Mentionsy Mentionsy
Zbrodnie Zapomniane
Zbrodnie Zapomniane

NAJDZIWNIEJSZA SPRAWA CARSKIEJ WARSZAWY, CZYLI PROCES BOHDANA RONIKIERA

31.03.2026 ·2 godz 56 min

Hrabia, który doznał nawiedzeń i ewoluował w ojca Teofila, niepodważalne alibi, którego nie było i sprawa, w której ciągle coś nie pasowało.Postaw mi kawę: https://buycoffee.to/zbrodniezapomnianeWspieranie kanału:https://patronite.pl/ZbrodnieZapomnianehttps://www.youtube.com/channel/UCZsXqcUbVi03jDKVS-a2Dlg/joinŹródła:Kurjer Warszawski: wybrane numery lat 1910-1914Społeczność:Grupa na fb: https://www.facebook.com/groups/1120954551591543Instagram: https://www.instagram.com/zbrodniezapomniane/kontakt:✉️ e-mail: [email protected]🎙️spotify: https://open.spotify.com/show/3sIQIldYKTitI2AF9tRMOI🎙️iTunes: https://podcasts.apple.com/us/podcast/zbrodnie-zapomniane/id1506114950🎙️Google podscast: https://podcasts.google.com/?feed=aHR0cHM6Ly9hbmNob3IuZm0vcy8xYTY4ZDJiNC9wb2RjYXN0L3Jzcw&ep=14Autorem wykorzystanej muzyki jest Darren Curtis.Wstęp: Destiny by Darren-CurtisIntro: Journey's Reflection by Darren-CurtisTło: Soul's Departure by Darren-Curtis | https://soundcloud.com/desperate-measurezMusic promoted by https://www.free-stock-music.comCreative Commons Attribution 3.0 Unported Licensehttps://creativecommons.org/licenses/by/3.0/deed.en_US

Są takie historie, przy których człowiek co chwilę ma wrażenie, że nie no, tego się nie da wymyślić. A potem wchodzi hrabia Ronikier, cały na biało, a właściwie to w habicie, i pokazuje, że jednak się da. Kłamca, blagier i aspirujący literat, który był przekonany, że talentem przewyższa samego Henryka Sienkiewicza, a ostatecznie wylądował przy redagowaniu rubryk plotkarskich podrzędnego magazynu. Jedno trzeba mu jednak oddać. Bójcy i pewności siebie mógłby mu pozazdrościć niejeden. Tyle, że w tej historii wybujałe ego zupełnie nie szło w parze ani z dyscypliną, ani z logiką. I być może właśnie dlatego doprowadziło do jednej z najgłośniejszych spraw kryminalnych przedwojennej Warszawy.

Hrabia Bohdan Marian Wincenty Ronikier urodził się 24 sierpnia 1872 roku. Jego ojciec Adam Aleksander Anastazy Ronikier zmarł zaledwie 10 miesięcy po narodzinach syna. Chłopca wychowywała więc matka Wanda z Chrzanowskich. I choć dzięki nazwisku ojca Bohdan otrzymał tytuł szlachecki, a sama matka teoretycznie też do najuboższych nie należała, to za tą godną oprawą nie szła fortuna, która pozwalałaby żyć po arystokracku. Ten rozdźwięk między pozycją na papierze a realnymi możliwościami wydaje się kluczowy dla zrozumienia życia Ronikiera. Według relacji z jego młodości, przekazanych później przez ludzi, którzy go znali, to już jako chłopiec i nastolatek bardzo silnie odczuwał, że chciałby należeć do świata bogatszego i bardziej wpływowego niż ten, na który faktycznie było go stać, czy tam było stać jego matkę.

Uczył się w IV Gimnazjum w Warszawie i mieszkał na stacji u nauczyciela Karola Araszkiewicza, mimo że Wanda Ronikier również przebywała w stolicy, ale jakoś tak wolała umieścić syna w obcej kwaterze. To także mówi sporo o relacjach między matką a synem, a te nie należały do najlepszych. Według doktora Theodora Heringa, lekarza domu Ronikierów, który od lat bywał u nich i znał kulisy rodzinnych relacji, to Wanda miała narzekać, że z syna nigdy nie będzie pociechy. Bohdan nie pozostawał jej dłużny i stale wypominał matce, że ta daje mu za mało pieniędzy. Z perspektywy późniejszych wydarzeń brzmi to jak zapowiedź pewnego trwałego wzoru.

