À propos rzek

No właśnie, już prawie rok temu wydarzyło się na Odrze i to właśnie ta, przyznajmy uczciwie, niechlubna rocznica jednej z największych polskich katastrof ekologicznych ostatnich lat stała się dla nas w piśmie i też dla mnie w tym odcinku swego rodzaju pretekstem do podjęcia namysłu à propos rzek. Rzek, o których rzeczywiście, jeśli można tak powiedzieć, zrobiło się w ostatnich latach głośno, ale niestety ten wzmożony ruch dookoła tego tematu wynika przede wszystkim z różnych mniejszych i większych katastrof, głównie powiązanych z nieodpowiedzialnym czy zabudowywaniem rzek, czy zaburzeniem naturalnej retencji rzek, czy też ich zanieczyszczaniem.

To jest kolektyw, który został założony w 2017 roku przez artystkę Cecylię Malik i który koncentruje się między innymi na reorientacji tego, w jaki sposób myślimy o naturze. W jaki sposób patrzymy na przyrodę, jaki mamy do niej stosunek i też jak ten stosunek wiąże się z takim bardzo skostniałym, no i jak mam nadzieję już dziś wiemy, szkodliwym obrazem świata. I ten kontekst wodny, kontekst rzeczny nie tylko jest tym głównym tematem, ale też jest właśnie pretekstem do podjęcia nieco szerszej refleksji nad naszym stosunkiem, naszą relacją z naturą. A same aktywistki działające w tym kolektywie definiują swoją działalność tak, że opierają się na przekonaniu, że rzeka jest dyskryminowaną przez państwo osobą, w związku z czym koncentrują się na dążeniu do stopniowego odzyskiwania wody dla mieszkańców miast, miejscowości i wsi.

Stoi cały szereg argumentów, głównie właśnie związanych z kwestiami ekologicznymi i z tym, jak ważną funkcję pełnią rzeki w zakresie zarządzania zasobami wodnymi danego kraju, czy w zakresie chronienia i lokalnych tak naprawdę społeczności i lokalnej bioróżnorodności. I bardzo pięknie i bardzo poruszająco o tej funkcji, o tej roli, o tym znaczeniu opowiada reżyserka Jennifer Peedom w swoim filmie dokumentalnym zatytułowanym Rzeka. I jest to taka niezwykle malownicza, a przy tym pompatyczna, powiedziałabym wręcz taka oda do rzek. Rzek, które w tym filmie Peedom są przedstawione jako takie najbardziej życiodajne siły natury.

Bo jest to tak naprawdę pytanie o to, w jak dalekim stopniu wyniszczyliśmy rzeki, zawłaszczając je w taki często bezmyślny sposób. No a przez to, jak antropocentryczny jest nasz sposób myślenia i nasz sposób opowiadania o świecie. Bo tak naprawdę historia rzek to jest historia tego, jak natura sama w sobie dysponuje taką ogromną mądrością, niezależnością, to znaczy jak sama natura doskonale wie, w jaki sposób się regulować, jak działać tak, żeby ekosystem działał spójnie, żeby działał bezpiecznie. Żeby te wszystkie trybiki się ze sobą zazębiały i jak w tym bardzo złożonym procesie dużo szkody na przestrzeni wieków, na przestrzeni lat wyrządził właśnie człowiek.

I o tym znakomite teksty przeczytacie w wydaniu specjalnym pisma. Ponieważ jest to tym razem wydanie poświęcone wodzie i tak na marginesie, w gwoli jasności, wydania specjalne to są oddzielne wydania pisma, tzn. wydania, które ukazują się poza naszym comiesięcznym procesem wydawniczym. I właśnie teraz, gdy to nagrywam, czyli pod koniec czerwca, do sprzedaży trafił numer w całości poświęcony wodzie. I w tym miejscu też bez zmian przypominam Wam o kodzie zniżkowym o treści À propos na dostęp online do pisma. Choć ten numer specjalny musicie zakupić poza prenumeratą, ale uważam, że i sam dostęp warto wykupić dla wielu innych też naszych materiałów wokół rzek i wody, między innymi właśnie w lipcowym numerze.

