S06E37: "Dahomej" || Gościnnie: dr Magdalena Wróblewska
O filmie "Dahomej" (2024) w reżyserii Mati Diop rozmawiam z dr Magdaleną Wróblewską, historyczką sztuki, badaczką fotografii i muzeów, wykładowczynią Wydziału "Artes Liberales" Uniwersytetu Warszawskiego, dyrektorką Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie.
Serdecznie im wszystkim dziękuję. A dzisiejszy odcinek to odcinek poświęcony nowemu filmowi, który znajduje się w polskiej dystrybucji dzięki firmie Nowe Horyzonty. Jest to dosyć wąska dystrybucja, ale łapcie film póki można. Mam nadzieję, że też za jakiś czas będzie na VOD i wtedy będzie go można obejrzeć w dowolnym miejscu. Jest to film pod tytułem Dahomej w reżyserii Mathilde Diop. To nieledwie ponadgodzinny film dokumentalny, za którym Mathilde Diop otrzymała Złotego Niedźwiedzia na festiwalu w Berlinie. Jest to film niewielki, ale podejmujący wielki i dla mnie w dużej mierze nowy, jeszcze nie do końca przemyślany przeze mnie temat, jakim jest restytucja dób kultury zagrabionych w okresie kolonialnym przez wielkie imperia, takie jak Francja, Niemcy czy Wielka Brytania.
Do krajów, które były na wielką skalę kolonizowane przede wszystkim w wieku XIX. W filmie obserwujemy jak 26 artefaktów wraca z Francji do Beninu i ta droga jest jednocześnie celebrowana przez Mathilde Diop. Jak i jest ona przedmiotem wielu pytań, jakie w tym filmie padają. Dahomej, nazwa dawnego Królestwa Dahomeju niedawno rozbrzmiała w kinie popularnym, bo około dwóch lat temu wybraliśmy się do Dahomeju sprzed kilkuset lat i obserwowaliśmy słynne kobiece wojowniczki tamtego czasu i tamtego miejsca. Właśnie w Dahomeju rozgrywała się akcja filmu Kobieta Wojownik. The Woman King z Viola Davies, ale tym razem jesteśmy daleko od hollywoodzkiego spektaklu.
Jesteśmy w europejskim dokumentalnym arthouse, bo tak bym określił eksperymentalny w swojej formie esej Mathilde Diop i przede wszystkim dotykamy tematów kolonializmu, dekolonizacji, Tematów fascynujących, a jednocześnie trudnych, wymagających przygotowania i ciągle niedomkniętych. Dlatego postanowiłem zaprosić do tego odcinka, znaną Wam już z odcinka o filmie Lee na własne oczy, dr Magdalenę Wróblewską, którą za chwilkę przedstawię, ale zacznę od tego, że dla mnie jest przede wszystkim Koleżanką z pracy właśnie na Wydziale Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego. Tak się składa, że tematyką muzealnictwa, ale także dekolonizacji muzeów Magda, tak już będę o niej mówił, Wróblewska, zajmuje się już od dawna i to w sposób bardzo profesjonalny i dogłębny, naukowy i praktyczny, więc pomyślałem, że to ona właśnie będzie
Ostatnio, kiedy byłaś gościnią Spoilermastera, porozmawialiśmy o filmie Lee na własne oczy, czyli o, powiedzmy, filmie zahaczającym o biografię artystyczną jednej z najsłynniejszych artystek fotografek w historii tego medium. Ale dzisiaj przesuwamy się w stronę tematyki, którą zajmowałaś się w ostatnich latach bardzo dogłębnie i która także poniekąd obecnie jest już częścią twojego doświadczenia zawodowego jako właśnie dyrektorki Państwowego Muzeum Etnograficznego i jednocześnie jest to tematyka, którą nagrodzony Złotym Niedźwiedziem na festiwalu w Berlinie film Dachomej Mathilde Diop wprowadził w centrum zainteresowania, w ogóle w nasz dyskurs, mianowicie właśnie tematyką dekolonizacji muzeów, tematyką też moralności muzeów, powiem już tak szerzej, i tego, co oznacza, że pewne przedmioty znajdują się w zbiorach muzealnych, że są wystawione na spojrzenie właśnie jako
Pamiątki z Paryża, prawda, takie już generyczne, które możemy sobie wyobrazić właśnie później na czyimś kominku. I one tak pięknie połyskują, a jednocześnie mam wrażenie, że to pierwsze ujęcie mówi nam, może nieprzypadkowo wybrane właśnie jako otwierające, że są takie przedmioty, takie obiekty, jak na przykład wieża Eiffla, które No, że tak powiem, dokonała się pewna inflacja ich znaczenia, tak? To znaczy, one są już po prostu sprowadzone do jakiejś, do jakiegoś towaru, jest to replikowany w nieskończoność obiekt, który zmienia się wręcz w plastikowy kicz sprzedawany właśnie, prawda, po nocy na moście. Tymczasem, przez kontrast, te obiekty, które, tych 26 obiektów, które wracają do Mati Diop nawet obdarza jeden z tych obiektów, obiekt 26, głosem, który do nas przez dużą część tego filmu przemawia.