Skandal był na tyle poważny, że studenci z Drezna rozesłali do innych uczelni niemieckich ostrzeżenie, by mieć się na baczności z Ronikierem i Kruszewskim. O co dokładnie wówczas chodziło, do końca nie wiadomo. Sam Ronikier, pytany później o ten incydent, odpowiadał mętnie i zrzucał odpowiedzialność na towarzysza, twierdząc, że osobiście nie miał z całą historią nic wspólnego. To również było elementem charakterystycznym jego osobowości. Zawsze, kiedy coś się działo, zwłaszcza coś złego, to nigdy do końca z jego winy. On miał tylko taką tendencję do pojawiania się w złym miejscu i złym czasie i obrywał rykoszetem.

W Monachium żył skromnie. Narzekał na brak pieniędzy i jednocześnie roztaczał wizję wielkiej przyszłości. To właśnie wtedy zaczął poważniej myśleć o sobie jako o literacie. Pisał utwory beletrystyczne i dramatyczne, a pierwsze próby, przynajmniej w jego własnych oczach, miały wróżyć sukces. Oczywiście tutaj trzeba mu przyznać, że początkowo te jego pierwsze dzieła miały odnosić pewne sukcesy. Co tylko jeszcze bardziej rozdmuchało Ego Ronikiera. Bo on nie marzył o zwykłym sukcesie. Z relacji Pawła Górskiego, znajomego z warszawskiego środowiska literackiego, wynikało, że Ronikier miał o sobie i swoim przeznaczeniu wyobrażenie zdecydowanie przesadne.

Kiedy podczas imienin życzono mu, by w dramaturgii zaszedł tak daleko i tak wysoko jak Sienkiewicz w beletrystyce, odpowiedział całkiem serio, że gdyby miał ograniczyć się do popularności Sienkiewicza, to złamałby pióro. To zdanie jest tak charakterystyczne, że właściwie streszcza jego osobowość. Nie chciał być dobry. Nie chciał być nawet bardzo dobry. Chciał być największy. I to w skali, która dla innych brzmiała już nie jak ambicja, tylko jak megalomania. Do tego samego okresu odnosi się jeszcze jedna opowieść, przytoczona po latach przez księdza Mieczysława Hubnera. Duchowny mówił, że spotkał w pociągu mężczyznę, który twierdził, że znał Ronikiera z czasów uniwersyteckich.

Według niego hrabia od dawna żył ponad stan, był chciwy na pieniądze i miał nawet opracować szczegółowy plan napadu na kasę w Monako, by zagarnąć znajdujące się tam fundusze. Hübner nie znał nazwiska rozmówcy, dlatego też nie dało się tej relacji zweryfikować. Ale nawet jeśli potraktować ją ostrożnie, to dobrze wpisuje się ona w obraz człowieka zafascynowanego nie tyle zwykłym wzbogaceniem się, ile szybkim, spektakularnym skokiem do świata wielkiej fortuny i sławy. Po ukończeniu studiów, Roniker wrócił do Warszawy. Tu zaczął realizować plan zdobywania pozycji przez literaturę. Pisał dramaty, które rzeczywiście trafiały na sceny teatrów rządowych i prywatnych, ale nie odnosiły większego sukcesu.

Równocześnie redagował Kurier Świąteczny, pismo niezbyt cenione w poważniejszych kręgach literackich, za to dość popularne wśród czytelników lubiących Kronikę Towarzyską i wszelkie maści plotki ze świata warszawskiej elity. Dla człowieka, który widział się niemal ponad Sienkiewiczem, była to pozycja raczej upokarzająca niż triumfalna. Formalnie był redaktorem. W praktyce pracował przy tygodniku, który nie budował autorytetu, tylko rozpoznawalność w lekkim, plotkarskim obiegu. Opinie ludzi ze środowiska literackiego były zaskakująco zgodne. Ronikiera postrzegano jako człowieka o nadzwyczajnej ambicji, graniczącej wręcz z samoubóstwieniem.

