Colm Tóibín "Czarodziej". Książka w pięć pytań z Big Book Cafe!

I o takiej książce, która idealnie się do tego nadaje, będę dziś rozmawiała z Bartkiem Kamińskim. Dzień dobry Bartku. Dzień dobry, dzień dobry. Bartek Kamiński będzie opowiadał o dość niezwykłej biografii, ale właściwie nawet też powieści, o tym też będziemy dyskutować, cóż to za forma. Książka opowiada o pisarzu Tomasie, Tomaszu, tutaj dyskutowaliśmy czy to Tomas czy Tomasz, Tomaszu Manie. Książkę napisał Colm Tóibín, a ma ona tytuł Czarodziej. Tak, będziemy trzymać się tej staromodnej formuły i mówić imię autora po polsku, czyli powieść biograficzna o Tomaszu Manie Colma Tóibina, irlandzkiego pisarza.

Wcale Czarodziejska Góra nie jest w tej narracji Colma Tóibina biograficznej o życiu Tomasza Mana. Dziełem najważniejszym i najistotniejszym. Pojawia się tutaj wiele tytułów jego książek, choćby z racji tej, że ta opowieść, którą snuje Colm Tóibín obejmuje właściwie całe życie Tomasza Mahna. Rozpoczyna się ta opowieść w Lubece, rodzinnym mieście pisarza, kiedy ma lat kilkanaście. Obserwujemy jego dom rodzinny, wychłodzonego ojca i jak na ówczesne warunki bardzo purytańskie, bardzo takie mieszczańskie i konserwatywne ówczesnej Lubeki, dość ekscentryczną matkę.

I ciekawa jestem, zawsze w takich przypadkach to bywa, no ważne pytanie, w jaki sposób Tóibín poradził sobie z takim balansowaniem między z myśleniem a prawdą? I czy ta konstrukcja, którą on zastosował, rzeczywiście się sprawdza? Można powiedzieć, że Colm Tóibín miał dosyć, nie było to zadanie jakoś szczególnie trudne, ponieważ my o Tomaszu Mannie wiemy bardzo wiele. Nie tylko z jego biografii napisanych, wiele takich biografii się ukazało. Mówimy tutaj jednak o jednym z największych pisarzy literatury niemieckiej i w ogóle chyba w historii literatury. Mówimy naprawdę o takim skończonym geniuszu, Człowieku, który też nie tylko swoimi dziełami, ale tym w jakich okolicznościach go stawiało życie, o czym przed chwilą wspomniałem.

Tam nic nie było nigdy pisane wprost. I pozostawił również wiele tomów dzienników. Jego żona pod koniec życia, już po śmierci Tomasza Manna napisała również własne wspomnienia. Tworzyli bardzo barwną rodzinę. Najstarsze dzieci Tomasza Manna, Klaus i Erika, również byli literatami. Klaus był również wybitnym powieściopisarzem, chociaż pozostającym przez w zasadzie całe życie w cieniu ojca. Więc my mamy tych danych bardzo, bardzo wiele. Jest nie tylko sama biografia, ale również właśnie twórczość Tomasza Manna. Ja niespecjalnie przepadam za powieściami biograficznymi, muszę się przyznać, natomiast ta narracja, ta opowieść Colma Tóibina wciągnęła mnie bez reszty w zasadzie od pierwszej strony.

Więc jest to bardzo powiedziałbym autorytatywna opowieść. Colm Tóibín się na nic tutaj nie sadzi. On próbuje jakby trochę idąc tropem samego Tomasza Manna, który robił to w swoich dziełach, On próbuje pokazać nam człowieka, który cały czas kontempluje świat i kontempluje siebie i z tej kontemplacji właśnie wysnuwa te wspaniałe literackie dzieła. Więc ta książka jest niesamowitym, jest takim wirtuozerskim połączeniem tej sfery publicznej i sfery prywatnej. My cały czas jednak jesteśmy, tutaj nic nie jest referowane, my cały czas jesteśmy bardzo blisko tego bohatera. Jesteśmy bardzo blisko jego przeżyć i jego myśli.

Colm Tóibín pisze w sposób bardzo zajmujący. Tak jak powiedziałem, bardzo gęsta jest to opowieść i również Colm Tóibín pisze dosyć prostym językiem, ale to wszystko jest szalenie plastyczne. My nie tylko obcujemy z refleksami, myślami, emocjami bohatera, ale również cały czas bez słowotoku, bez zbytniego opisywactwa, Doskonale czujemy, gdzie się znajdujemy, w jakim kontekście, w jakim kontekście kulturowym, w jakim kraju, w jakiej przestrzeni, jak wyglądają przedmioty dookoła, co on robi, czym się otacza. To jest bardzo, bardzo zajmujące. Teraz chciałabym trochę z tobą Bartku porozmawiać o sekretach i tajemnicach. A mianowicie o tym, czy Tóibín dotarł do jakichś nieznanych dotychczas faktów z życia Tomasza Manna.

I czy pod tym kątem ta książka może być jakimś zaskoczeniem, a może rzuca nowe światło na prozę Tomasza Manna? Nie sądzę, żeby Colm Tóibín dotarł do jakichś nieznanych faktów. Tak jak powiedziałem, życie Tomasza Manna jest dosyć dobrze udokumentowane i skrupulatnie opisane, zarówno przez jego biografów, monografistów jego twórczości, ale również poniekąd jego samego i członków jego rodziny, którzy bardzo dużo o ich wspólnym życiu pisali. To, co jest w tej książce może nie tyle nowego, ale szczególnego, mówię o czarodzieju Colma Tóibina, to jest opowieść o tym homoseksualnym, czy też homoerotycznym doświadczeniu pisarza.

