stronie. Po dyplomie Hillary pracowała w Funduszu Ochrony Dzieci i przy przygotowaniu impeachment'u Nixona.

No i jej wpływowi mentorzy z Partii Demokratycznej wróżyli panie Rodham błyskotliwą karierę w Waszyngtonie. No, co najmniej senatorkę. Batarda, dziewczyno, zrobisz karierę, jesteś wspaniała. Tymczasem, nieoczekiwanie, Hillary spakowała się i pojechała do Arkansas. Wykładać prawo na miejscowym uniwersytecie. Oraz do Billa. Przyjaciele uważali, że robi życiowy błąd. No i faktycznie dla Hillary to musiało być ogromne poświęcenie. W Waszyngtonie zaczynała wyrabiać sobie nazwisko, w Arkansas musiała grać drugie skrzypce. Waszyngton był miastem, gdzie uprawiano wielką politykę, ścierały się programy, światopoglądy, trwała bezpardonowa, ale jakże ekscytująca gra o tron.

No a Arkansas była, no cóż, zapadłą dziurą, stanem należącym do tak zwanego pasa biblijnego, konserwatywnym wtedy, biednym i zacofanym. Jak mawiali sami mieszkańcy, dzięki Bogu za Mississippi, bo bez Mississippi byliby już naprawdę ostatni w federalnych statystykach dobrobytu. Hillary, jak napisała swoje autobiografii, postanowiła jednak posłuchać serca zamiast głowy. Bill, wylicza, był przystojny, był dla niej wyzwaniem i uszczęśliwiał. No i nigdy nie spotkała nikogo takiego. Plus, nie dawał się zniechęcić, no bo oświadczyny ponawiał kilkakrotnie, ona bowiem długo się wahała. A kiedy Hillary spodobał się domu w jego rodzinnym mieście, co zrobił?

Przy następnym spotkaniu poinformował ją, że go kupił. No i teraz już po prostu musi za niego wyjść, bo ten dom jest za duży, żeby mieszkał tam sam. Pobrali się w 1975 roku. I ku zgrozie obóz zresztą matek, Hillary nie tylko kupiła suknię w przeddzień ślubu, tego raczej prosto usądząc po zdjęciach bez bezy i wielkiego welonu, ale co gorsza zachowała panieńskie nazwisko. A dziecko, pierwsze jedyne, Chelsea urodziła nie żeby od razu, nie, pięć lat później. Takich rzeczy wtedy się nie robiło. No i nawet w zapysionym Arkansas znalazła ujście dla swojej energii i ambicji. Co zrobiła? Otóż założyła Centrum dla Ofiar Przemocy Seksualnej.

Zaczęła pracę w największej firmie prawniczej w stanie i ekspresowo została w niej partnerką. Była oczywiście pierwszą kobietą, której to zaproponowano. Została też pierwszą kobietą w zarządzie Walmart'a, czyli tej gigantycznej sieci sklepów. I tu się na chwilę zatrzymamy. No bo wiecie, nie? Póki co mieliśmy Hillary feministkę, Hillary bojowniczkę o prawa wykluczonych i dzieci, Hillary pionierkę. A w tym momencie ten pozytywny wizerunek zaczyna się nam komplikować. No bo kiedy Hillary w zarządzie pokazywała światu, jaki to Walmart jest postępowy, szeregowe pracownice dostawały niższe wynagrodzenia niż mężczyźni na tych samych stanowiskach, a Hillary totalnie nic z tym nie zrobiła.

Nie interesowało jej to, problemu nie ma. W 1990 roku oświadczyła, jestem dumna z Walmartu, z tego, co robimy i sposobów, w jakich robimy to lepiej niż ktokolwiek inny. I się od tej wypowiedzi nie odcięła. No ale też to między innymi dzięki tej właśnie ciepłej posadzce w zarządzie. Hillary długo zarabiała więcej od męża i to ona była główną żywicielką rodziny. Bill dla odmiany skupił się na polityce. I skutecznie. Bo w 78 roku, w wieku raptem 32 lat, został najmłodszym gubernatorem w kraju. Niezrozumiały głos. Niezrozumiały głos.

