101 - Justyna Kierat - Dzikie Pszczoły

Wiesz, ptaki to nuda. Każdy obserwuje ptaki, wiesz o co chodzi. Dokładnie, mainstream. A tutaj to jednak bardzo fajne odejście od tego głównego nurtu, bo o zapylaczach się mówi dużo, ale też dużo mówi się, nie wiem czy to w ramach pewnej może mody powracającego trendu, że dzisiaj te pszczoły miodne są bardzo mocno w centrum uwagi i również trochę w kontekście Zdjęcia i montaż

Już sam beton tylko, nie? No właśnie, i jak pszczoła, no to powiedzmy ta miodna, która jest Pszczoła najbardziej znaną i praktycznie występuje wszędzie, ale jakiejś rzadkości, no to gdzie tam w mieście, tym bardziej właśnie w dużym mieście, takim jak Kraków, Warawa, Poznań i tak dalej. No i się okazuje, że to jest zupełnie błędne przekonanie i w miastach ta różnorodność pszczół jest naprawdę duża. Są oczywiście gatunki pospolite, są też takie gatunki, których w mieście nie ma, dlatego że one sobie nie radzą z urbanizacją. Natomiast są też takie gatunki, które w mieście możemy spotkać, No oczywiście z tym się wiąże to, że wszelkie takie akcje ochrony pszczół, zapylaczy, ogólnie ochrony przyrody w miastach, no to nie jest taka sztuka dla sztuki, prawda? Czyli my faktycznie chronimy coś, co w takim miejscu jest.

A ja czytałem chyba dwie książki, jego Żądła i... Pewnie Łąkę. I Łąkę, no. Tak, to są takie chyba dwie najbardziej znane jego książki. Świetne książki, naprawdę, one były już tutaj nieraz polecane w moich audycjach i na pewno o nich też przypomnę w opisie tego odcinka. Dalej jeszcze porządkując temat i budując taką podstawową wiedzę, jeśli chodzi o pszczoły, to co, to musimy chyba jeszcze je podzielić, no bo one się też różnią, prawda? Jedne są społeczne, inne żyją samotnie, a jeszcze inne pasożytują, więc może tutaj dwa słowa, znowu tytułem jakby głębszego wprowadzenia w temat. Mówimy o społecznych i tutaj znowu na pierwszy plan nam wychodzą te miodne i być może one faktycznie są najwyżej w tej hierarchii jakby takiego uspołecznienia i budowy tych najbardziej złożonych relacji, to mnie pewnie skorygujesz, ale czy to jest tak, że

To ewoluowało wielokrotnie niezależnie u pszczół, więc na przykład w jednej rodzinie mogą być gatunki, które są zarówno społeczne, jak i samotne i też jeszcze pasożytnicze. O co chodzi z nimi? Gatunki społeczne to jest to właśnie, co znamy od pszczoły miodnej i tutaj mamy tę sytuację, że jest królowa, która się rozmnaża i robotnice, które albo się w ogóle nie rozmnażają, albo się rozmnażają w dużo mniejszym stopniu niż królowa. Jest ten tak zwany reprodukcyjny podział pracy. I one sobie razem żyją w jednym gnieździe, wspólnie się troszczą o potomstwo królowej. Z kolei gatunki samotne. Ta nazwa jest troszkę myląca o tyle, że one mogą gniazdować w koloniach też, więc możemy mieć na przykład kolonie gatunku samotnego i tam dużo pszczół może być. Z tym, że takie kolonie to nie są takie kolonie, że jest królowa i robotnice, tylko to są kolonie gniazd.

Ale tych samotnic jest mnóstwo praktycznie, bo większość gatunków pszczół to są samotnice, zarówno w Polsce, jak i na świecie. Więc na przykład takie rodzaje jak obrostki, miesierki, spójnice, lepiarki, to wszystko, wszystko jest samotne. Dobra, o co chodziło? Tutaj byłoby dużo wymieniania. Jeszcze wracając, skoro już tak wymieniamy tych przedstawicieli, to wracając do gatunków społecznych, to tutaj oprócz pszczoły miodnej oczywiście, Mamy trzmiele i trzmiele są stosunkowo blisko spokrewnione z pszczołą miodną i dość podobnie do niej żyją. Natomiast mamy też takie pszczoły jak np. pseudosmukliki i u nich to jest bardzo duży rodzaj i część gatunków też jest społeczna, natomiast one w swoim jakby trybie życia dość mocno się różnią od pszczoły miodnej i trzmieli.