I w tym kontekście nie mogę nie wspomnieć o dwóch rekomendacjach. Pierwsza z nich to jest podcast, który tworzy Fundacja Hektary dla Natury. Ten podcast nazywa się Zdrowa Rzeka i jego celem jest właśnie edukowanie w tym obszarze znaczenia rzek w przyrodzie i koniecznych form ich ochrony. Gospodarzem tego podcastu jest dziennikarz Robert Feluś i podcast ten właściwie opiera się na rozmowach z różnymi ekspertami, z różnymi aktywistami, którzy oddają się ratowaniu rzek, którzy skupiają się przede wszystkim na tym, w jaki sposób powinniśmy o rzekach myśleć i jakie zapewniać regulacje, aby o te rzeczne systemy, rzeczne ekosystemy naprawdę odpowiedzialnie się zatroszczyć.

To znaczy opowieści nie tylko o złym człowieku, ale też o tym właśnie jak wspaniała jest sama natura i jak doskonale potrafi zadbać o własny dobrostan. I tutaj za dobry przykład może posłużyć według mnie książka Adama Robińskiego, zresztą autora pisma. Książka ta nosi tytuł Pałace na wodzie. Tropem polskich bobrów. I to jest książka, którą poleciłabym między innymi tym, do których właśnie nie przemawiają za bardzo argumenty z tej pozycji makro, wielkich haseł i wielkich pojęć, którzy raczej potrzebują takich opowieści z perspektywy mikro. To znaczy perspektywy w tym przypadku rzecznych zwierząt, jakimi są bobry, ale też w ogóle tego, co przy samej powierzchni wody, przy samym rzecznym brzegu się dzieje i jak te rozmaite, zdawałoby się pozornie niewielkie ruchy, zdarzenia, powiązania składają się na bardziej złożoną opowieść.

No a właśnie bobry to są w ogóle zwierzęta w jakimś sensie bardzo niedoceniane, mimo tego jak tytaniczną i ważną pracę na rzecz zachowywania tej naturalnej retencji, na rzecz dbania o rozlewiska rzek robią. I robią zresztą od wielu wieków, budując naturalne tamy. które zapewniają rzekom i okolicom rzek gigantyczną bioróżnorodność, ale też takie naturalne filtry, które chronią nurt rzeki przed rozmaitymi zanieczyszczeniami i same rzeki i właśnie ich okolice. I ciekawe jest to, jak pomimo tego ogromu dobra, jakie dla rzek i dla ekosystemów robią bobry, to nierzadko wciąż traktuje się jak szkodniki.

I myślę, że właśnie dlatego jakąś piękną pracą jest to, co zrobił w swojej książce Adam Robiński, bo odzyskał dla nas bobra, to znaczy pomógł nam go trochę lepiej zrozumieć, trochę bardziej dostrzec i trochę lepiej w ogóle zrozumieć cały złożony proces, Zwierząt, roślin, tego co się wokół rzek dzieje i wspaniałe jest to przekierowanie tej soczewki właśnie w tym kierunku, bo mam poczucie, że takie uważne przyglądanie się mniejszym bohaterom, mniejszym opowieściom jakoś w bardziej podmiotowy sposób pozwala spojrzeć na faunę, na florę, ale też ostatecznie na same rzeki. I tu z pomocą przychodzą też takie narracje, jak choćby ta zaproponowana przez Andrzeja Chwalba w jego wydanej niedawno książce Wisła.

Żyjący po swojemu byt, który no właśnie sam dla siebie jest bardzo niezależny, a zależni są już raczej zamieszkujący jej okolice ludzie, którzy też nie bez powodu zasiedlili okolice Wisły. To jest taka perspektywa trochę w poprzek tego, w jaki sposób przyzwyczailiśmy się o rzekach myśleć. Trochę właśnie przełamanie tego niezwykle ślepego i antropocentrycznego nastawienia do przyrody. I już na koniec polecenie trochę z innej półki, bo polecenie dla nieco innych czytelników i czytelniczek, bo dla czytelników i czytelniczek młodszych, jako że z podobnym szacunkiem, choć właśnie w innej skali dla nieco innego grona odbiorców,

Piszę o rzekach Peter Goes, czyli belgijski autor i też ilustrator książek dla dzieci, a mówię tutaj o książce Rzeki. Podróż po meandrach historii, przyrody i kultur. O książce, która tłumaczy tę rolę i to znaczenie rzek na świecie w przepięknej oprawie graficznej i jednocześnie robi to w bardzo i przystępny i bardzo ciekawy sposób. To znaczy z takim ogromnym potencjałem i do zaciekawienia najmłodszych czytelników, ale też uwrażliwienia ich na to, jak ważnym tematem w naszym życiu są rzeki i przyroda. I w ogóle mam poczucie, że bez takich opowieści jakoś ciężko wyobrazić sobie tę powszechną, upragnioną przez aktywistów czy ekspertów świadomość w temacie konieczności ochrony rzek.