Czy social media to gospodarka mistyfikacji? Sylwia Czubkowska. Rozmawia: Agata Kołodziej

Nazywam się Agata Kołodziej, a to jest podcast Forum IBRiS. Dziś porozmawiamy o gospodarce mistyfikacji, a więc o social mediach. O tym, czy jest jakaś różnica pomiędzy oszustem z Tindera udającym potentata diamentów, by uwodzić kobiety i wyłudzać od nich pieniądze, polskim tiktokerem, który wychwala obecny rząd za politykę energetyczną, a w zamian internauci szyderczo znajdują mu posadę prowadzącego TVP, a doktorem Kaweckim, który zachwyca się w social mediach polskimi wynalazkami, jak się okazuje nie zawsze wyłącznie z potrzeby serca. Dlaczego tak ślepo ufamy influencerom w internecie, ale nie wierzymy, że ZUS nie upadnie, choć upaść przecież nie może, dopóki państwo polskie nie zbankrutuje? I czy należy się bać tego, że już dziś 40% młodych użytkowników internetu w wieku 18-24 lata chętniej korzysta z TikToka niż z Google, by wyszukiwać informacje?

Konsekwencje finansowe? Być może też, bo słyszałam od przynajmniej dwóch, trzech agencji marketingowych czy agencji PR-owych, że teraz jednak nie zleciłyby mu pewnych działań związanych chociażby z prowadzeniem eventów czy występowaniem w eventach, Zresztą, jak sami mówił, to jednak główne tak naprawdę jego źródło przychodu, znacznie większe niż te współprace promocyjne, reklamowe, jak tego nie nazwać, jeżeli chodzi o promowanie właśnie technologii, przeróżnych innowacji, startupów. Przy czym oczywiście to jest wszystko bardzo trudne ocennie, bo my mamy taką tendencję, niestety u nas teraz z nadfunkcjonowaniem w mediach społecznościowych, że mamy pamięć, no, muszki, owocówki. Dzisiaj się na coś nakręcamy, jesteśmy bardzo krytyczni albo bardzo czymś zachwyceni.

Jak to w praktyce można weryfikować, żeby rzeczywiście tych influencerów trzymać krótko, że tak powiem, albo przynajmniej pilnować, żeby trzymali się litery prawa? No przynajmniej skłonić ich do transparentności w imię tak naprawdę jakiegoś takiego naszego wspólnego dobra, żebyśmy wiedzieli kiedy jest reklama, kiedy jest treść nie reklamowa. Z tym będzie naprawdę bardzo ciężko, bo to co przygotowuje, przygotował i próbuje wdrażać u OKIK to nie jest prawo, to jest kodeks dobrych praktyk można powiedzieć. A to, za co karze UOKiK, za co karał prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, to nie jest brak oznaczeń reklamowych, to jest brak odpowiedzi na zapytania UOKiK. To jest bardzo ważne. Te kary, które się posypały dla kilku influencerów, tam w wysokości kilkudziesięciu, kilkunastu, kilkudziesięciu tysięcy złotych, to nie były kary za to, że te były treści nieoznaczone, reklamowe, tylko za to, że ci influencerzy, no przepraszam bardzo, ale po prostu zlali obowiązek, jako przedsiębiorcy, obowiązek odpowiedzi na pytania UOKiK.

I o tym nie wiedzieli, gdyby odpowiedzieli grzecznie, to nic by im się nie stało. Najprawdopodobniej nic by się im nie stało, no bo po prostu przekazaliby swoje dokumenty, przekazaliby swoje umowy, u o.o. ich miałby pewnie wgląd i bardziej by je tak naprawdę wykorzystywał dalej do przygotowywania tych właśnie wewnętrznych zasad, tego regulaminu, To jest raczej zrozumienie tego, że też odbiorcy, społeczeństwo, przynajmniej część społeczeństwa, no przestała przyklaskiwać takiej ściemie po prostu, tak? To, że jest opisany konkretny post, filmik, zdjęcie jako współpraca, nie jest już postrzegane jako, no nie wiem, taką gorszą treść, czy może ktoś je sprzedał, tylko jasną komunikację, jasny sygnał do odbiorców.

