Mentionsy

Od 1 stycznia 2026 roku Cypr przewodzi Radzie Unii Europejskiej.

Od lipca Cypr zastąpi Irlandia.

Zapewne dziś najbardziej znany jest Cypr turystyczny z mnóstwem popularnych kurortów.

Mamy też słynny Cypr antyczny.

No i wciąż żywy w kulturze Cypr mitologiczny, pełen wielkich postaci i wydarzeń.

No i Cypr podzielony, albowiem obok Republiki Cypryjskiej od kilkudziesięciu lat istnieje nieuznawana przez świat tzw.

Turecka Republika Cypru Północnego.

Jej północno-wschodnia część z bardzo długim jakby ogonem to właśnie część turecka, czyli Republika Cypru Północnego.

Udamy się na cypr w towarzystwie doktora habilitowanego Przemysława Kordosa.

Z wykształcenia socjolog i etnolog, autor i współautor wielu prac naukowych na temat Grecji i Cypru, tłumacz języka nowogreckiego.

dzieło cyprickiego autora Antonisa Georgiu, album z opowieściami.

To jest słowo, które chyba wszyscy, którzy byli w Grecji i na Cyprze już dobrze znają.

Dziś udajemy się na Cypr.

Cypr to trzecia największa wyspa na Morzu Śródziemnym, trzecia po Sycylii i Sardynii.

Cypr jest najbliższy Turcji, do Turcji jest całkiem niedaleko.

Z Aten do Castellorizo jest strasznie daleko, a potem jeszcze drugie tyle na Cypr.

Czyli ta Grecja tak naprawdę jest dla cypryjczyków trochę za horyzontem, zachodnim horyzontem.

To nie jest podcast polityczny, co wielokrotnie podkreślamy w naszych rozmowach, ale niestety musimy zacząć od polityki, gdyż Cypr to w zasadzie dwa byty.

Mamy do czynienia z Turecką Republiką Cypru Północnego i z Republiką Cypryjską, członkiem Unii Europejskiej, która zresztą weszła do UE wraz z Polską podczas nowego wielkiego rozszerzenia 1 maja 2004 roku.

Ja bym powiedział, że na Cyprze tak naprawdę jest sytuacja inna.

południe Republikę Cypryjską i tak zwaną Turecką Republikę Północnego Cypru.

Czyli tak naprawdę Cypryjczycy mieszkający w Republice Cypryjskiej, greko-cypryjczycy głównie, traktują...

Bo jako, że nie ma podziału, jako, że nie ma tamtego państwa, Republika Cypryjska de jure obejmuje całą wyspę.

No to mamy duże kłopoty słownikowe, kiedy się mówi o Cyprze i to jest zawsze problem.

Więc podkreślam to od razu, że Cypr jest problematyczny słownikowo.

Bardzo trudno jest znaleźć dobre określenie, które nie byłyby obraźliwe wręcz dla mieszkańców Cypru, które by nazywały te rzeczy tak, jakimi są.

wolną część Cypru i okupowaną.

Co pewien czas wyjeżdża z Republiki Cypryjskiej, wjeżdża do Wielkiej Brytanii i potem znowu wraca.

Dosłownie w kilku słowach, jak Cypr się podzielił?

Na Cyprze mieszkały od XVI wieku dwie duże populacje.

Cypr uzyskał państwowość dopiero w 1960 roku, kiedy stał się niepodległym państwem, przy czym pomysły były inne.

Przeciwnikiem w tej wojnie była Wielka Brytania, która wtedy posiadała Cypr jako swoją kolonię.

To znaczy nie tylko między Cypryjczykami i Brytyjczykami, ale wewnątrz Cypru.

Doszło do walk między Greko-Cypryjczykami i Turkocypryjczykami, a nawet w łonie grecko-cypryjskim dochodziło do walk między różnymi frakcjami politycznymi.

I już żeby skrócić, mimo tego podziału walki i napięcia nieustałe, Turcy, znaczy turkojęzyczni Cypryjczycy, Turko-Cypryjczycy zaczęli przenosić się na północ wyspy, a w miastach zaczęli się organizować i też do tego byli, powiedzmy, zachęcani do pewnego rodzaju gett, które były coraz bardziej odcinane od całej wyspy, czyli można powiedzieć, chociaż jest to opinia dosyć niepopularna i

Potrafię zrozumieć, że nie wszyscy się z nią zgodzą, że jednak to życie turko-cypryjczyków w latach 60. mogło być momentami trudne.