To nie jest oczywiście żadna nowa rzecz. O tym wiadomo. Spekulowano o tym już za życia Tomasza Manna, który takie wątki umieszczał bardzo chętnie zresztą w wielu swoich dziełach, ale publicznie nigdy nie mówił o swoim homoseksualizmie. To rzeczywiście było zarezerwowane wyłącznie dla jego sfery Prywatnej, chociaż jego najbliższa rodzina i najbliżsi przyjaciele doskonale sobie zdawali z tego sprawę. On się jakby nie krył ze swoimi skłonnościami w takim prywatnym otoczeniu najbliższych. Colm Tóibín niewątpliwie bardzo się tym interesuje i myślę, że podziela pogląd niektórych biografów pisarza, że homoseksualne doświadczenie Tomasza Manna było w zasadzie centralnym, no centralną rzeczą w całej jego twórczości.

Taka szczególna wrażliwość, ta skomplikowana seksualność, której zresztą dawał właśnie Mann wyraz w wielu dziełach, no a przede wszystkim napisał o niej jedno ze swoich największych arcydzieł, czyli śmierć w Wenecji. Wokół tego wszystkiego Tóibín krąży i opowiada o narodzinach tej wrażliwości i o rozbudzaniu się tych skłonności u Tomasza Manna już od jego wczesnej młodości, już od jego lat nastoletnich. Już na pierwszych stronach tej powieści mamy tutaj taki obraz właśnie uczuć tej sfery emocjonalnej.

To znaczy córka była homoseksualna i najstarszy syn Klaus również. Ojciec nawet rywalizował o względy rozmaitych panów z synem, więc tu mamy całą taką opowieść, która dla niektórych czytelników może być czymś zaskakującym, czy czymś nowym, tylko tak jak powiedziałem, w biografice, w biografistyce poświęconej Manowi, w zasadzie są to wątki znane. Colm Tóibín o tym wszystkim pisze szalenie taktownie, szalenie subtelnie, ale też z wielkim oddaniem i zainteresowaniem. Colm Tóibín nie boi się skomplikowanych biografii, skomplikowanych życiorysów.

Chciałabym, żebyśmy trochę pomówili właśnie o tej metodzie pisarskiej samego autora. Tak jak powiedziałem, czytając to, ja przynajmniej miałem wrażenie, że Colm Tóibín o życiu Tomasza Manna wie absolutnie wszystko. Ale się tą wiedzą nie popisuje. To jest bardzo zwarta opowieść. Ta narracja Tóibina jest bardzo, ona jest z jednej strony pełna oczywiście szczegółów, szczególników, ale ona jest bardzo zwarta, ona jest bardzo jędrna. Ona bardzo szybko się toczy. Bardzo pięknie Tóibín przechodzi tutaj od tego rejestru właśnie prywatnego, czy nawet intymnego, wewnętrznego świata bohatera do sprawozdania, co się akurat dzieje, czy w jego rodzinie, czy w jego otoczeniu, czy w ogóle w kraju, a nawet na świecie, w jakim kontekście politycznym jesteśmy.

Bardzo, no znakomicie to łączy, po prostu znakomicie łączy te rejestry. Ta powieść nie jest przy tym absolutnie przegadana, ale przenosi bardzo dużo informacji i jest niezwykle barwnym obrazem, no kilku w zasadzie epok, prawda, no bo życie Manna się w zasadzie rozciągnęło na kilka, na kilka epok. Zainteresowanie, Tóibín przede wszystkim przejawia właśnie tą wewnętrzną sferą i interesuje go poza tymi wątkami homoseksualnymi i tą jakby homoerotyczną, homoseksualną wrażliwością pisarza. Jego też bardzo interesuje coś, co dla czytelników myślę będzie bardzo pociągające i zawsze w opowieści o pisarzu jest pociągające, to znaczy no kwestia natchnienia i warsztatu.

I tu mamy rzecz niezwykłą, ponieważ Colm Tóibín oczywiście przeczytał wszystko i myślę, że znana pamięć, po prostu całe wielkie fragmenty dzieł Manna. A tak jak powiedziałem, Mann w swojej twórczości sam pisał mocno autobiograficznie. I teraz mamy czasami wrażenie, że czytamy po prostu tekst samego Tomasza Manna. Może napisany nieco prostszym stylem, bo jednak Mann miał szczególny, bardzo wyszukany Styl, a Tóibín pisze prostszymi zdaniami. Niemniej cały czas znajdujemy się w tym samym świecie, który opisywał Mann. Czasami nawet mamy do czynienia z tymi samymi sytuacjami, które potem trafiły obrobione literacko przez Manna do jego dzieł.

A ci, którzy znają twórczość Manna, będą się poławić tutaj w tych wszystkich odniesieniach, o których powiedziałem przed chwilą. Będą po prostu smakować to, jak Tóibín przetwarza nie tylko samo życie i samą biografię Manna, ale również jego twórczość w tę narrację tej powieści. I myślę, że im bardziej znamy Im bardziej będziemy znać twórczość Mana, tym więcej przyjemności będziemy czerpać z lektury Czarodzieja. Także to jest książka dla wszystkich. Czyli ja już nie mam wyjścia, czuję. Muszę przeczytać Czarodzieja. Książkę o Tomaszu Manie. A Państwu oczywiście polecam nie tylko ten tytuł, ale także powrót do książek samego pisarza.