Ale u części to jest też budowanie po prostu własnej marki, którą będzie można łatwiej monetyzować. Niekoniecznie lekarsko. Naprawdę niekoniecznie lekarsko. Ale kolejne przykłady to właśnie tacy eksperci. Można powiedzieć, szeroko rozumienie eksperci. My to w dziennikarstwie doskonale zdamy, bo są takie fazy i takie mody na poszczególnych ekspertów. Ktoś się pojawia, jest taką gwiazdą supernową i jest wszędzie. Kiedyś głównie za to odpowiadały media i dziennikarze, którzy pomagali kreować takie gwiazdy, no bo tak mniej lub bardziej je rzeczywiście pokazywali w swoich redakcjach, w swoich mediach. Dzisiaj proces jest odwrotny. Najpierw kreacja w mediach społecznościowych, potem przejście do mediów i to się nawzajem nakręca.

Albo przynajmniej, jak to kupimy, to może się też tak poczujemy. Może nam się z czymś uda, nie wiem, poprawi nam się cera, zainwestujemy w kryptowaluty, więc zrobimy, no to też jest to, nie? Nie wiem, zjemy w tej samej knajpie, będzie nam tak samo smakowało, będziemy chodzić w tych ciuchach, więc jak sobie zrobimy zdjęcia, to też dostaniemy tysiąc lajków, nie? Na Instagramie czy tam na TikToku. No to jest taki mechanizm. Ta bliskość, to jest odpowiedź właściwie na moje pytanie dotyczące ZUS-u trochę. ZUS-u. Dlatego, że wiesz, zastanawiałam się właśnie dokładnie w tygodniu, w którym wyszła ta afera z TikTokerem, który promował prawdopodobnie na zlecenie partię rządzącą z doktorem Kaweckim. Dokładnie w tym samym tygodniu bardziej mój świat, taki stricte gospodarczo-ekonomiczny, żył potwornie tym, że IBRiS zresztą zrobił badania dotyczące wieku emerytalnego.

Kurczę, jak to jest, że my ufamy tym influencerom, którzy Tak naprawdę wiemy, że oni reklamują, że oni z tego żyją. A nie ufamy polskiemu państwu, które przecież nie może zbankrutować, dopóki Polska nie zbankrutuje. No i ta bliskość teraz. Może ZUS powinien influencerów właśnie zatrudniać? Może lepiej nie. Nie, nie, nie. W sensie my mamy w ogóle bardzo niski poziom zaufania w Polsce. Zacznijmy od tego. To też wychodzi z kolejnych badań, szczególnie z takich dużych badań. Pew Research się robi co roku czy za dwa lata na całym świecie. My niestety jesteśmy tutaj w jakimś takim ogonie światowym. Niski poziom zaufania do polityków, niski poziom zaufania do naukowców, niski poziom zaufania do dziennikarzy, niski poziom zaufania do ekspertów. Po prostu ogólnie mamy w Polsce pandemię braku zaufania.

Wciąż mało na zbudowanie tych mechanizmów właśnie tego społeczeństwa obywatelskiego i rozbudzenie prawdziwych, silnego zaufania do państwa. A że to państwo nie pomaga, bo niestety nie pomaga, naprawdę. To jak jest skomplikowany system podatkowy. Spójrzmy sobie na to w ten sposób, że nie ma osoby w tym kraju, prawie, no może przesadzam, Nie ma większej grupy osób w tym kraju, które na przykład prowadzą jednoosobową działalność gospodarczą, które by się podjęły same rozliczać podatki. Czyli w pewien sposób państwo narzuca tym firmom, znaczy jednoosobowym działalnościom obowiązek jakby kolejnej opłaty, tak, opłacania księgowego. To nie jest podatek, to nie wiadomo co to jest. To, że my nie rozumiemy, jak funkcjonuje ZUS, no nie rozumiemy, bo to jest strasznie skomplikowane. Strasznie jest skomplikowane. Jest pytanie, czy byłby sens uczyć tego ludzi, czy uprościć ten system, czy rzeczywiście rozbudzać to zaufanie, że no nie zbankrutuję, może kiedyś może zbankrutuję, no bo widzimy w ostatnich kilku latach, że wszystko jest możliwe, tak?