Oczywiście mają królową i robotnicę, dlatego że to jest wyznacznik gatunku społecznego. Natomiast na przykład nie robią miodu, albo nie bronią też swoich gniazd. Samotnice w ogóle nigdy nie bronią swoich gniazd, dlatego murarki są takie lubiane, bo można po prostu do tych gniazd podchodzić i one sobie latają, nie będą nas atakować. Natomiast właśnie te smuklikowate, mimo że są społeczne, te które są, bo są i takie i takie, one również nie atakują w obronie gniazda. I wśród smuklikowatych w ogóle, bo pytałeś gdzieś tam wcześniej o to, Czy jest jakaś taka hierarchia społeczności? Rzeczywiście jest taka hierarchia i pszczoła miodna faktycznie jest taką pszczołą, która ma najbardziej wyrażone te cechy takie społeczne, jest najbardziej skomplikowane. Trzmiele też mają taką dość skomplikowaną tą społeczność. Natomiast u smuklikowatych też można spotkać takie gatunki, które mają tylko jakieś na przykład pewne elementy takie wskazujące na społeczność.

Może dojść do walki na tej zasadzie, że już rządło idzie w ruch i samica trzmielca jest dość dobrze uzbrojona. Ona w przeciwieństwie do trzmieli ma bardziej zesklerotyzowany odwłok, taki twardszy, jest tam się ciężej wbić tym rządłem, rządło też jest mocniejsze. Natomiast też może stosować taką strategię, że np. wchodzi do gniazda tak ukradkiem, gdzieś tam się zaszywa w nim I nasionka zapachem, po to, żeby być później łatwiej zaakceptowaną, to znaczy z mniejszą ilością powiedzmy walki, więc tutaj też są różne strategie. No niesamowite pewnie, gdyby w tym pogrzebać, to by tam niezłe ciekawostki można było zapewne wyciągnąć. Mówimy o podziale na takiej płaszczyźnie, że są społeczne, samotne i pasożytnicze, ale jakbyśmy mogli jeszcze powiedzieć, co tak najbardziej wyróżnia tą naszą najbardziej znaną pszczołę miodną?

Oczywiście produkcja miodu i ta współpraca w cudzysłowie grubym z człowiekiem, ale zapewne są też inne różnice pomiędzy tą znaną nam trochę bardziej pszczołą miodną, a pszczołami innymi, nazwijmy je dzikimi. Czy można by tutaj powiedzieć o jakichś cechach albo o konkretnej biologii tych innych gatunków, która je ewidentnie odróżnia również od tych znanych nam najbardziej pszczół miodnych? To jest takie troszkę z jednej strony trudne, z drugiej nie aż tak bardzo trudne pytanie. Trudne dlatego, że porównujemy jeden gatunek, czyli pszczołę miodną, ze wszystkimi innymi gatunkami, które są między sobą różne, więc po prostu porównujemy tą jedną pszczołę z gatunkami, które mogą być do niej bardziej lub mniej podobne.

Ja wiem, że to jest duże uproszczenie, ale to jest takie trochę porównanie na zasadzie między tym, co nam znane, a tym, co nam nieznane. Wiesz, o co chodzi. Spróbuj to jakoś ugryźć. Tak, ten podział wynika też głównie z tego, że my pszczołę miodną, myślę, że dlatego właśnie, że ją hodujemy, To ją najlepiej znamy i wiele osób w zasadzie nie zdaje sobie sprawy z tego, że są w ogóle jakieś inne pszczoły, więc ten taki kontrast oczywiście jest, zresztą on się nawet w pracach naukowych pojawia, dlatego że są badania dotyczące zapylania upraw, no bo oczywiście nas często interesują te takie praktyczne aspekty, wiadomo pszczoły zapylają rośliny, w tym rośliny uprawne, no i na przykład porównuje się efektywność zapylania pszczoły miodnej z efektywnością zapylania przez dzikie zapylacze.