Ale tak czy inaczej nie usprawiedliwiło to faktu, że w 1974 roku, w lecie, w lipcu, tureckie wojska weszły, wylądowały na północy Cypru, koło miejscowości Kirenia i w ciągu miesiąca zajęły tak dużo terenu, że doszły praktycznie wszędzie do tej zielonej linii.

Powód, a pretekst był taki, że na Cyprze dokonał się zamach stanu.

sterowany zresztą przez wtedy autorytarny rząd w Grecji, wtedy w Grecji panowała Hunta i Hunta, żeby ratować swoją pozycję, chciała dokonać rękami Cypryjczyków zamachu stanu na wyspie, żeby potem...

zyskać to, na co wielu Greków liczyło i Cypryjczyków, czyli owe enosis.

Przy czym oczywiście współcześnie, kiedy patrzy się na tą sytuację z perspektywy tych 50 plus lat, no widać wyraźnie, że Greko-Cypryjczycy są jednak ofiarami.

I wielu z nich, mam kontekst z cypryjczykami, często do dzisiaj mówi, że dopóki nie zostanie rozwiązana kwestia cypryjska, czyli ta sytuacja podziału de facto wojny, bo doszło do zawieszenia broni, ale nie doszło do podpisania pokoju, ani do jakiejkolwiek ugody,

Tu chciałam zauważyć na marginesie, że o tych kwestiach traktuje znakomita książka Tomasa Orchowskiego, Wyspa Trzech Ojczyzn, reportaż z podzielonego Cypru.

Bardzo polecam też naszym słuchaczom tę pozycję, bo autor analizuje dzieje rodzin i Turków cypryjskich, i Greków cypryjskich i pokazuje, jak dramatycznie się one splatały.

Myślę, że na ten moment pozostawmy jednak te wydarzenia dwudziestowieczne na boku i przejdźmy do jeszcze innych oblicz Cypru.

Podróżowanie po Cyprze było dosyć trudne, teraz jest to nieco łatwiejsze, ale że była też nawet taka turystyka polityczna, ludzie chcieli zobaczyć jak wyglądają te miejsca odcięte czy miejsca izolowane, ale dzisiaj Cypr kojarzy nam się głównie z taką turystyką, no powiedzmy luksusową, wygodną i chyba...

Może powiedzmy teraz trochę o tym, jaką mozaiką jest Cypr, jaką mozaiką kultur jest Cypr, bo to jest osobny wielki temat.

Tak, myślę sobie, że takim kluczem albo początkiem opowieści o zróżnicowaniu Cypru jest powiedzenie o tym, że Cypr jest przystankiem dla wielu gatunków ptaków wędrownych.

Czyli na Cyprze jest straszne dużo ptaków, bo one lecą z północy na południe albo z południa na północ, przystają na Cyprze, to jest taki naturalny przystanek.

Na przykład takimi ptakami, które warto zobaczyć na Cyprze i przyznam szczerze, jadę teraz na Cypr, między innymi dlatego, że je zobaczę, bo już przyleciały, są flamingi.

Jest parę miejsc na Cyprze.

Największe z tych miejsc to jest słone jezioro przy miejscowości Larnaka, tam gdzie jest główne lotnisko cypryjskie.

To znaczy, przez Cypr przewalały się wszelkie imperia.

Tak, i Cypr był i asyryjski, i egipski, i chetycki, i helenistyczny, i arabski, i bizantyński, a potem były i krzyżowców, i wenecki, i wreszcie osmański.

No ale z drugiej strony, to właśnie zabawne jest to, że Cypr służył trochę czemu innemu.

Znaczy Cypr był taką Australią.

Do całkiem niedawna, to znaczy powiedzmy do czasów nowożytnych, Cypr był raczej miejscem nie tyle łączącym punkty na mapie, co takim ostatnim punktem na mapie.

Takim momentem niesyłki, kiedy rzeczywiście Cypr w czasach historycznych był niezależnym państwem, o dziwo, to były trzy wieki, kiedy Cypr był podpanowaniem dynastii Luzynianów, to byli Frankowie, to byli Krzyżowcy.

I oni rzeczywiście Cypr dostali, czy właściwie kupili na tym Cyprze, na dobre i na złe, zostali na tak długo i potem dopiero Wenecjanie przejęli podstępem wyspę, bo potrzebowali rodzaju twierdzy przeciwko Turkom.

