Co jest traumą, a co nią nie jest?

Przez 7 odcinków wspólnie z Kają szukamy świadków, zbieramy dowody i sprawdzamy, jak zareagują państwowe instytucje. W podcastu Misja Kaja słuchaj na Spotify, Apple Podcasts i YouTube. TOK FM. Na każdy temat, z każdej strony. Dobry wieczór, jest niedziela, kilka minut po 22, co oznacza, że czas rozpocząć dobrą terapię. Ja się nazywam Armen Mehakian i dziś jestem wyjątkowo bez Zuzanny Piechowicz, ale nie sam, bo z bardzo ważną osobą, niezwykle kompetentną, mianowicie z Izabelą Barton-Smoczyńską. Można by długo wymieniać kompetencje i obszary, którymi się Izabela zajmuje, ale wspomnę o kilku. Otóż jesteś psycholożką, psychotraumatolożką, jesteś również konsultantką przy sztukach teatralnych, serialach telewizyjnych czy filmach.

No i można powiedzieć, że od wielu lat łączysz pracę kliniczną z dydaktyczną oraz ze wsparciem dla organizacji. Czy tak moglibyśmy Cię przedstawić? To jest bardzo ładny opis, bardzo szczegółowy i takich, że chyba sama bym nie wymyśliła takiego, ale potwierdzam te fakty. Dlatego na szczęście ja przedstawiam gości, a jak szukają informacji o Tobie, Muszę powiedzieć, że byłem pod ogromnym wrażeniem tych obszarów, którymi się zajmujesz, w związku z tym no tak skompensować to w jednym zdaniu było trudno. Dobrze, o czym dziś będziemy rozmawiali? Skupimy się, mimo tego, że się zajmujesz różnymi obszarami, choć to jest bardzo ważne podczas dzisiejszej rozmowy, skupimy się na traumie, ale z perspektywy klinicznej spróbujemy zrozumieć, jak ta trauma jest rozumiana klinicznie.

Potem prześlibyśmy do punktu widzenia pacjenta, a w tym wszystkim zastanowimy się również jaką rolę może odegrać czy odgrywa sztuka. Tak właśnie wyglądałaby nasza rozmowa, więc przechodząc do konkretów pierwsze pytanie miałbym takie, czy mogłabyś nam powiedzieć w pokrótce jaka jest różnica między PTSD, czyli zespołem stresu pourazowego, a czymś, co być może dla naszych słuchaczy może być nowym, czyli traumą złożoną tak zwaną, mianowicie kompleks PTSD. Jak byś mogła nam pokazać takie kliniczne różnice między jednym zjawiskiem a drugim? To może być trudne, żeby to zrobić wystarczająco trafnie, czyli zachować taką prawdę kliniczną, ale też opowiedzieć to komunikatywnie.

To chyba zacznę od takiej najprostszej różnicy. PTSD, czyli tak zwana trauma, tak popularnie mówiona, to Oznacza naszą reakcję na bardzo trudne, urazowe doświadczenie. Przy czym w tym pomyśle na tym, żeby to opisywać poprzez PTSD, chodzi o to, że ta reakcja na to zdarzenie składa się głównie Z takich bardzo powtarzalnych siniaków psychicznych, jeśli moglibyśmy tak powiedzieć. Dlatego, że trauma, czyli uraz. Uraz, czyli rana. Czyli jakiś rodzaj pęknięcia, przerwania. Oczywiście tutaj nie mamy do czynienia, chociaż czasami jest w tle też uraz fizyczny, no to o traumie mówimy raczej, jak o traumie psychicznej.

Czyli to będzie jakiś na przykład samochód, który widzimy zbliżający się do nas, czy jakiś reflektor, który zauważamy kątem oka. Jeśli to doświadczenie było raczej doświadczeniem urazowym, ale nie związanym z jakimś zdarzeniem naturalnym, tylko z zachowaniem drugiego człowieka, no to to może być jego twarz. Albo zbliżająca się sylwetka kogoś, kto za chwilę później nas uderzył. W jakiś sposób nas zaatakował. Czyli to są takie intruzywne, wydzierające się obrazy, które nas, można tak popularnie powiedzieć, prześladują. Czyli są niezależne od naszej woli. Czasami tym obrazom towarzyszą konkretne dźwięki albo jakieś takie doznania bardzo powiązane ze zmysłami.