I tutaj znowu wrzucamy do jednego worka tą ogromną różnorodność dzikich pszczół, zresztą czasami nie tylko dzikich pszczół, bo zapylają również inne gatunki. No i tutaj nam wychodzi na przykład, że dzikie zapylacze są bardziej efektywne w tym zapylaniu. No nic dziwnego, bo mamy tutaj różnorodność strategii, jakiś przystosowań versus jeden gatunek, Pszczoła miodna jest wyjątkowym gatunkiem. Wyjątkowe dla niej, albo najbardziej wyrażone u niej spośród innych gatunków, w szczególności tych społecznych, do których się zalicza. I to jest taki też troszkę paradoks, dlatego że my najbardziej znamy gatunek, który jest nietypowy dla całej grupy.

Mówimy o pszczołach, myślimy o miodnej, to jest taki zupełnie nietypowy przedstawiciel. Tak jakbyśmy na przykład znowu mówili o ptakach, a myśleli o pingwinie. Pszczoła miodna jest oczywiście bardzo wysoce społeczna i tutaj te zależności społeczne, komunikacja między osobnikami, przystosowania do tego trybu życia, no w Polsce nie ma bardziej społecznej pszczoły. Na świecie jest parę gatunków pszczół miodnych, znaczy w sensie z rodzaju Apis, plus jeszcze są pszczoły bezrządłowe, które też są z nią spokrewnione i też dość tam wysoko stoją pod tym względem. I jeżeli się skupimy tutaj na Polsce, może nie będę wybiegać w ten świat. Jasne, musimy zawęzić, no. Właśnie, no to jest nam bliskie, prawda? Z tym możemy się spotkać gdzieś tam na co dzień. No to pszczoła miodna jest jedynym gatunkiem, który daje nam miód, to znaczy nie jest jedynym gatunkiem, który go produkuje, dlatego że trzmiele też produkują miód albo coś w rodzaju miodu, powiedzmy tutaj zdania są podzielone, natomiast to jest wciąż przerobiony nektar, który służy im jako pokarm gdzieś tam na gorsze czasy.

Natomiast poza pszczołą miodną i trzmielami żaden inny gatunek spośród naszych pszczół nie produkuje miodu. Pszczoła miodna jako jedyna zostawia żądło w skórze, kiedy urządli. To jest też ciekawe, że żadna inna pszczoła spośród naszych gatunków tego żądła nie zostawia, dlatego że tylko pszczoła miodna ma takie zadziorki, które jak wejdą nam w skórę, jeżeli zostaną po prostu w tej skórze, ona wyrywa sobie wnętrzności razem z tym żądłem. W przypadku innych pszczół to żądło jest w miarę gładkie, więc pszczoła po prostu może je wyciągnąć. I też taką cechą, która jest wyłącznie u pszczoły miodnej spośród naszych gatunków, Jest to, że samce, czyli trutnie, giną po kopulacji, natomiast królowa może kopulować wielokrotnie, nawet ponad 20 razy, a chyba nawet ostatnio się okazało, że sporo więcej.

To znaczy u dzikich pszczół samice również mogą kopulować więcej razy, aczkolwiek często one nie chcą kopulować wielokrotnie, czyli po jednym spotkaniu z samcem taka samica przestaje być receptywna, przestaje odpowiadać pozytywnie na zaloty. Natomiast samce u wszystkich dzikich pszczół Spotkania z Przyrodą, iNaturalist, Poland. Natomiast technicznie rzecz biorąc, jak najbardziej mogą. Wracając jeszcze do tego żądlenia, to tutaj myślę, że tak z takiego praktycznego punktu widzenia, żeby jakąś taką pszczołofobię przełamać, trzeba wspomnieć, że pszczoła miodna też jest jednym z nielicznych gatunków, które żądlą w obronie gniazda.