Otóż od króla Piotra I Depuatie Luzinian, Piotra I Cypryjskiego, który urodził się w 1328 roku, a zmarł w 1369 roku.

Tak, Piotr I to jest ten sławny król cypryjski, który jest na uczci uwierzynka i został też uwieczniony przez Matejkę.

W tym czasie na Cyprze spiskowano przeciwko niemu.

Zresztą ta awantura w Aleksandrii też nie przyniosła mu specjalnie wiele, bo była też potem odwetowa wyprawa Egipcjan, która spustoszyła Cypr.

Może o słynnych postaciach i cypryjskim panteonie porozmawiamy jeszcze nieco później, ale wróćmy do tych warstw, do tej mozaiki kultur, z którą mamy do czynienia na Cyprze, bo jednak musimy powiedzieć o antyku i jego śladach, które dosyć łatwo są dostępne, choć czasem to są tylko szczątki, mam na myśli ślady antycznej Grecji i Rzymu.

Cypr oczywiście, jak każde miejsce w tym obszarze, ma mnóstwo do zaoferowania pod tym względem, ma mnóstwo wykopalisk.

Tak, chociaż jest jeszcze drugie mozaikowe miejsce na Cyprze, w Kurion, gdzie są też piękne mozaiki.

Czyli jakby to nie jest jedyne miejsce, ale rzeczywiście tutaj kupią Polacy i ta polska obecność jest bardzo też rozpoznana na samym Cyprze, do tego stopnia, że mamy od zeszłego roku Instytut Archeologiczny w Pafos,

Ale oczywiście nie jest to jedyne miejsce, które warto zobaczyć na Cyprze.

Koło Salaminy Cypryjskiej są inne ciekawe wykopaliska.

Czyli mamy tutaj starochrześcijańskie również ślady, ponieważ Cypr jest, jeśli w ogóle uznamy, że Cypr jest w Europie, bo geograficznie Cypr jest w Azji, ale jeśli uznamy, że jest europejską wyspą, to jest to pierwsze miejsce, gdzie zawitali apostołowie.

Barnabą idą przez cały Cypr.

Więc od tego czasu Cypr uznaje się za wyspę w jakimś sensie świętą.

To znaczy jednym z kluczy zwiedzania Cypru

No tak, Wenecjanie, jak już wspominałem, zdobyli Cypry w sposób dosyć nieczysty i w konkretnym celu.

Już wtedy stolice, tak, bo Cyprian wiele stolic.

Ja bym jeszcze wskoczył w inne miejsce historycznie, bo rozmawiamy o różnych ludach, a nie mówimy o tym ludzie, który chyba dla historii Cypru jest najważniejszy, czyli o samych Grekach.

No i tutaj warto powiedzieć zasadniczą rzeczą Cyprze, bo to musi prędzej czy później paść.

Cypr jest miejscem, gdzie urodziła się Afrodyta.

Mity greckie mają to do siebie, że łączą tą grecką przestrzeń różnymi siatkami, rozpinają historię na wiele greckich miejsc po całej okolicy, więc tutaj jeszcze sporo byśmy nawiązań cypryjskich wydobyli z czeluści opowieści o mitach.

Bo Cypr grecki historycznie też jest interesujący.

Ja bym powiedział jedną rzecz, że na Cyprze pojawił się konkurent do greckiego alfabetu.

Jak wiemy, grecki zapisywany jest greckim alfabetem od ponad 2,5 tysiąca lat, jeśli nie dłużej, ale były też inne sposoby zapisu cypryjskiego i na pewno wszyscy słyszeli o piśmie linarnym B, mykańskim.

Na Cyprze z kolei był sylabariusz cypryjski, sylabariusz, w którym zapisywano język przedgrecki, eteocypryjski, który powiedzmy, że wiemy jak brzmiał, ale go nie rozumiemy.

I potem sylabariusz został przejęty przez język grecki i aż do czasów klasycznych obowiązywały niejako dwie grafie na cyprze.

Ale na Cyprze jest ciekawa sprawa dzisiaj, ponieważ na Cyprze istnieje dialekt.

Wariacja języka nowogreckiego, która jest na tyle osobna, że kiedy Cypryjczycy wydają książki pisane po cypryjsku, a to się zdarza, piszą też na samym końcu, układają specjalny słowniczek.