Potem próbował wejść w przedsięwzięcie medyczno-biznesowe, przejmując zakład inhalacyjno-leczniczy doktora Heringa. Powiedział zresztą otwarcie, że chce na tym zarobić majątek. Zakupił patent i urządzenia za 12 tysięcy rubli pożyczonych od krewnych, ale nie miał ani przygotowania, ani wiedzy, by prowadzić taki interes. Co gorsza, to z oszczędności albo ze zwykłej chciwości nie chciał inwestować w utrzymanie i rozwój zakładu. Pomysł biznesu więc szybko upadł, a Roniker sprzedał wszystko z powrotem Herringowi. Wracając na chwilę do jego twórczości literackiej, to jego dzieła też wiele o nim mówiły.

W sztukach Ronikiera dominowali bohaterowie bez zasad. Erotomanii, ludzie żądni pieniędzy, z deficytem moralności, którzy mimo to często byli przedstawiani przez autora jako postaci najciekawsze, najbardziej wartościowe, wręcz uprzywilejowane na tle całego otoczenia. W tych utworach też ciągle pojawiały się przestępstwa, zwłaszcza zabójstwa, ale nie dlatego, by ukazać je jako coś złego i aby je potępić. Raczej po to, by przedstawić je jako drogę do wyższego celu. Lekarz mordujący męża ukochanej. Kobieta trująca rywalkę. Ojciec zabijający syna dla ratowania własnego honoru. To wszystko motywy przewijające się w jego powieściach.

Jego motywacją do zmian była kobieta, Ksawera Chrzanowska. I tak, nazwisko pojawiło się już wcześniej. Jeżeli słuchacie uważnie, to pewnie pamiętacie, że matka Ronikiera wywodziła się właśnie z rodów Chrzanowskich. I w istocie, Bohdan i Xavera byli kuzynostwem. Precyzując to, Ronikier był siostrzeńcem ojca Xavery, więc pokrewieństwo było dość bliskie, ale w tamtych czasach, zwłaszcza w rodzinach szlacheckich, przemykano oko na takie rzeczy. Ronikier znał rodzinę Chrzanowskich od wczesnych lat dziecięcych, ale dopiero w roku 1904 niejako przypadkiem spotkał Xaverę i od razu zaczął zabiegać o jej względy.

Dość szybko się oświadczył i zapytał, czy mógłby bywać w domu Chrzanowskich w charakterze narzeczonego ich córki. Rodzice panny nie powiedzieli od razu nie, ale też nie powiedzieli tak. Postanowili najpierw dowiedzieć się, kim właściwie jest człowiek, który chce wejść do rodziny. Co było dość roztropne. Zebrane informacje nie wypadły dla Ronikiera korzystnie. Wspólni znajomi opisywali go jako człowieka niezrównoważonego, lekko myślnego i niepewnego. Chrzanowscy sprzeciwili się więc temu związkowi. Ale Ronikier, gdy czegoś chciał, nie uznawał słowa nie.

Był czarujący i wiedział, jak rozkochać w sobie damę. Xavera szybko straciła dla niego głowę. Nie zważając na sprzeciw rodziców i ich niechęć do potencjalnego zięcia, uparła się, że chce zostać jego żoną. A wiadomo, że czasem jak się kobieta uprze, no to nie ma zmiłuj. Tak po latach opowiadała o tym matka dziewczyny. Pewnego razu przed ślubem pan Ronikier urządził nam taką scenę, iż mąż mój dostał rodzaju ataku apoplektycznego, a ja ataku serca. Wtedy powiedziałam córce, na twoim miejscu rzuciłabym mu pierścionek pod nogi, bo gdy w ten sposób zaczyna, co będzie później? Niestety uczucia mojej córki nie tylko zmianie nie uległy, lecz w marcu 1905 roku napisała do nas w liście, że odebranie sobie życia będzie dla niej dziełem jednej chwili.

Wobec tego trudno było się opierać. Ostatecznie Chrzanowscy ustąpili, bowiem zakochanej ciężko było przemówić do rozumu, a lepsza córka ślepo zakochana niż martwa. A Xavera, jak słyszeliście w zacytowanym fragmencie, pośrednio groziła odebraniem sobie życia. Postawili jednak warunek. Ronikier zrezygnuje z brylowania po warszawskich salonach i wraz z ich córką osiedli się na wsi. Bohdan zastosował się do tego żądania i kupił majątek łuszczewo w powiecie chrubieszowskim. 30 tysięcy rubli wyłożyła jego matka. Resztę zabezpieczono na poczet długu hipotecznego.