Tylko my w pewnym momencie, kiedy ludzie wchodzą do tej wystawy zaaranżowanej początkowo w Pałacu Prezydenckim w Republice Beninu, my widzimy, że te rzeźby rzeczywiście na nich oddziaływują, że wywierają silne wrażenie i trudno tego nie połączyć właśnie z tymi monologami wygłaszanymi przez króla, Króla Gezo, że jakoś tutaj intuicyjnie czujemy, że to wrażenie, które robią te rzeźby wynika między innymi właśnie z jakiejś takiej ich też ukrytej mocy. Co więcej, ten monolog Króla Gezo, który w dużej mierze rozgrywa się w ciemności, ponieważ Mathilde Diop zamyka nas jako widzów w ciemności tej skrzyni, w której ów posąg jest przewożony.
Ten monolog jest wypowiadany w języku fon, Czyli właśnie w języku, który jest tutaj językiem źródłowym, tak? Czyli to jest też taka anegdota o Mathilde Diop, to tylko dopowiem, bo mówiło się o tym, że po sukcesie jej pierwszego pełnego metrażu filmu Atlantiks jej też zaproponowano kilka filmów hollywoodzkich, także takich, które zahaczały o historię Afryki, ale Ponieważ miały to być realizowane filmy po angielsku, ona zrezygnowała z tych projektów, twierdząc, że jeżeli już robić filmy o tej części świata, to robić właśnie w języku ludzi, którzy tam mieszkają, a nie narzucać język zewnętrzny.
Debata na temat tej tożsamości, znaczenia kulturowego tych obiektów się odbywa. No i pojawia się ten problem języka francuskiego i takie pytanie, które ja nie sądzę, że Mathilde Diop na nie odpowiada, ale na pewno jej wyraźnie w tym filmie stawia. Co to w ogóle znaczy, że mówimy dzisiaj po francusku, jest to język kolonizatora, ale innego nie znamy, więc to już jest w tym pokoleniu język nasz. Wiemy, mamy świadomość, że były te języki, język font jest użyty w tym filmie, ale w tym języku mówi posąg, który z tamtej rzeczywistości został wyrwany i zamrożony na ponad 100 lat, ponad właściwie 120 lat w tym Muzeum Francuskim Paryskim. I w związku z tym, czy jest w ogóle taka możliwość restytucji, w sensie powrotu do pewnej sytuacji pierwotnej, przywrócenia stanu pierwotnego, no bo tak, taką definicję restytucji podaje słownik języka polskiego.
Mathilde Diop, która urodziła się we Francji, ale pochodzi z rodziny artystycznej. Jej wuj był reżyserem, to Djibril Diop Mambeti, który nakręcił jeden z najważniejszych filmów kinematografii senegalskiej i w ogóle afrykańskiej. To jest film Tuki Buki z 1973 roku, który parę lat temu po odnowieniu cyfrowym był też takim małym przebojem festiwalowym ponownie. Ja tylko wspominam o tym, ponieważ to jest historia młodej pary z Dakaru, którzy marzą o tym, żeby wyjechać do Francji. I właściwie przez cały film zbierają środki na to i w końcu tylko tej kobiecie młodej to się udaje.
No i pod koniec filmu też słyszymy piosenkę Paris, Paris, Paris śpiewaną przez Rosephine Baker. Nigdy nie widzimy Francji w tym filmie. Francja jest tym miejscem, do którego oni by chcieli Chcieli wyjechać. I Mathilde Diop wspomina w licznych wypowiedziach o tym, że dla niej z kolei, która dorastała we Francji, jest córką białej matki, czarnego ojca i wychowywała się w takim bardzo liberalnym, artystycznym domu, powrót właśnie, czy pierwsze wycieczki jako jeszcze dziewczynki do Senegalu były takim najpierw kulturowym szokiem, a potem właśnie rósł w niej ta świadomość powrotu, tak? Powrotu do jakichś I teraz już chciałbym skomentować pewne obrazy tego filmu i też zapytać ciebie, co czułaś, kiedy je widziałaś, bo paradoksalnie dla mnie bardzo ciekawe są króciutkie sekwencje w tym filmie.