Dla Greków, żeby zrozumieli ów dialekt cypryjski.

Do tego stopnia, że Cypryjczycy mają inną wymowę.

Nie ma jeszcze uzusu, nie ma jeszcze zgody na to, jak zapisywać te szczególne cypryjskie dźwięki.

Każdy wymyśla swój system i go jakoś tam używa, ponieważ dialekt cypryjski jest dialektem przede wszystkim mówionym, a pisze się również w szkole standardowym greckim.

No i właśnie 10 kościołów, klasztorów cypryjskich dzisiaj na niej zaczęły być wpisywane chyba w 1985 roku.

One powstawały głównie wtedy, kiedy na Cyprze panowali krzyżowcy, którzy na siłę wprowadzili katolicyzm.

Bardzo żywa kolorystyka i jakby takim szczytem osiągnięcia malowanych kościołów są właśnie te powiedzmy późno bizantyńskie, jeśli chodzi o sztukę, bo Bizancjów wtedy tam nie było, kościoły na Cyprze.

Nie, właśnie o Bizancjum na Cyprze niespecjalnie wiele można powiedzieć, bo to była bardzo zaniedbana prowizja bizantyńska, która podlegała cały czas jakimś atakom, szczególnie atakom arabskim.

I w XII wieku doszło do tego, że na Cyprze namiestnik bizantyjski się zbuntował, chciał stworzyć własne państwo i wtedy stał się bardzo łatwym łupem krzyżowców.

Dlatego Cypr wpadł w ręce krzyżowców, zresztą przypadkiem.

To nie jest tak, że to był pomysł taki, żeby zdobyć Cypr, tylko... Jak to przypadkiem?

Kolejna postać ważna dla Cypru.

Jego statki się zabłąkały, częściowo się rozbiły i częściowo zostały złupione przez owego despota cypryjskiego.

Czyli mamy do czynienia z naprawdę dużym zbiegiem okoliczności, że tak się po drodze stało i Cypr stał się na parę wieków de facto państwem zachodnim.

Tak, wpadł w inne ręce i to jest chyba dobry moment, żeby opowiedzieć sobie o winie cypryjskim, ponieważ z innymi rękami związana jest anegdota, ale żebym do niej doszedł, muszę powiedzieć o najsławniejszym cypryjskim winie, czyli Komandaria.

Że żeby przestać płacić za dostawy, podbił Cypr.

Bo na Cyprze mamy też meczety.

Populacja Cypru spadła naprawdę bardzo nisko.

Tak, Brytyjczycy zdobywają Cypr w wyniku jednej z wojen, które prowadzą z Imperium Osmańskim.

No a potem w międzywojniu, ponieważ sytuacja jest stała, przekształcają Cypr w pełnoprawną kolonię koronną.

No i właśnie wpływ Brytyjczyków też można by analizować wpływ na to, jak wygląda dzisiejszy Cypr, prawda?

Ja sądzę, że dla przybyszy na Cypr dzisiaj wpływy brytyjskie są najbardziej oczywiste.

Że jesteśmy na przedpolu Azji czy Afryki i nagle mamy, nie wiadomo dlaczego, ruch lewostronny i mamy na przykład japońskie autobusy z Demobilu, które mają japońskie napisy i jeżdżą sobie jako takie, powiedziałbym, lokalne autobusiki cypryjskie czy busiki, co też jest interesujące, prawda?

Jeśli się jedzie na Cypr, trzeba mieć przejściówkę, ponieważ kontakty są brytyjskie.

I najciekawsze, Cypryjczycy świetnie znają angielski.

I tutaj działa bardzo dziwna zasada, to znaczy im Cypryjczyk starszy, tym ten angielski zna lepiej.

jest o wiele bardziej zainfekowany przez angielski na Cyprze niż na przykład w Grecji.

To znaczy, ja powiedziałem kalimera, ale Cypryjczycy być może by powiedzieli hello.

Dla nas, gdybyśmy tam chcieli podróżować, bo jednak ten nowogrecki jeszcze dialekt cypryjski, no to myślę, że mielibyśmy pewne trudności.

Trudno u kogokolwiek uczyć dialektu, bo nie ma czegoś takiego, jakieś regularne lekcje dialektu cypryjskiego, więc jest to rzecz, której się człowiek uczy wyłącznie na miejscu i wyłącznie tam.

Sernik, uwaga, po cypryjsku nazywa się cheesecake.

zupełnie nieoczekiwanie, które oni, Cypryjczycy, uznali za absolutnie poprawne.