To mogą być zapachy, czasem to mogą być też takie doświadczenia wewnętrzne. To jest intruzywne i to jest pierwszy bardzo ważny objaw. Czyli komuś się pojawiają, mówiąc roboczo, obrazy albo głosy w głowie. Intruzywny, to gdybyśmy powiedzieli tak, żeby nasi słuchacze lepiej to mogli zrozumieć, rozumiem takie, które tak jakoś wdzierają się. Nagłe, wdzierające, niezależne od naszej woli, niezwiązane z tym, że chce opowiedzieć o wypadku. Trochę też niezwiązane z okolicznościami, rozumiem tak, czyli to nie jest, no właśnie. Trudno zauważyć związek, chociaż on rzeczywiście jest. Dlatego, że można zareagować, nie wiem, w przypadku pobicia, można zareagować na sytuację na przykład wejścia do siłowni, w której nikt nas nie będzie bił, ale na przykład będzie zapach potu gdzieś tam w tle, albo dźwięki.

Czyli to są bardzo silne też reakcje w ciele, które możemy zaobserwować. Czyli napinające się mięśnie szkieletowe, czyli kończyny górne, kończyny dolne. I intensywna praca tych mięśni gładkich, czyli wszystkiego co mamy w środku, tak zwanych, takiego układu wydzielania wewnętrznego. Czyli tak jakbyśmy przeżywali po prostu stan zagrożenia. Tak, czyli nie sposób tego nie zauważyć. Nawet jak odwraca uwagę od obrazu, to nie jestem w stanie Odwołać tego co w ciele, prawda? Zniknąć ściskającego się żołądka, kulki w gardle, czy takiego bardzo silnego pobudzenia, które zobaczę w całej mojej tak zwanej obręczy barkowej. Czyli nagle będę miała zaciśnięte pięści, skulone ramiona, krótki oddech.

No to już zauważę. Nie zawsze będę łączyć nawet te obrazy albo głosy z tymi silnymi reakcjami w ciele, bo one są taką reakcją somatyczną, niezależną też od naszej woli, bo związaną z układem autonomicznym. Natomiast są właśnie reakcją na to urazowe zdarzenie i pojawią się wtedy, kiedy już nie ma tego zdarzenia urazowego. Są właśnie tym siniakiem. I są zaskakujące w pewnym sensie. Są bardzo zaskakujące, więc one wiążą się z tą myślą, która pojawia się gdzieś w tle. Jestem w zagrożeniu, albo coś jest ze mną nie tak. No bo wszyscy inni są spokojni, a ja nie. Jeszcze chętnie do tego wrócę, ale nie chcę przerwać tego trzeciego elementu. Ten trzeci element to właśnie wynikająca z tych dwóch pierwszych punktów taka nadmierna czujność.

Lub poczuje zapach alkoholu na przykład. Lub poczuje zapach alkoholu, albo Zapach napłaśnie tego potu, czy jakiś dźwięk, bo muzyka była w tle w jakimś momencie jakiegoś zdarzenia. Czyli umysł przetwarza, konkretnie rzecz biorąc nasza pamięć, próbuje skonsolidować ślad pamięciowy, a nie mogła tego zrobić w momencie urazu, no bo została właśnie przerwana ta tkanka pamięci. Czyli ten ślad pamięciowy nie został zintegrowany, w związku z czym powraca w naszej pamięci nie jako wspomnienie, Tylko jako fragmentaryczny obraz, jako fragmentaryczne reakcje w ciele, albo właśnie takie zalewające, silne odczucia emocjonalne. Dziejące się teraz. Dziejące się teraz. Czyli mózg tak jakby nie traktuje tego jako wspomnienie, tylko jako coś, co się dzieje.

Nie, no bo właśnie zareagował na jakiś bodziec, który zarejestrował teraz. Teraz, właśnie. Teraz ktoś śpiewa tą piosenkę, jedzie samochodem naprzeciwko mnie, albo podchodzi do mnie zbyt blisko, Czyli podsumowując tę część dotyczącą PTSD, czyli stresu pourazowego, mówimy o tych trzech elementach, mianowicie intruzywne myśli, obrazy, jakieś nawet być może dźwięki, jakieś fragmenty tego wydarzenia, z którym się zderzyliśmy, somatyczne objawy, czyli ciało, Oraz takie charakterystyczne pobudzenie, czy taka czujność tego naszego systemu nerwowego. Taki tak zwany przyczajony tygrys ukryty smak. Czyli szuka po prostu, jest uważny, ponieważ czuje się zagrożony.