I są bardzo niechętne, żeby gdzieś tam nas zaatakować. Zastanawiam się nad innymi różnicami. No to ja podpowiem, albo zapytam. Czy to jest też tak, że na przykład różne gatunki pszczół operują w takiej samej, powiedzmy, przestrzeni od gniazda? Czy lecą na dalszą odległość inne gatunki i mają ten zasięg, powiedzmy, lotu i zbierania pożywienia większy, inne mają mniejszy? Znowu tu będziemy się pewnie trzymać porównania z tą naszą miodną, żeby mieć jakiekolwiek zaczepienie. To jest rzeczywiście kolejna rzecz, która jest ciekawą i ważną różnicą, również to z takiego praktycznego punktu widzenia. Rzeczywiście, pszczoła miodna jest w stanie lecieć kilka kilometrów od gniazda. Ja tutaj jakby nie jestem pszczelarką, na pszczole miodnej jakoś bardzo się nie znam, więc dokładnych zakresów nie podam, ale...

I to jest ważne też w kontekście zapewniania bazy pokarmowej pszczołom, dlatego że no właśnie, o ile pszczoła miodna to gdzieś tam sobie jest w stanie dalej dolecieć po pokarm, to dzikie pszczoły muszą mieć odpowiednio blisko miejsce do gniazdowania i miejsce do żerowania. Też taką związaną z tym różnicą między pszczołą miodną, a niektórymi gatunkami dzikimi jest to, że pszczoła miodna jest taką wybitną generalistką, jeśli chodzi o pokarm. I ona może praktycznie wszystko co kwitnie, to prawie z wszystkiego ona jest w stanie zebrać ten pyłek czy nektar, jeżeli taka roślina nektaruje. Natomiast jest część gatunków dzikich pszczół, które mają swoje specjalizacje, czyli one nie są w stanie zbierać pokarmu ze wszystkich kwitnących roślin, Ale na przykład mają tylko jedną rodzinę roślin, z której mogą zbierać pokarm.

Jeżeli tej rodziny nie ma w okolicy, no to tych pszczół też nie będzie. Czasami ta specjalizacja jest węższa, czyli na przykład kilka rodzajów roślin albo jeden rodzaj, w skrajnym wypadku jeden gatunek. I tutaj dzikie pszczoły są w takiej gorszej pozycji, dlatego że pszczoła miodna przez tą swoją taką wszechstronność i duży zasięg lotu poradzi sobie łatwiej. Natomiast dzikie pszczoły już muszą mieć troszkę bliżej i bardziej konkretne te rośliny, Czyli możemy powiedzieć, że mamy tutaj jeszcze taki podział według pewnej specjalizacji pokarmowej, tak byśmy to mogli określić? Tak, jak najbardziej. Tutaj tradycyjnie dzikie pszczoły się dzieli na generalistki, czyli tak zwane polilektyczne, szersze specjalistki, gatunki oligolektyczne i takie zupełnie wąskie specjalistki, gatunki monolektyczne.

Te ostatnie to są właśnie takie, które żerują na jednej jedynej roślinie. I tak, taka specjalizacja aż tak wąska jest rzadka. Nawet są propozycje, żeby ten termin monolektyczność rozszerzyć do gatunków, które żerują na jednym rodzaju rośliny. To wciąż jest wąska specjalizacja, natomiast troszkę szersza niż ten jeden gatunek. A jak mówimy o pokarmie, to możemy powiedzieć, co zbierają pszczoły? Pszczoły zbierają dzikie pszczoły, to w sumie też myślę, że można zaliczyć do różnic między pszczołą miodną a dzikimi, dlatego że dla dzikich pszczół zazwyczaj najważniejszy jest pyłek. To znaczy najważniejszy, równie ważny jest pyłek i nektar, natomiast ten pyłek one zbierają dla swojego potomstwa i to jest główny pokarm ich potomstwa, natomiast nektar jest w większej lub mniejszej ilości domieszany do tego pokarmu w gnieździe,