Ale jeśli jesteśmy już przy kuchni, tak sobie pomyślałem, jakie są charakterystyczne rzeczy w kuchni cypryjskiej, o których niespecjalnie dużo się mówi.

Ja jeszcze powiem o dwóch elementach kuchni cypryjskiej, które są moim zdaniem kompletnie niewidoczne.

Albo Cypr.

Na Cyprze kolokazja, zwana też Taro, przyjęła się bardzo dobrze.

Więc na Cyprze Taro je się dosyć powszechnie.

Powstaje rodzaj mączki, która na Cyprze jest zastępnikiem kakao.

I są na Cyprze bardzo popularne.

Niesamowicie ciekawe i może jeszcze dodajmy, że w ogóle na Cyprze jest więcej takich ciekawostek, czy endemitów, endemicznych i emblematycznych gatunków flory i fauny.

Jest kilka ptaków, na przykład pokrzewka cypryjska, ale oczywiście najsławniejszym zwierzęciem, które jest upamiętnione też na cypryjskim euro,

Czyli mamy cedry cypryjskie i między tymi cedrami biegają sobie

Ale z takich bardzo ciekawych, już nieistniejących niestety, zwierząt na Cyprze są dwa zwierzęta pigmejskie, które zostały wybite przez pierwszych mieszkańców, w czasach oczywiście przedhistorycznych.

Ale chyba jest jeszcze mysz cypryjska.

Tak, jest jeszcze mysz cypryjska i jest jeszcze parę naście innych endemitów, a wśród roślin parę dziesiąt.

Jak kiedyś pisaliśmy taką dużą monografię o Cyprze, która miała zawierać wszystko i zaczynała się w ogóle rozdziałem geograficznym, to pamiętam, że dotarłem do miłośników motyli,

po to, żeby dostać zdjęcie endemicznego motyla cypryjskiego, który nazywa się Paphos Blue.

I ten człowiek, do którego dotarłem, był oczywiście żołnierzem brytyjskim, który miał takie hobby i kiedy miał wolne, to biegał po Cyprze i szukał endemicznych motyli.

O Cyprze, Kuprum,

Nazwa Cypru po łacinie to Kuprum i stąd mamy CU, prawda?

Stąd mamy skrót na Miedź, ponieważ Cypr był miejscem, skąd się przywoziło Miedź.

Ponieważ na Cyprze rosły bardzo wysokie drzewa, z których robiło się świetne maszty, tylko teraz te wszystkie maszty leżą na dnie Morza Śródziemnego.

I Cypr został pozbawiony lasów przez to i dlatego dzisiaj bardzo wiele regionów Cypru to są takie regiony półpustynne, które zarasta makia, bo po prostu został bardzo wyeksploatowany.

Byłem kiedyś na takiej wycieczce po Cyprze, gdzie jeździliśmy po nieużytkach i za każdym razem, kiedy nasz przewodnik Cypryjczyk wysiadał, żeby nam pokazać kolejne zioło, które rosło, na przykład dzikie oregano, jakiś tymianek.

Cypryjczycy nienawidzą węży.

Tak, i oczywiście w wysokich butach, ale wbrew pozorom tylko jeden wąż cypryjski jest jadowity.

Był nawet taki Austriak, żołnierz ONZ-u, który założył specjalne otwarte terrarium, gdzie chciał edukować Cypryjczyków, że węże są naszymi przyjaciółmi.

że trzeba coś zrobić z tymi wężami, które przez Cypryjczyków były bezlitośnie tępione, jest żywa, to znaczy zmieniło się nastawienie, w ogóle zmieniło się nastawienie Cypryjczyków do swojej własnej przyrody na o wiele korzystniejszą w ostatnich latach.

Myślę, że musimy jeszcze wrócić na chwilę do cypryjskiego panteonu.

Tak, Zenon Skition, czyli założyciel szkoły filozoficznej stoików, pochodzi z Cypru.

Też był na monetach, kiedy jeszcze Cypr nie miał euro, bo od 2008 roku, o ile dobrze pamiętam, Cypr jest już w strefie euro.

Tak, fund cypryjski, który był dzielony na tysiąc jednostek, nie na sto, no przestał istnieć.

tuż po tym, jak Cypr stał się państwem, sprawował dwie funkcje.