Stale się rozglądam, w związku z czym jestem niezwykle wnikliwy i analityczny. No właśnie. I to jest bardzo ciekawe. Nim przejdziemy do tego drugiego aspektu, mianowicie traumy złożonej, chciałbym jeszcze na chwilę się zatrzymać nad tymi objawami somatycznymi. Gdybyś mogła powiedzieć ze swojej perspektywy klinicznej, czy często się zdarza w gabinecie takie zjawisko, że pacjent w zasadzie nie zgłasza się ze względu na traumę, mówi nawet, że nie ma jakichś nawracających obrazów, że sobie radzi z traumą, jednak To, co się z nim somatycznie dzieje, jest tak intensywne i tak nawracające, że pacjent nie jest w stanie tego połączyć z doświadczeniem. Mówiąc precyzyjnie, czy może się to zdarzyć, że mówię tutaj nawet o tym, że coś się mogło wydarzyć lata temu, pacjent od lat zmaga się z bardzo charakterystycznymi, somatycznymi objawami, które nie mają wyjaśnienia,

...innego, czyli są ewidentnie związane ze stanem psychicznym i że to może być związane z doświadczeniem, z którym próbuje sobie pacjent poradzić, odsuwając jednak to, co się w ciele dzieje, zostało. Czy to się jakoś w praktyce zauważa? W praktyce najczęściej powodem zgłaszania się są tak zwane zaburzenia lękowe, czyli silne reakcje, które rejestrujemy głównie w ciele, no bo lęk czujemy. Często są to osoby, które zgłaszają się do różnych lekarzy ze względu na to, że mają rozregulowany Układ trawienny, no bo w wyniku takiej reakcji stresowej jest zaburzona perystaltyka jelit i to bardzo trudno jest funkcjonować optymalnie, no bo cały czas ten kortyzol i nawracające wspomnienia, no zaburzają tą

To nie jest zawał, że powinniśmy się zastanowić nad naszym funkcjonowaniem, może się zgłosić do psychiatry, co budzi bardzo duże zdziwienie, bo mamy poczucie, że coś jest z nami nie tak, ale lokujemy je właśnie somatycznie. Fizycznie chcemy leczyć, chcemy dostać tabletkę, bo właśnie unikamy tych myśli, które się pojawiają w naszej głowie. I unikamy tych obrazów, które wywołują te myśli, bo trauma trochę jest powiązana z tym nieskonsolidowanym śladem pamięciowym, czyli z czymś, o czym nie umiem opowiedzieć. Ale nie umiem opowiedzieć, co mi się przydarzyło. Czyli mówiąc o tym, że ślad pamięciowy jest nieskonsolidowany, mamy na myśli, że on jest taki pofragmentowany, tak? Taki jakby pourywany, że nie ma takiej ciągłości. Takie rozsypane puzelki, które nie stanowią jednego obrazka.

No właśnie, to jest szalenie ciekawe, dlatego że my w popkulturze i w poppsychologii tak zwanej, ogromnie często mówimy o traumie, jakoś też dewaluując istotę traumy, nazywając traumą sprawy czy przeżycia, które nie są traumą z punktu widzenia klinicznego. Są trudnymi sytuacjami, ale nie Nie urazowymi. I to powoduje, że czasami osoby zmagające się rzeczywiście z konsekwencjami traumy jakoś powiedziałbym nawet, że bagatelizują. To znaczy, to jest takie myślenie, że ja sobie poradziłam, poradziłem z tym, co się wydarzyło i kompletne odłączenie się od tych objawów, które na teraz przeżywam, no bo próbuję je ulokować w ciele i leczę się na te wszystkie objawy.

Mam dostęp tylko do tego, co jest w ciele, bo trudno tego nie zauważyć, w związku z czym ta skarga jest skargą o ciele. Natomiast rzeczywiście ta narracja, czyli ten nieuporządkowany Zapamiętany ślad pamięciowy, jak ja to powiedziałam, czyli po prostu konkretne wspomnienie tego zdarzenia. Ono utrudnia nam odpowiedzenie sobie na pytanie, komu coś się trafiło, przydarzyło? Czy to naprawdę przydarzyło się mnie? Ja wątpię, czy mi się to przydarzyło, dlatego, że ja się dystansuję do tego zdarzenia. Czyli obserwuję te nawracające różnego rodzaju obrazy, które mam w głowie, trochę tak czasami, tak jak gdyby z trzeciej osoby, czy tam z lotu ptaka.