Kieruję nimi, tam nie ma przemocy w tym geście, ale jednak cały kontekst tego filmu jest taki, że kiedy patrzyłem na tego, prawda, białego nadzorcę tej pracy i to takie właśnie stukanie w plecy, jestem przekonany, że to jest świadomie tutaj uruchomiony kontekst tego wszystkiego, co wcześniej się po prostu działo, także tej tej przemocy kolonialnej. Powiedz mi po prostu, Jakowicka, co odczułaś, kiedy patrzyłaś na te momenty powrotu właśnie tego też ceremonialnego, politycznego spektaklu, który tam się rozgrywa, prawda, oficjeli. Zapytam prawie prowokacyjnie, czy czułaś, że to jest satysfakcjonujący moment, że tak to miało wyglądać, że tak ten powrót powinien się rozegrać, a może to jest bardziej ambiwalentne, może jest bardziej skomplikowane? Myślę, że Mathilde Diop zderza tam takie różne obrazy, które właśnie uruchamiają różne skojarzenia.
Zwierciadle Mathilde Diop, zwierciadle tego filmu, ale też zwierciadle tych rozmów wokół restytucji. Coś, co może wzbogacić właśnie naszą refleksję i o naszych muzeach, i o tym, jak patrzymy na naszą historię, być może na to, co my mamy oddać, a co ma nam być oddane. Bardzo szerokie wody otwieram, ale wybierz z tego to, co dla ciebie jest najciekawsze. Tak, na pewno to rzuca jakieś światło na starania Polski o restytucję różnych obiektów. Ja nie jestem w to zjawisko specjalnie zaangażowana, obserwuję to raczej i pomyślałam, że jednak współczesna pozycja Polski w Europie, stosunki z Niemcami, powodują, że ja te procesy widzę jednak w odmiennym świetle niż starania współczesnych mieszkańców Republiki Beninu albo Nigerii o zwrot obiektów, że tutaj ten element tożsamościowy nie odgrywa chyba tak istotnej roli, bo pozycja Polski w Europie całkowicie się zmieniła i to już chyba nie jest tak bardzo istotne, tak bardzo potrzebne.
Pokazano wszystkie 12 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.
Michał Oleszczyk przedstawia gościa, dr Magdalenę Wróblewskę, a następnie omawia tematykę filmu Dahomej i jego znaczenie.
Michał Oleszczyk i dr Magdalena Wróblewska omawiają pojęcia repatriacji i restytucji, a także kontekst historyczny powrotu artefaktów do Afryki.
Dr Magdalena Wróblewska analizuje film Dahomej jako dokumentalnego esea, skupiając się na znaczeniu artefaktów dla społeczności i ich mocy.
Dr Magdalena Wróblewska omawia monolog króla Gezo i jego znaczenie, a także kwestie językowe w filmie Dahomej.
Rozważania nad funkcją muzeów jako instrumentów kolonialnych i imperialnych, analiza historii zbierania i prezentacji artefaktów, omówienie kwestii restytucji i etyczności pozyskiwania przedmiotów.
Rozmowa o filmie Mathilde Diop, który przedstawia powrot artefaktów z Beninu do Senegalu. Analiza symboliki i kontekstu kolonialnego.
Analiza skomplikowanej sytuacji restytucji artefaktów z Beninu do Senegalu, uwzględniając kontekst historyczny i etyczny.
Analiza kontekstu kolonialnego, w tym handlu niewolnikami, i jego wpływ na dzisiejszą debatę o restytucji artefaktów.
Analiza roli muzeów w otwieraniu dyskusji na temat etyki działań muzealnych i restytucji artefaktów.
Rozmowa o historycznym kontekście zwrotu ludowego i jego relacji z pańszczyźną, z podkreśleniem roli muzeów w prezentacji tej historii.
Dr Magdalena Wróblewska omawia film Homecoming, opowiadający o zwrocie obiektów z muzeum do rodziny, a także drugi film The Empty Grave, o niemieckiej kolonii w Tanzanii.
Rozdziały i streszczenia generowane automatycznie. Pełna transkrypcja nie jest publikowana — wyszukaj frazę, aby zobaczyć dopasowane fragmenty.
Kliknij, aby znaleźć fragmenty, w których pada.