Mentionsy

Naród to jest, wydaje się właśnie też z perspektywy Brzozowskiego, pojęcie nowoczesne.

Na temat Stanisława Brzozowskiego porozmawiam z doktorem Piotrem Graczykiem, filozofem zajmującym się m.in.

badaniem myśli Stanisława Brzozowskiego związanym z Instytutem Kultury Uniwersytetu Jagiellońskiego.

W takim razie od razu zacznijmy od tego pierwszego pytania, które chyba dosyć często, gdy się mówi o Brzozowskim, stawia się jako pierwsze, ale jest to oczywiście pytanie zasadnicze, czyli od kwestii jak czytać Brzozowskiego.

W tej monografii, jak wiemy, Walicki przedstawił taką całościową, diachroniczną interpretację spuścizny Brzozowskiego, wyróżniając poszczególne etapy jej rozwoju, pośród których oczywiście dwa najważniejsze to okres filozofii czynu, datowany mniej więcej na lata 1904-1906 i okres filozofii pracy, który zresztą sam wewnętrznie się trochę rozpada oczywiście.

No ale właśnie w taki sposób uporządkowany, ewolucyjny starał się myśl Brzozowskiego Walicki przedstawić.

No właśnie, jakie jest twoje podejście do lektury Brzozowskiego i czy taka ewolucyjna i zarazem uporządkowana lektura jego pism daje się utrzymać?

Zacznę od może takiej kwestii, to znaczy, że zanim zaczniemy mówić o tym, jak czytać Brzozowskiego i tutaj Walicki będzie stałym punktem odniesienia, bo wydaje się, że ta jego monografia Brzozowskiego do dzisiaj pozostaje jedną z najważniejszych pozycji właśnie opisującą

Miejsce Brzozowskiego nie tylko w historii filozofii polskiej, ale w ogóle w historii filozofii, dlatego że wydaje się, że Walicki widzi Brzozowskiego jako myśliciela uniwersalnego, jako myśliciela, którego można postawić w jednym rzędzie z takimi gigantami.

Natomiast myślę, że może zanim powiemy więcej o tym, jak czytać Brzozowskiego, to zastanówmy się właśnie nad tym, od czego w sumie zacząłeś, to znaczy po co czytać Brzozowskiego, prawda?

I właściwie cały ten man, który później jeszcze napisze te swoje największe dzieła, Czarodziejską Górę, Doktora Faustusa, już w tych zapowiedziach Brzozowskiego, już widać dlaczego ten man jest ważny, prawda?

Dlatego, że od razu charakterystyczna cecha Brzozowskiego, że on stara się od razu widzieć pewne całości kulturowe.

Mamy Brzozowskiego, który jest

To jest podstawa Brzozowskiego.

To znaczy, że wżywanie się w te problemy, rozwiązywanie ich pochłania nas w całości, tak jak pochłaniało Brzozowskiego.

Pytanie zasadnicze brzmi, czy daniem Brzozowskiego,

Dochodzi do takiego przełomu, który właściwie faktycznie można z perspektywy Brzozowskiego utożsamić z tą rewolucją kopernikańską, ale też znowu rozumianą bardzo szeroko kantowską.

Naród to jest, wydaje się właśnie też z perspektywy Brzozowskiego, pojęcie nowoczesne.

Tutaj mamy ten świetny tekst, który z pozoru wydaje się być bardzo marginalny u Brzozowskiego, ale tak naprawdę... I on rzeczywiście jest napisany w stylu takim dosyć osobliwym, w którym zwykle Brzozowski nie pisze.

To jest w jakimś sensie tekst osobny, ale z drugiej strony, gdy się przyjrzymy, o co tam chodzi, to widać, że to jest w samym centrum wszystkich zagadnień Brzozowskiego.

A naród to jest właśnie bardzo ciekawe i charakterystyczne dla Brzozowskiego.

Co to w ogóle znaczy myśleć sytuacyjnie dla Brzozowskiego?

Przecież trzeba od razu podkreślić, że ta praca narodowa i tworzenie narodów, zwłaszcza w przypadku Polski, to znaczy właśnie tego narodu, który jest pozbawiony państwa, jest z perspektywy Brzozowskiego, dlatego ma taki rys uniwersalistyczny, że ma charakter rewolucyjny.

To jest linia od Mochnackiego do 1918 roku, do Romskiego, do Abramowskiego i też rzecz jasna do Brzozowskiego.