I służy też na własne potrzeby pszczołom, żeby po prostu sobie go jadły i miały energię. Natomiast pszczoła miodna wiadomo, że zbiera nektar po to, żeby robić miód. I tutaj po pierwsze on jest potrzebny pszczole miodnej do tego, żeby zimować. To jest właśnie kolejna różnica między pszczołą miodną a dzikimi. Mianowicie taka kolonia pszczoły miodnej, ona nie wymiera na zimę, tylko ona cały czas jest mniej lub bardziej aktywna, w tym sensie, że te pszczoły jakby nie hibernują, tylko one cały czas utrzymują jakąś tam temperaturę, powiedzmy nie aż taką wysoką jak w ciągu sezonu, ale wciąż wyższą niż otoczenie w gnieździe. No i do tego potrzebna jest im wiadoma energia, więc cukier, czyli one muszą nazbierać w ciągu sezonu ten nektar po to, żeby w zimę przeżyć. Natomiast dzikie gatunki pszczół,

I te pszczoły mieszają te olejki z pyłkiem tak jakby na miejsce nektaru dla potomstwa, ale też impregnują swoje gniazda podziemne tymi olejkami. I ciekawe jest to, że tojeść nie wytwarza nektaru. Mimo, że te pszczoły są wyspecjalizowane w odwiedzaniu tojeści, to one muszą odwiedzać też inne rośliny po to, żeby napić się nektaru właśnie też na własne potrzeby. Więc skrócinkę na przykład możemy zobaczyć na ostrożeniach czy na jakichś innych kwiatach, gdzie tankuje, a na tojeści zbiera ten pokarm dla potomstwa. To ciekawostka, bo wiesz co, no pyłek i nektar to byśmy wymyślili pewnie, znowu mówię w imieniu tych mniej zorientowanych w temacie, ale już faktycznie olejki roślinne, no to tutaj jest zagadka. Tak, zresztą są nawet bardziej ciekawe pokarmy pszczół, z takich, które możemy gdzieś tam w Polsce spotkać, no to spać oczywiście, i nie tylko pszczoła miodna zbiera, ale też dzikie pszczoły mogą się nią żywić.

Przecież po pierwsze tego nie wiemy, bo komu by to przyszło do głowy, nie? Temat bardzo ciekawy, taki wręcz w ogóle poziomy, wiesz. Tak, tak, wbrew pozorom one są dobrze przystosowane do tego i były badania, bo to zostało odkryte, no zdaje się, że przypadkiem po prostu badacze zobaczyli, że coś im do oczu przylatuje. Ogólnie w tych siedliskach, gdzie żyją te pszczoły bezrządłowe, jest też sporo jakichś muchułówek na przykład, które też żywią się łzami. Niekoniecznie ludzi, ale również zwierząt. Nawet u nas możemy też zobaczyć, że gdzieś tam jakieś muchy przylatują krowom do oczu. I okazuje się, że te pszczoły, one w ogóle, to też jakby trzeba mieć na uwadze, że one są bardzo malutkie, dlatego że pszczoły bezrządłowe to nie są takie jak pszczoła miodna, tylko one są dużo mniejsze, ale są też bardzo delikatne.

Jakiś czas temu w internecie zaobserwowałam, że były polecane takie poidełka dla pszczół typowo i tam już nawet nie tyle zalecano jakiś kamyczek czy coś, żeby taki owad rzeczywiście jak wpadnie to wyszedł, ale na przykład były takie propozycje, żeby tam w ogóle nie było lustra wody, tylko całe to poidełko było na przykład wypełnione mchem, prawda, żeby to było wilgotne. No i do tego mam takie dość jakby no No wątpliwości, dlatego że jeśli chodzi o picie pszczół, to pszczoła miodna rzeczywiście korzysta z wody i mocno jej potrzebuje. Zresztą latanie po wodę dla pszczoły miodnej to jest najbardziej niebezpieczne z prac, dlatego że jeżeli ona lata po pokarm, wiadomo, że prace poza gniazdem, czyli latanie po pokarm, po no właśnie pyłek, nektar, Są bardziej niebezpieczne niż siedzenie w gnieździe i na przykład karmienie larw.