Czyli w jednej chwili mi się wszystko zmieniło. Było zagrożenie dla mnie przetrwania. W związku z czym, tak przerażające zdarzenie, wywołujące tyle trwogi, jest trudne do połączenia z moją historią życia. W związku z czym, muszę sobie jakoś odpowiedzieć na to pytanie, dlaczego mi się to przytrafiło. I to jest dodatkowo trudne, bo mechanizm obronny w naszej psychice mówi właśnie tymi okrutnymi słowami. Dobre rzeczy dobrym ludziom. Złe rzeczy złym ludziom. Czyli efektem odzyskania kontroli nad tą opowieścią, co mi się przydarzyło, jest negatywna myśl na swój temat. I to jest bardzo trudne. Dlatego, że to wzmacnia unikanie tych obrazów. Bo ja unikam tych wspomnień.

W związku z czym, dlatego będę się skarżyć na serce, na żołądek, na układ mięśniowy, na napięcie, na bóle głowy. Przy czym to nie jest tak, że świadomie to odsuwam. Nie, to jest proces pozaświadomy. Dokładnie tak. I to jest ciekawe, ponieważ rozumiem to poczucie winy, jakieś przekonanie na swój temat, które się pojawia w wyniku takiego doświadczenia. Może być nie tylko, ale wydaje mi się szczególnie obecne. Przy traumach seksualnych, jak to wygląda? Bo myślę sobie, często ja z mojej perspektywy gabinetowej słyszę szereg, szereg rodzajów takich, takich opisów, które wskazywałyby na to, że w zasadzie byłem, byłem winny temu, co się wydarzyło, no bo na przykład w jakimś sensie doświadczałem przyjemności, że mogłam może się bardziej postarać, nie ubrać się tak, nie być w tym miejscu i tak dalej.

Czyli ja biorę winę na siebie po to, żeby dalej myśleć dobrze o tej drugiej osobie. Żeby mu się system nie rozsypał. Dlatego, że bez tego dorosłego ja nie przeżyję zasadniczo jako dziecko. Nie przeżyję albo nie umiem sobie poradzić z tymi przekonaniami, w których muszę sobie odpowiedzieć na pytanie, dlaczego zło istnieje w naturze drugiej. Choć wszystko co mówiłaś przed chwilą dotyczy też dorosłej osoby, prawda? Dotyczy tak samo. Jak najbardziej, że to nie jest kwestia tylko tej traumy, którą dziecko doświadcza. Podsumowując to co mówisz, jeszcze mi przychodzi do głowy takie w zasadzie przekonanie, że biorąc pod uwagę to wszystko o czym mówisz, tym bardziej można sobie wyobrazić pewne mechanizmy przetrwania dorosłej osoby, która na przykład ma dziecko, dzieci, wychowuje te dzieci, ma pewne

Popularnie możemy nazwać traumą różne zdarzenia, które po prostu są trudne, czy wywołują dyskomfort. Natomiast nie mają tej komponenty, którą my klinicznie byśmy chcieli rozpoznawać. Czyli to musi być sytuacja zagrożenia, Życia lub integralności, utrata bezpieczeństwa, kontroli nad życiem, co oznacza, że w zetknięciu z tym zdarzeniem człowiek nie ma zasobów do poradzenia sobie. I teraz te zasoby to mogą być moje własne zasoby. W przypadku dziecka mamy dużo trudniej, bo to jest też nasz aparat pojęciowy, nasze doświadczenie, które nam może w tym pomóc. I tak samo to jest kultura lub norma społeczna.

Mówimy ofiara przemocy seksualnej, nie osoba, która doświadczyła. Ofiara jest takim pejoratywnym określeniem. Trudno się identyfikować. My też takim ostatecznym, trochę tak jakby ona była już zniszczona w sensie, tak jakby już była pokonana, a tymczasem to są osoby, które przetrwały. Albo na przykład mamy słowo molestowanie seksualne dziecka. Nie ma czegoś takiego. Nie ma molestowania. Molestować można, nie można, ale dotyczy to sformułowanie raczej relacji między dorosłymi osobami, które znają swoją seksualność, swoją popędowość, mają aparat pojęciowy, żeby sobie wytłumaczyć, co się dzieje. Dziecko nie ma takiego aparatu i nie ma dostępu do tego, takich potrzeb, w związku z czym jakakolwiek aktywność seksualna ze strony dorosłego w odniesieniu do dziecka jest wykorzystaniem, ale funkcjonuje molestowanie seksualne.