Ślub odbył się 2 czerwca 1906 roku. I właśnie wokół tego małżeństwa niemal od początku zaczął się najpoważniejszy konflikt finansowy w życiu Ronikiera. Rodzina Chrzanowskich była zamożna. Majątek Bronisława i Wandy szacowano na około 800 tysięcy rubli. Ich dziećmi byli Jan, Stanisław i Ksawera, więc w naturalnym porządku rzeczy można było zakładać, że każde z nich otrzyma kiedyś znaczną część. Ale Bronisław Chrzanowski nie miał najmniejszego zamiaru oddawać kontroli nad pieniędzmi zięciowi, któremu nie ufał. Córce przeznaczył posag w wysokości 100 tys. rubli, ale nie wypłacił jej samego kapitału.

Stwierdził, że Xavera będzie otrzymywać pieniądze w ratach, w tzw. rencie, a on będzie jej wypłacał po 5 tys. rubli rocznie. Jednocześnie jeszcze przed ślubem wymusił, by młodzi podpisali intercyzę, która ustanawiała całkowitą rozdzielność majątkową i wyłączała Ronikiera z zarządzania majątkiem żony. Wszystko, co należało do Xavery, miało pozostać poza zasięgiem jej męża. Ronikier był z tego rozwiązania wyraźnie niezadowolony. Zapewniał wprawdzie, że nie żeni się dla pieniędzy, ale jednocześnie próbował odwlec podpisanie niekorzystnych dla siebie papierów.

W końcu pod naciskiem Bronisława Chrzanowskiego złożył parawkę pod dokumentami dotyczącymi rozdzielności majątkowej. Na tym jednak sprawa się nie skończyła. Z aktem ślubnym też był problem. Małżonkowie nie podpisali go od razu. Początkowo nie z własnej winy. Związek zawiązywał się pomiędzy członkami dość bliskiej rodziny, o czym wspomniałam wcześniej. I choć nie było to formalnie zabronione, to jednak wymagało zezwolenia od biskupa. Dopóki takowego nie było, udzielony sakrament był nieważny. Ale nawet już po uzyskaniu zgody, Ronikier i Xavera jeszcze przez długi czas unikali złożenia swoich podpisów na dokumencie potwierdzającym zawarcie związku małżeńskiego.

Dopiero Wanda Chrzanowska, grożąc, że przestanie wspomagać córkę finansowo, skłoniła ich do działania. Okazało się, że do aktu ślubnego wprowadzono zmiany. Skreślono wzmiankę o intercyzie i dopisano uwagę, że warunek o niezbywalności posagu wykreśla się jako napisany pod przymusem ojca. Dla Bronisława Chrzanowskiego była to jawna prowokacja. Zerwał zdjęciem wszelkie stosunki. Ronikier przestał bywać w jego domu. Z córką Chrzanowski nie zerwał kontaktów, ale i tu sytuacja stała się napięta, bo Xavera pozostawała pod silnym wpływem męża. Później i Bohdan i jego małżonka będą twierdzili, że tak naprawdę to Chrzanowski był postacią konfliktową, a wręcz, że tyranizował całą rodzinę swoim despotycznym podejściem do życia.

Co do Wandy to miała być ona względem zięcia łagodniejsza i czasem wspierała córkę materialnie, lecz także nie zdecydowała się oddać mu realnej kontroli nad pieniędzmi. Warto tu zatrzymać na chwilę przy jednej rzeczy. Ronikier nie poślubił panny z dobrego domu, tylko kobietę, która stała w centrum układu rodzinnego, w którym krążyły naprawdę ogromne pieniądze. Co więcej, to poślubie perspektywy majątkowe Chrzanowskich jeszcze wzrosły. Wanda Chrzanowska odziedziczyła kolejne ziemie, a w rodzinie mówiło się także o możliwych dalszych spadkach. Ronikier doskonale wiedział, że to nie jest jakieś wydumane marzenie, tylko konkretne dobra i konkretne sumy.

