Jakub Szela - zdrajca czy bohater? Historyk zabrał głos

A to też było związane z tym, że właśnie kultura wciąż była kulturą szlachecko-inteligencką. I to jest to, z czym marksiści podjęli swoją walkę. Ale to mówimy tutaj o okresie tego głębokiego stalinizmu. Szybko potem z tego zrezygnowano wraz z osłabnięciem systemu. Z październikiem 1956 roku do głosu znowu zaczęły dochodzić inne stanowiska. W przypadku Szeli w prasie zaczęły pojawiać się i legenda biała, ale też i legenda czarna. No i można powiedzieć, że dla wszystkich stron i tu trochę chyba też wracamy do okresu międzywojennego i na przykład tych sporów w ruchu ludowym, kim był Szela, że chyba dużo wygodniejszą postacią dla absolutnie wszystkich stron okazuje się w tym momencie Kościuszko i bitwa pod Razławicami.

Tu nie ma kontrowersji. Tak, to jest szczególnie widoczne w tym okresie 1945-48, gdy władza komunistów nie była jeszcze ugruntowana i starano się przekonać społeczeństwo do siebie i w tym celu nie posłużono się wcale taką retoryką marxistowską, ale właśnie skorzystano Z tego rezerwuaru kultury, narodowej kultury szlachecko-inteligenckiej wyciągnięto tego Kościuszko. I właśnie w tym okresie to nie Szela, mimo tych debat, o których wspominałem, to nie Szela był tą główną postacią, o której dyskutowano na łamach prasy, na której rzecz organizowano uroczystości. Tą postacią właśnie był Tadeusz Kościuszko. W 1946 roku zresztą zorganizowano Rok Kościuszkowski

Podczas którego upamiętniano tę postać we współpracy też ze Stanami Zjednoczonymi. To jest też znamienne. No właśnie, bo ten Kościuszko pasował wtedy większości społeczeństwa. Pasował zarówno inteligencji, jak i chłopom, bo był w Panteonie Narodowym bohaterów. W tym Panteonie Narodowym wówczas mieliśmy trzy postaci związane ze wsią. Był Bartosz Głowacki, czyli... Czyli Kościuszko. Tak, jeden z oficerów Kościuszki. Był sam Kościuszko z pochodzenia szlachcic oczywiście, no ale z dobrymi intencjami. Naczelnik w Sukmanie. Tak, zmiany stosunków społecznych. No i Jan Kiliński, szewc, który miał symbolizować tutaj mieszczaństwo, więc tych reprezentantów ludu było trzech.

Bardzo mało w tym panteonie, znacznie więcej było, było oczywiście Szlachty. Ale w tym pierwszym okresie stawiano na sprawdzonych bohaterów. To się zresztą komunistom udało i dopiero gdy władza została też siłowo przejęta, to z tego Szeli zaczęto robić bohatera. Kościuszko zszedł na jakiś dalszy plan, ale zaczęto do niego wracać właśnie z zasłabnięciem systemu. Te zwroty dotyczące Szeli, one są też o tyle ciekawe, że właściwie jeżeli wrócimy do tego rozdziału dotyczącego białej legendy i na przykład tego w jaki sposób tworzący się, no właśnie w Galicji, ruch chłopski pod koniec XIX wieku próbował się wobec Szeli jakoś określić, no to widzimy jak trudne to było.