Wydaje się, że ten pierwszy etap bardziej wiąże się w przypadku Brzozowskiego z taką świadomością rewolucyjną, to znaczy z takim zapałem rewolucyjnym okolic 1905 roku.

Może przypomnijmy, to jest ciekawy motyw w tym wszystkim, takie relacje wręcz osobiste Brzozowskiego z bolszewikami niektórymi.

I to jest w tym momencie również, można powiedzieć, perspektywa Brzozowskiego.

Że ono jest skażone, powiedziałbym, że pewnym jego niedociągnięciem jest próba, którą uważam za w jakiś sposób błędną, oddzielenia brzozowskiego pisarza, literata, twórcy powieści, niedokończonych co prawda,

To nie jest wyłącznie cecha Walickiego, ale mam wrażenie, że większość interpretacji Brzozowskiego idzie w tę stronę, że traktuje się osobno Brzozowskiego myśliciela.

Filozofa, a osobno Brzozowskiego pisarza, dramaturga.

Otóż wydaje mi się, że bardzo dobrym punktem wyjścia dla zrozumienia Brzozowskiego

Jego teza wygląda w ten sposób, że właśnie pisarstwo Brzozowskiego nie tyle jest narzędziem do wyrażania pewnych idei, ile pewnym pisarskim performansem, który ma nas wciągnąć w współuczestnictwo w tworzeniu idei.

Ten sposób czytania, bo wróciliśmy do tego pytania, to jest, tutaj tylko zwrócę na to uwagę naszym widzom, do tego pytania jak cześć Brzozowskiego, tak?

Znaczy wydaje mi się, że ono dopóty jest żywe, dopóki jest tak, że sięgamy po właściwie dowolny tekst Brzozowskiego, otwieramy jego książkę i jak gdyby uderzamy w mur trochę, to znaczy, że ten tekst nam stawia opór.

Więc być może ta potrzeba, żeby ogarnąć Brzozowskiego, taka praca systematyczna, badawcza, ona została już wykonana.

Więc można powiedzieć, każde pokolenie ma prawo do swojego Brzozowskiego, tak?

W większości to taka praca interpretacyjna, to znaczy właśnie wykorzystywanie Brzozowskiego do tego, żeby współczesną myśl w jakiś sposób zrozumieć i współczesną sytuację, żeby naszą ogarniać.

Sięgnijmy w związku z tym do programu filozoficznego Stanisława Brzozowskiego, czyli do materializmu dziejowego jako filozofii kultury.

I wyróżnienia dwóch takich środowisk kulturowych, to znaczy angielskiego i włoskiego jako szczególnie z polskiej perspektywy czy z perspektywy brzozowskiego cennych.

To jest problem, który faktycznie mnie też bardzo dużo zajmował i ja tutaj widzę jednak pewne pęknięcie w myśli Brzozowskiego.

Są te świadectwa spowiednika oczywiście dotyczące przedśmiertnego przyjęcia sakramentów przez Brzozowskiego, ale to jakby zostawmy na boku.

Natomiast wydaje mi się i o tym chciałbym powiedzieć, znaczy chciałbym, żebyśmy tego wątku nie pominęli, bo mi się on wydaje jednak kluczowy dla zrozumienia tego, dlaczego pod koniec życia ta perspektywa religijna staje się dla Brzozowskiego coraz ważniejsza, coraz bardziej tak współodczuwana, znaczy z taką empatią.

Pamiętajmy o procesie Brzozowskiego jeszcze, to znaczy o tych oskarżeniach pod jego adresem i tak dalej, prawda?

Newman był taką postacią, która właśnie jakby światło wnosiła w te ostatnie miesiące życia Brzozowskiego.

I myślę, że takie są najgłębsze źródła tego zbliżenia się Brzozowskiego do religii pod koniec życia.

Do czytania Brzozowskiego, bo jest to, tutaj oczywiście zwracam się do naszych widzów, prawdopodobnie ten twórca polskiej kultury umysłowej, u którego te idee, tych idei, te ciągle żywe idee są, jest ich najwięcej, tak?

I jest on zawarty oczywiście w bardzo bogatym dziele, no ale dziele, które tak jak powiedzieliśmy powstawało na przestrzeni lat 1901, gdy powstaje eseja o Amielu i 1911, gdy powstają ostatnie teksty Brzozowskiego z głosów w śródnocy przede wszystkim i oczywiście pamiętnik, tak?

W związku z tym zakończmy tym wezwaniem do czytania Brzozowskiego dzisiejszy podcast.