Zachowała Pani panieńskie nazwisko. Robi Pani karierę zamiast zajmować się domem. Nie jest Pani zainteresowana herbatkami. Jest Pani liberalną demokratką ze wschodniego wybrzeża w konserwatywnym południowym stanie. Czy Pani nie widzi, jak bardzo Pani szkodzi karierze męża? To akurat pytanie, to ostatnie wywiadzie z Panią Clinton, przepraszam, Hillary Rodem. Wprost nie pada, ale między wierszami słychać je naprawdę wyraźnie. Jest rok 1979, druga fala feminizmu może i się rozpędza przez ostatnie 10 lat, Ale do Arkansas jeszcze nie doszła. A kobieta nie tylko ambitna, ale i swoich ambicji nie ukrywająca jest tam zjawiskiem równie rzadkim, co umówmy się, niebezpiecznym.

Hillary ma 32 lata, kręcone ciemne włosy, okulary jak denka od butelek, różową garsonkę i biały golf. Efekt jest mieszany, trochę jak Barbie Noblistka. Mówi dość monotonnie, ale logicznie, merytorycznie i z olimpijskim spokojem. Tak, została przy panińskim nazwisku, bo wyszła za mąż w wieku lat 28, miała już prawniczą praktykę i nie chciała, żeby ktokolwiek uznał, że karierę zawdzięcza Billowi. Nie, nie sądzi, że gdyby rzuciła pracę, to częściej widywałaby męża, no chyba, że zostałaby jego ochroniarką. Tak, popiera poprawkę do konstytucji gwarantującą równe prawa kobietom, a energia, z jaką protestują przeciwnicy tej poprawki, no mogłaby jej zdaniem dużo lepiej być użyta, na przykład na tworzenie żłobków.

W 1981 roku Bill przegrywa kolejne wybory. Zdaniem jego krytyków, także przez feministkę z Chicago u boku. Na Hillary najwyraźniej wyciągnęła wnioski, bo gdy dwa lata później Bill po raz drugi składał gubernatorską przysięgę, u jego boku stała już w wersji blond i bez okularów. I z mężowskim nazwiskiem. Garderobę może i zmieniła, ale priorytety już nie. Dalej pracowała w kancelarii i łączyła to jeszcze z działalnością w administracji męża. Rozbudowywała placówki medyczne dla ubogich i reformowała edukację. I wcale nie stała w jego cieniu. Dwukrotnie znalazła się na liście stu najbardziej wpływowych prawników w Ameryce. A Bill wygrał cztery stanowe wybory z rzędu.

No, w każdym razie większość Amerykanów, zwłaszcza na południu, uważała jednak, że żona prezydenta to powinna stać dwa kroki za mężem, uprzejmie się uśmiechać, a już na pewno nie wtrącać się do polityki. A Hillary nie zamierzała dać się zamknąć w tej szufladce. Poświęciła się przecież. Zmieniła wizerunek. Czego oni jeszcze od niej chcą? Pytana o to, czy żona polityka powinna pracować, wypaliła szczerze. Jasne, mogła zostać w domu i piec ciasteczka, ale wolała być prawniczką. Jak można się spodziewać, niepracujące żony i matki za to nie pokochały.

You're looking at two people who love each other. This is not an arrangement or an understanding. This is a marriage. That's a very different thing. You know, I'm not sitting here as some little woman standing by my man like Tammy Wynette. I'm sitting here because I love him and I respect him and I honor what he's been through and what we've been through together. Bill, tonem, przyznajmy, takim lekko niepewnym, zaprzecza, żeby cokolwiek gołączyło z flowers. Owszem, w małżeństwie miewają problemy, ale przecież kochają się. Hillary w zielonym golfie i identycznej marynarce siedzi obok niego na kanapie, z ręką na oparciu, tak obejmuje go tą ręką, a minę ma bojową.

Słowa męża kwituje rytmicznym kiwaniem głową, Co trochę, przyznam, sprawia wrażenie, jakby pilnowała czy poprawnie wyrecytował wyuczoną lekcję. W końcu jednak przy piętnastym pytaniu o to, czy aby na pewno ją zdradza, Hillary traci cierpliwość. Mówi, że nie, nie stoi przy swojej mężczyźnie jak jakaś mała kobietka z piosenki Tammy Winnett, tylko jest przy nim dlatego, że go kocha i szanuje, no a jak ludziom to nie wystarcza, to niech na niego nie głosują. I choć niektórzy sarkali, że Hillary znów zademonstrowała arogancję, to jednak jej postawa zasadniczo zakończyła temat. A Bill wygrał wybory. W Białym Domu Hillary nie zamierzała się zajmować wyborem porcelany i wymianą zasłon.

