Program studiów o Bogu

Witam w kolejnym odcinku serii o Bocheńskim. Film ten powstał na podstawie artykułu Marka Porwolika pod tytułem Józefa Marii Bocheńskiego. Program studiów o Bogu. Link do artykułu znajdziecie w opisie filmu. Dziś omówimy dość skrótowo pierwszy rozdział książki Bocheńskiego pt. Gottes, Dasein und Wesen. Logische Studien zu Summa Theologie. Część pierwsza, kwestie od drugiej do jedenastej. W tym rozdziale Bocheński stwierdza z żalem, że od renesansu pogardza się scholastyką, zaś późniejsze ustalenia Kartezjusza, Malebransza, Leibniza, Berkleja, Wolfa, Kanta, Schellinga i Hegla są przeceniane. XIX wiek jest wiekiem, w którym panował duch Kanta i nie dało się rozsądnie mówić o Bogu, bo mieliśmy albo idealistów, albo empiryzm.

W XX wieku dało się jednak zauważyć wzrost zainteresowania kwestiami religijnymi i to nie tylko w krajach muzułmańskich. W związku z tym Bocheński sformułował w 1993 roku program studiów o Bogu, stanowiący pod względem celów kontynuację i rozwinięcie programu Koła Krakowskiego, które współtworzył, a które badało kwestie religijne metodami logicznymi. Postulatów jest 10 i Bucheński streścił je w następujący sposób. Postulat pierwszy. Istnieje pilna potrzeba ponownego podjęcia dogłębnych studiów dotyczących Boga. Postulat drugi. Człowiek ma tylko trzy możliwe drogi poznania Boga. Bezpośrednie doświadczenie, wnioskowanie i wiara. Poza nimi nie ma innych sposobów uznawania zdań za prawdziwe.

Postulat trzeci. Niezbędne jest zapoznanie się ze scholastycznymi badaniami nad zagadnieniami dotyczącymi Boga. Po co? By nie wyważać otwartych drzwi. Jako przykład z zakresu logiki Bocheński wskazuje na rozprawę doktorską Albrechta Beckera dotyczącą sylogistyki modalnej u Arystotelesa. Już u Alberta Wielkiego możemy bowiem znaleźć o wiele bardziej wnikliwe analizy i ciekawsze konkluzje. Postulat czwarty. Wyniki scholastycznej nauki o Bogu powinny zostać ocenione krytycznie. Postulat piąty. Pilnym zadaniem jest krytyczne zbadanie kantowskich i neopozytywistycznych zastrzeżeń do możliwości poznania Boga, w tym dowodów na jego istnienie. Postulat szósty. Wobec często stwierdzanego doświadczenia Boga przez zwykłych wierzących istnieje zadanie. Po pierwsze.

Określić znaczenie słowa doświadczenie i podobnych wyrażeń. Po drugie, zbadać jak takie doświadczenie w szerokim i wąskim znaczeniu jest możliwe, względnie czy faktycznie istnieje. W sprawie doświadczenia nasuwają się pewne pytania. Pierwsze, należące do filozofii, dotyczy możliwości bezpośredniego poznania Boga, to jest czy ono w ogóle występuje. Drugie, należące raczej do teologii, dotyczy występowania takiego doświadczenia u zwykłych wierzących. Doświadczają oni Boga? Czy może to jednak przywilej założycieli religii, proroków czy mistyków? Bocheński wskazuje tu na prace Bergsona, Marcela, Jaspersa i Pubera jako dobre punkty odniesienia dla takich rozważań. Kluczowe jest tu przeanalizowanie wzajemnych związków między takimi pojęciami jak doświadczenie, dialog czy spotkanie.

Postulat siódmy. Scholastyczna nauka o Bogu powinna zostać zbadana za pomocą narzędzi matematyczno-logicznych i krytycznej metody. Postulat ósmy. Wierzący człowiek nie potrzebuje dowodu istnienia Boga, ponieważ on wierzy w to istnienie. Postulat 9. Rodzaj i sposób, w jaki wierzący przyjmuje istnienie Boga domaga się szczegółowych, logiczno-teologicznych, gruntownych badań. Bocheński zauważa, że wielu filozofów toczyło spory opojęcie Boga, przyjmując bez zastrzeżeń jego istnienie. Sytuacja zmieniła się trochę w XX wieku, w którym pojawiły się kolejne filozoficzne argumentacje za istnieniem Boga, szczególnie te Bergsona, Whiteheada czy Gedla. Można to skomentować tak, że syntetyczna filozofia potrzebuje dowodzenia takiej tezy jako klucza jej racjonalizmu.

Postulat 10. Pożądany jest rozwój teologii zajmującej się w pierwszym rzędzie samym Bogiem. W dalszych rozdziałach książki Gottes, Dasein und Wesen pogłębia te zagadnienia i pokazuje, jak realizować niektóre ze swoich postulatów, więc to nie jest tak, że tylko nawoływał do pracy, a sam nic nie robił. Przeanalizował tam metodami formalnymi pięć dróg św. Tomasza, a także kolejne kwestie jego sumy teologii. Bez znajomości niemieckiego trudno będzie się wziąć za to dzieło bucheńskiego, więc zachęcam do sięgnięcia chociaż po artykuł Marka Porwolika, z którego dowiecie się wiele więcej niż ode mnie. Nie zapomnijcie polubić filmu wszędzie gdzie się da i zasubskrybować kanału, jeśli jeszcze tego nie robicie. Do usłyszenia.