Najważniejsze było jednak co innego. Bronisław Chrzanowski nie zamierzał dzielić majątku aż do uzyskania pełnoletności przez wszystkie jego dzieci. Stanisław, najmłodszy syn Chrzanowskich, był jeszcze nastolatkiem. A z rodzinnych ustaleń, rozmów i testamentu wynikało, że to właśnie on może w przyszłości otrzymać więcej niż rodzeństwo. Ronikier o tym wiedział i bardzo nad tym ubolewał. Podobno próbował przekabacić na swoją stronę drugiego szwagra, Jana, proponując mu wspólne działania prowadzące do ubezwłasnowolnienia Bronisława Chrzanowskiego i podziału majątku jeszcze za jego życia.

Tak, aby spadek rozdysponować sprawiedliwie i porówno pomiędzy wszystkimi członkami rodziny. W tym samym czasie Ronikierowi wiodło się coraz gorzej. Łuszczewo kupione z nadzieją na stabilizację było obciążone długami hipotecznymi przekraczającymi jego wartość. Do tego dochodziły weksle i kolejne pożyczki zaciągane u kupców oraz instytucji kredytowych. W 1910 roku sytuacja finansowa Ronikiera była już naprawdę zła. I to mówiąc delikatnie. Narzekał na nią także Janowi Chrzanowskiemu. Skarżył się, że po nieurodzaju zaciągną nowy dług pięciotysięczny i cytując, sam nie wie jak się wykręcić.

Kiedy Jan zaoferował, że poręczy za niego finansowo, Ronikier odmówił, mówiąc, że znajdzie inne źródło. Jeśli spojrzeć na cały jego życiorys do tego momentu, to widać człowieka, który od młodości nie umiał pogodzić się z ograniczeniami. Uważał, że należy mu się więcej. Marzył o świecie splendoru, pieniędzy i wielkości. Próbował wejść do niego przez literaturę, salony, interesy, małżeństwo, hazard, a kiedy te wszystkie drogi zawiodły, to i tak szukał kolejnych. Był ambitny, inteligentny i wytrwały, ale zarazem zarozumiały, zadłużony i coraz bardziej zdesperowany.

Nie chciał żyć jak zwykły ziemianin z problemami finansowymi. Chciał być kimś wyjątkowym. A najgorsze w takich ludziach bywa to, że z czasem zaczynają wierzyć, że wolno im więcej niż innym. Żeby zrozumieć późniejszy ciężar tej sprawy, to trzeba na chwilę odejść od samego Ronikiera i wejść do świata jego teściów, czyli państwa Chrzanowskich. Był to dom zamożny, uporządkowany i bardzo świadomy swojej pozycji. Bronisław i Wanda Chrzanowscy należeli do ludzi nie tylko bogatych, ale też przywiązanych do określonego modelu życia – statycznego, rodzinnego, opartego na hierarchii, dyscyplinie i ostrożnym zarządzaniu majątkiem.

A tutaj też trzeba zaznaczyć, że mąż był dla niej osobą najważniejszą na świecie i stała za nim murem bez względu na sytuację. Jeżeli chodzi o Jana, to w relacjach pojawia się on jako człowiek trzeźwy, rzeczowy, momentami nawet chłodny. I chyba najbardziej obiektywny z tego całego towarzystwa. Nie idealizował ani swojej rodziny, jak na przykład robiła to jego matka, ani Ronikiera, jak robiła to jego siostra. Głośno mówił o tym, że zarówno jego ojciec, jak i jego szwagier mieli swoje wady i zalety. Nie obierał żadnej ze stron. O Ronikierze mówił bez złudzeń, ale też bez emocjonalnej przesady.

To nie był chłopiec wychowywany w duchu swobody, któremu wszystko było wolno, tak jak dzisiejsze bananowe dzieci. Raczej to było dziecko, które było stale obecne pod rodzicielskim okiem, było pilnowane i prowadzone przez świat niemalże za rączkę. Tak, żeby wszystko było dla niego bezpieczne, przewidywalne i czyste. W rodzinnych relacjach Stanisław jawił się niemal jako przeciwieństwo Ronikiera. Tamten od młodości miał ciągnąć ku pozorom, błyskowi i wyższej pozycji. Ten wydawał się skupiony na rzeczach prostych i przewidywalnych. Według bliskich ufał rodzicom bezgranicznie, był z nimi silnie związany i nie szukał życia poza domem.

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.