Chciała mieć realny wpływ na politykę. W końcu dążyła do tego całe życie. Była przygotowana, kompetentna. Okej, nie będzie numerem jeden, ale przynajmniej będzie numerem dwa. Jako pierwsza dama dostała więc biuro w rządowym zachodnim skrzydle. I to ona przygotowała reformę, która miała zapewnić Amerykanom powszechną opiekę zdrowotną, której dodajmy do dziś wciąż nie mają, choć po Baracka Obamy jest nieco lepiej. Hillary potraktowała projekt ambicjonalnie, na zasadzie wszystko albo nic i nie postarała się o sojuszników. A republikanie oraz lobby farmaceutyczne i ubezpieczeniowe przedstawili ten projekt jako po prostu zamach na wolność wyboru. Reforma w Kongresie nie przeszła.

A w następnych wyborach, tych w połowie kadencji, demokraci po raz pierwszy od 40 lat stracili większość w izbie reprezentantów. Clintonowie, jak to oni, wyciągnęli wnioski i przesunęli się do centrum. Podobnie jak brytyjska czy niemiecka lewica weszli na tzw. trzecią drogę, tę między kapitalizmem a socjalizmem, zdecydowanie jednak bliższą kapitalizmowi. A Hillary zajęła się dużo mniej kontrowersyjnym zapewnieniem, żeby dzieci były leczone, nawet gdy ich rodziców nie stać na ubezpieczenie. No i prawami kobiet. I believe it is time to break the silence. If there is one message that echoes forth from this conference, let it be that human rights are women's rights and women's rights are human rights once and for all.

W 1995 roku na ONZ-owskiej konferencji kobiet Hillary, dodajmy w różowym kostiumie i włosach na blond syrenkę, wygłosiła przemówienie, które dziś wydaje się elementarzem, ale wtedy było wielkim feministycznym manifestem. I zacytuję je tutaj trochę obszerniej. Jest pogwałceniem praw człowieka, jeśli się głodzi, topi albo dusi niemowlęta tylko dlatego, że urodziły się dziewczynkami. Jest pogwałceniem praw człowieka, gdy dziewczynki są sprzedawane do niewoli lub prostytucji, gdy kobiety są polewane benzyną, podpalane i spalane żywcem, kiedy ich posag uznawany jest za zbyt mały. Jest pogwałceniem praw człowieka, gdy gwałt staje się narzędziem wojny, gdy małe dziewczynki poddawane są bolesnemu i upokarzającemu żeńskiemu obrzezaniu, gdy kobietom odmawia się prawa do planowania rodziny.

Hillary tym razem, podobno, była bardzo blisko kopnięcia Billa w miejsce, gdzie plecy tracą swą szlachetną nazwę. No, tyleż ze względu na zdradę, co na to, że najpierw ją okłamał, bo mówił, że nie, nie, w życiu nie, żadnego romansu ona kłamie. No a potem wystawił na publiczną pokorzenie. No bo Hillary początkowo powiedziała publicznie, że oskarżenia o romans ze starzystką to część prawicowego spisku. Ale jak zwykle stanęła przy swoim mężczyźnie. Ze względu na wiarę w sakrament małżeństwa i dobro dziecka? Z miłości? Czy może z politycznej ambicji? Pewnie wszystko po trochu. Ale też znamienny był obrazek prezydenckiej pary idącej po trawniku do helikoptera.

Między nimi szła Chelsea i to ona trzymała rodziców za ręce. Ostatecznie Bill został poddany procedurze impeachmentu za kłamstwo, nie romans, ale zachował prezydenturę. I zaciągnął też ogromny dług u żony, który przez kolejne lata będzie spłacać. Bo Hillary nie zamierzała już stać w niczyim cieniu. Nadeszła jej kolej i tym razem to Bill miał ją wspierać. W 2000 roku Hillary Clinton została senatorką ze stanu Nowy Jorku. Co, przyznam, jest osiągnięciem, jako że była totalną spadochroniarką. Pamiętajmy, urodziła się w Chicago, a potem mieszkała w Arkansas i Waszyngtonie. W Senacie była zazwyczaj po tej lewej stronie, ale najbardziej zapamiętany zostanie jej inny głos, ten za wojną w Iraku.