Portugalia - Madera - Cukier, levady i handel

Świat Do Słuchania Madera. Jak cukier, levady i handel przebudowały wyspę, Jest mniej więcej rok 1500. Do portu w Fushal wpływają statki z Lizbony, Genui i północnej Europy. Na nabrzeżu trwa załadunek. W mieście pojawiają się kupcy, pośrednicy i ludzie szukający okazji do zarobienia pieniędzy. Nie przyjechali tutaj dla pogody. Nie interesują ich też szczególnie góry, wodospady ani widoki. Przyjechali po cukier. Dzisiaj kupujemy kilogram cukru w supermarkecie i właściwie nie zastanawiamy się, skąd się wziął.

Madera ma mnóstwo wody, Ale niekoniecznie tam, gdzie była najbardziej potrzebna. Wilgotne powietrze nadciągające z nadatlantyku trafia na wysokie góry Madery. Wznosi się. Ochładza. Powstają chmury i deszcz. Dlatego północna część wyspy jest generalnie wilgotniejsza. Tymczasem wiele najbardziej atrakcyjnych terenów rolniczych znajdowało się na cieplejszych i suchszych stokach południowych. Czyli wyspa miała wodę. Tylko nie zawsze tam, gdzie rosła trzcina. Portugalczycy musieli ją więc przenieść i zaczęli budować coś, co dzisiaj jest jedną z największych atrakcji turystycznych Madery. Levady.

Dzisiaj słowo lewada kojarzy się przede wszystkim z trekkingiem. Zakładamy buty, sprawdzamy trasę, idziemy kilka kilometrów wzdłuż kanału i robimy zdjęcia wodospadom. Pierwsi budowniczowie levad prawdopodobnie byliby bardzo zdziwieni, gdyby dowiedzieli się, że kilkaset lat później ludzie będą przylatywać samolotami z całej Europy tylko po to, żeby spacerować ich drogami technicznymi. Bo ścieżka, którą dzisiaj idziemy, była po prostu potrzebna do budowy, czyszczenia i naprawiania kanału. Sama nazwa pochodzi od portugalskiego czasownika levar, Czyli nieść albo transportować. I dokładnie o to chodziło. Przenieść wodę z miejsca, gdzie jej było dużo, do miejsca, gdzie była potrzebna.

Pierwsze levady powstawały już podczas początkowego okresu zasiedlania wyspy w XV wieku. Były stosunkowo krótkie i obsługiwały tereny rolnicze położone bliżej wybrzeża. Później system rozwijano przez kolejne stulecia. Kanały prowadzono coraz wyżej, przez doliny, urwiska i skalne ściany. Z czasem pojawiły się również długie tunele, pozwalające przeprowadzać wodę przez górskie masywy. Duża część tej rozbudowy należy już do XIX i XX wieku, więc system, który widzimy dzisiaj, jest wynikiem prawie 600 lat pracy, A nie jednego wielkiego projektu z czasów pierwszych osadników. I tutaj warto rozprawić się z jednym popularnym uproszczeniem.

Maderczycy nie zmusili wody do płynięcia pod górę. Zrobili coś sprytniejszego. Znaleźli sposób, żeby przez dziesiątki kilometrów prawie nie pozwalać jej płynąć w dół. Levada biegnie zazwyczaj niemal poziomo, zgodnie z warstwicą zbocza. Ma jednak minimalny spadek. W niektórych historycznych odcinkach mówimy o nachyleniu rzędu około jednego metra na kilometr. To wystarczy. Grawitacja robi resztę. Woda płynie powoli wzdłuż góry, zamiast najkrótszą drogą spaść potokiem do oceanu. Jeśli więc idziemy lewadą i po godzinie marszu mamy wrażenie, że praktycznie cały czas jesteśmy na tej samej wysokości, to właśnie o to chodzi.

Jesteśmy częścią ogromnego systemu przechwytującego wodę, zanim ta zdąży uciec do morza. W dokumentacji UNESCO dotyczącej lewad opisano około 800 km publicznych i prywatnych kanałów należących do głównego systemu. Do tego dochodzą liczne mniejsze kanały dystrybucyjne. Jak na wyspę mającą około 55 km długości robi to wrażenie. Ale jeszcze ciekawsze jest to, jak te kanały budowano. Niektóre levady prowadzą przez miejsca, w których trudno sobie wyobrazić pracę nawet ze współczesnym sprzętem. A wiele z nich powstawało wtedy, kiedy podstawowymi narzędziami były młoty, kilofy i łopaty.

Wokół lewad powstawały szczegółowe zasady określające, Kto ma prawo korzystać z wody i kiedy? Właściciele udziałów w prywatnych kanałach tworzyli wspólnoty. Wybierano komitety odpowiedzialne za utrzymanie levady. Prawo do korzystania z wody mogło być związane z określonym czasem. Nie chodziło więc tylko o pytanie, ile wody dostanę. Równie ważne było, kiedy ją dostanę? Woda mogła być rozdzielana rotacyjnie. Jeżeli kolej danego gospodarstwa przypadała w niewygodnej porze, trzeba było wtedy być na polu. W centrum tego systemu znajdował się lavadeiru, człowiek odpowiedzialny za kierowanie przepływem i pilnowanie kolejności dostaw.

W historycznym opisie systemu pojawia się nawet informacja, że lavadeiru mógł używać klepsydry albo zegarka, aby pilnować czasu dostępu do wody. Bywał też mediatorem w sporach między sąsiadami i ponieważ regularnie przemieszczał się pomiędzy gospodarstwami, Przekazywał wiadomości między mieszkańcami. Czyli levada była trochę kanałem irygacyjnym, trochę siecią energetyczną, trochę systemem własności, a czasami nawet lokalnym systemem komunikacyjnym. I wszystko zaczęło się dlatego, że trzeba było podlać trzcinę. Historia cukru ma jednak drugą stronę. Madera była jednym z miejsc, W których Europejczycy rozwijali model gospodarki plantacyjnej, który później został przeniesiony dalej przez Atlantyk.