Natomiast jeżeli pszczoła miodna leci po wodę, to ona ma tą wodę w wolu. I nie może tak jak w przypadku lecenia z nektarem, jeżeli jej zabraknie energii, to sobie po prostu troszkę tego nektaru zjeść, no bo ona nie ma tam nic poza wodą. Więc jeżeli coś jej nie pójdzie w czasie powrotu, No to może zginąć z głodu. Natomiast w przypadku innych pszczół, to nie bardzo mam informacje na ten temat, żeby one korzystały z takiego źródła wody do picia. Porobnice mogą pobierać wodę, co prawda nie żeby pić, tylko żeby zmiękczać sobie ziemię, kiedy kopią gniazda. Trzmiele też gdzieś tam trafiłam na taką informację, że były obserwacje, że przylatywały do poidełka, czy do wody, no nieważne, w każdym razie, że pobierały wodę. Natomiast większość pszczół raczej im się powinien spinać ten budżet związany z wodą na nektarze.

I rzeczywiście drzewa mają duże znaczenie, my ich tak naprawdę nie doceniamy w tym kontekście. W wielu innych kontekstach też nie doceniamy drzew. A tak, to jest racja. Drzewa nie mają z nami łatwo niestety. Szczególnie, że nie do końca chyba też rozumiemy, że duże drzewo i małe drzewo to nie jest to samo i że one się nie równają sobie. To nie jest tak, że wytniemy duże drzewo, posadzimy inne i jest spoko. No w każdym razie, jeśli chodzi o pszczoły, to tutaj z lipami to akurat nie jest do końca tak. To znaczy, one rzeczywiście są dość szeroko uznawane za takie drzewa przyjazne pszczołom, z tego powodu, że pszczoły miodne na nie lecą, zbierają nektar, miód lipowy, wiemy wszyscy. Natomiast poza pszczołą miodną i trzmielami, to jakoś tak z moich obserwacji nie wynika, żeby pszczoły specjalnie latały na lipy.

Oczywiście tam jak najbardziej bzyczy, no bo sama pszczoła miodna to potrafi zabzyczeć takie drzewo, plus trzmiele, plus inne zapylacze typu muchówki czy cokolwiek innego jak najbardziej. Natomiast w kontekście dzikich pszczół to tutaj bardziej zwróciłabym uwagę na drzewa, które kwitną wiosną. Dlatego, że na przykład właśnie w miastach na wiosnę może być problem z pożytkiem, z pokarmem dla pszczół. Jeszcze powiedzmy nie do końca te rośliny, jest ich wystarczająco dużo, prawda, tych wiosennych. I tutaj rzeczywiście drzewa kwitnące o tej porze mogą mieć bardzo duże znaczenie, więc jeżeli chcemy pomóc pszczołom w miastach, to warto pamiętać też o takich drzewach, które kwitną. Co ciekawe, to nie tylko są drzewa, które są owadopylne, bo oczywiście jakieś różowate typu właśnie głogi, drzewa owocowe jak najbardziej są odwiedzane przez pszczoły,

Kwitnące wierzby, osobniki męskie, bo tutaj one wytwarzają pyłek i one będą najbardziej atrakcyjne, mają bardzo dużo odwiedzających w okresie wiosennym i mają też między innymi gatunki, które są wyspecjalizowane, czyli takie, które z niczego innego pyłku nie zbiorą, jak tylko właśnie z wierzb. Więc ten moment, kiedy one kwitną, to jest świetny czas, żeby je obserwować i te gatunki, które są specjalistami na wierzbach, one potrafią latać bardzo krótko. One będą jakby jako dorosłe osobniki przez kilka tygodni, być może właśnie w tym momencie, kiedy te ich rośliny pokarmowe kwitną. I na przykład teraz ich już nie zobaczymy, więc mamy takie wąskie okienko, kiedy pewne gatunki możemy tylko wtedy zobaczyć. To jest zresztą, no również jeszcze wracając do tych różnic między pszczołą miodną a dzikimi, to jest cecha niektórych gatunków dzikich, że właśnie one pojawiają się tylko w konkretnym momencie sezonu.