Co jest też, myślę, wynikiem takiego społecznego bagatelizowania. Tak, niewidzenia. A nawet w pewnych okresach przyzwolenie na I to jest właśnie ten zasób zewnętrzny, który wpływa na to, że te zdarzenia nie musiałyby być zdarzeniami, które później rozpoznamy jako PTSD, czy złożone PTSD, jeśli ich będzie więcej i zaowocują jeszcze innymi konsekwencjami, o których jeszcze nie mówiliśmy za dużo. Mogłyby takie nie być, gdyby właśnie był ten obserwator reagujący, albo gdyby kultura nazywała te rzeczy Więc szalenie ważny wniosek, że tak naprawdę nie tylko to co się z nami wydarzyło, ale też to w jakich okolicznościach i przede wszystkim czy byliśmy sami z tym zdarzeniem.

Rzeczywiście to co mówisz, czasami samo wydarzenie jest nieprzyjemne, nie mamy zgody na coś, natomiast to co się dzieje później w zasadzie jest znacznie trudniejsze. Próba radzenia sobie z Ze społeczną stygmatyzacją jakiegoś zdarzenia, kompletne pozostawienie sobie samej takiej najczęściej młodej osoby, choć nie tylko to dotyczy młodych ludzi. Dobrze, temat jest szalenie ciekawy i można by długo o tym mówić, ale żebyśmy zdążyli jeszcze powiedzieć o tym, czym zatem jest to złożone PTSD, tak zwane CPTSD, czyli kompleks PTSD, tak w literaturze możemy przeczytać na temat czegoś, co w zasadzie jest w pewnym sensie Nowe, ale wszystko jest nowe, dopóki nie zacznie być stosowane klinicznie, bo przecież PTSD jako zespół stresu pourazowego też pojawiło się w sensie klinicznym dopiero w zasadzie po wojnie, biorąc pod uwagę doświadczenia wojenne żołnierzy, którzy wracali i jakieś zagubienie kliniczne, co to są za objawy, co zrobić, jak leczyć.

W związku z czym ich zdolność doradzenia sobie do adaptacji jest znacząco ograniczona. Nie mamy też dużej liczby zasobów i zewnętrznych i wewnętrznych. I w takich sytuacjach raczej rozpoznajemy złożone PTSD w przypadku dorosłych ludzi. Tak samo złożone PTSD jest najczęściej rozpoznawane wtedy, kiedy musimy, musimy, no musimy, bo musimy opisać tą rzeczywistość. Kiedy opisujemy rzeczywistość osób, które doświadczały przemocy, różnego rodzaju przemocy w środowisku swoim domowym, wtedy kiedy były dziećmi. Czyli właściwie jakakolwiek trauma, nawet pojedyncza, jeśli się zdarza poniżej ósmego roku życia, już będzie raczej rozpoznawana jako złożone PTSD.

Tak samo osoby dorastające albo dorosłe, które mają wielokrotną ekspozycję, w wyniku której W tej wielokrotnej ekspozycji dochodzi do zniekształcenia nie tylko myśli nad swój temat, ale mamy cały system przekonań na temat świata, na temat siebie, na temat relacji. Znika kwestia zaufania do ludzi, bo w miejsce zaufania mamy tą nadmierną czujność i podejrzliwość. Mamy dużą labilność emocjonalną, dlatego że nawracające stale te silne reakcje w ciele, o których tutaj mówiliśmy tak pojedynczo, Że mogłyby dotyczyć jakiejś grupy, relacji albo zachowań. Tutaj właściwie towarzyszą mi przez całe życie. Takim prostym rozróżnieniem jest zobaczenie takiej sytuacji, że PTSD, jeśli go rozpoznajemy, to przeważnie ta osoba miała jakieś tak zwane dobre życie, po czym coś wydarzyło i zaczęło być gorzej.

Czyli ja chcę bardzo wrócić do tego lepszego czasu. W przypadku złożonego PTSD nie mamy tego lepszego. Czyli właściwie tak jest stale. Ja nie znam innego świata, innej siebie, innych relacji, więc ta moja nadmierna czujność dotyczy w ogóle przekonań na temat siebie, swojego życia. I z tego wynika duża dysregulacja taka emocjonalna, czyli Przewaga emocji tak zwanych negatywnych, czyli takich, które oparte są o poczucie winy, o wstyd, przekonania o własnej bezwartościowości, duży kłopot w relacji z ciałem, w relacji z innymi. Trochę takie utrudniające funkcjonowanie przekonania na temat innych ludzi, nakazujące mi albo przesadną zależność wobec nich, albo przesadną prowokatywność.