Był jednocześnie prezydentem i arcybiskupem, co bardzo jasno pokazuje, jaka jest pozycja kościoła na Cyprze.

I nie budziło to szczególnie wielkiej kontrowersji, że sprawuje te dwa urzędy naraz, że na czele państwa stoi arcybiskup kościoła cypryjskiego.

To znaczy, jest wielu cypryjczyków, którzy mają dosyć nieznaczną prasę, ale wydaje mi się, że Makarios jest postacią podobną do Piłsudskiego.

Co więcej, jest to też postać, która wcale nie ma takiej złej opinii wśród Turkocypryjczyków.

Bo był to człowiek jednak walczący o to, żeby Cypr był wyspą jedną, zjednoczoną.

I wydaje się, że nadal jest on żywy na Cyprze.

Jest obecny w cyprzyjskiej rzeczywistości.

Michalis Kakoyanis pochodził z Cypru.

Ale pochodząca z Cypru piosenkarka Ana Visi, tak?

Wielka postać, wiele dekat... na scenie, zarówno na Cyprze, jak i w Grecji.

który wydaje się, że jest Brytyjczykiem, jest pochodzenia częściowo cypryjskiego.

Jego ojciec pochodził z Cypru.

I ta pamięć o grecko-cypryjskich korzeniach u niego była bardzo żywa.

Może jeszcze polecimy jakieś pozycje literackie czy opracowania na temat Cypru, bo wiem, że chciałby Pan o tym powiedzieć.

Mamy historię Cypru Mariusza Misztala.

Przemysław Osiewicz napisał moim zdaniem bardzo dobrą książkę na temat samego konfliktu cypryjskiego.

mówiące o tym, co się i gdzie się na cyprze kopie, no muszę niestety zareklamować też naszą własną publikację.

Napisaliśmy już dobrych parę lat temu ową monografię Cypr.

Dzieje, kultura, literatura dwutomową, z której polecam przede wszystkim rozdział Panorama Literatury Cypryjskiej autorstwa profesor Małgorzaty Borowskiej.

gdzie są bardzo nieliczne po polsku tłumaczenia poezji cypryjskiej, która jest bardzo mocna, bardzo liczna, a tylko tam możemy znaleźć pojedyncze małe fragmenty, które są reprezentacyjne, to znaczy nie wskazują tylko na jednego poetę, ale możemy sobie poczytać o tym, jak wyglądała ta poezja w XIX czy XX wieku, więc gorąco zapraszam do takiej lektury.

Taksim znaczy podział i to jest pomysł Turkocypryjczyków, że może dojść najpierw do Taksim, a potem do Enosis, mówią Turcy.

To znaczy po obecnych wyborach w pseudopaństwie, na terenach okupowanych, doszedł do władzy zwolennik federacyjności Cypru.

Czyli to jest taki pomysł jeszcze sprzed 20 lat, kiedy na Cyprze prawie doszedł do skutku plan Anana, wtedy sekretarza generalnego ONZ.

turecko-cypryjskiego i grecko-cypryjskiego, które będzie łączyła pewna warstwa instytucji federalnych.

Że Cypr będzie federacją podobną do Stanów Zjednoczonych, tylko oczywiście o wiele, wiele mniejsze.

To znaczy, co zrobić z majątkami grekocypryjczyków, które zostały bezprawnie zajęte przez turkocypryjczyków albo kolonizatorów tureckich, którzy po inwazji przyjechali na wyspę.

No i co zrobić właśnie z tym, że zmieniła się struktura etniczna wyspy, ponieważ Turcy specjalnie dowieźli mnóstwo ludzi, nie mających nic wspólnego z Cyprem,

z Azji Mniejszej i osiedlili ich na Cyprze, podczas gdy oryginalni turkocypryjczycy zaczęli z Cypru wyjeżdżać, ponieważ to życie w tym pseudopaństwie było nieznośne.

To są ludzie, którzy są historycznie niezwiązani z Cyprem.

I dla greko-cypryjczyków jest to poważny problem w negocjacjach, no bo jeśli by doszło do takiego wspólnego państwa federacyjnego, no to co zrobić z ludźmi, którzy de facto cypryjczykami nigdy nie byli.

Jedna z bohaterek, to jest cypryjka turecka, mówi autorowi w pewnym momencie, że kupi sobie osła, ponieważ w przeciwieństwie do ludzi osły na tej wyspie były zawsze, tak mawiał jej ojciec.