Adam Lipiński 02.10.2026

Tak jak Pan wspomniał, ta historia społeczności Żydów mieszkających, czy związanych z Knurowem i okolicami, ona nie ma szczęśliwego końca. Wiąże się z Shoah, wiąże się z zagładą, wiąże się z cierpieniem. Tym, którym udało się przeżyć, oni najczęściej wyemigrowali. No i w pańskiej książce pojawia się też taki rozdział o tym archetypie, skąd ta nienawiść, skąd to zło się bierze, a tutaj ten ósmy rozdział pańskiej książki to jest właśnie mowa o przedwojennym antysemityzmie. Jak pan przeglądał te gazety, które pan tu publikował, czy był pan zaszokowany ilością tych antysemickich tekstów, które się kiedyś pojawiały w prasie?

Pana książka, jak Pan wspomniał, wyjaśnia znaczne fragmenty takich białych plam historii nieopowiedzianych. Tak jak Pan wspomniał, już teraz pojawił się materiał, który nie mógł się znaleźć w książce, a który może być zaczynem do napisania jej następnej części czy zupełnie innego tomu. Ale w Pana książce pojawiają się także historie i tu jest ten rozdział 7, które zasmucają, które w jakiś sposób są implikowane tym Pana procesem badawczym, ale one jak gdyby poza historię Knurowa także wykraczają. Jak bardzo to poznawanie

Tego swojego miejsca, tej swojej małej ojczyzny otwiera nam drzwi do poznawania złożoności historii powszechnej. Wie pan co, to znaczy akurat rozdział siódmy historii, które zaspłacają, to tutaj pozbierałem takie mikro historie, do których udało mi się dotrzeć, a które wydawały mi się bardzo ważne, bo to nie jest też tak, że nie chciałem się skupiać tylko na tej społeczności, która w Knurowie mieszkała i np. prowadziła swoje interesy. gdzie rodziły się ich dzieci i tak dalej. Tylko też chciałem przedstawić historie, które... gdzie, że tak powiem, na drodze ich ścieżki życiowej.

Do tych następnych części, do następnych opowieści. Znowu, czy wiąże się z Knurowem, czy jest przystankiem gdzieś w historii ludzi, w ich biografii był taki przystanek jak Knurów. Jak byśmy czysto matematycznie powiedzieli, jak się rozkładają te proporcje, czy więcej jest tego materiału z osobami, które Dłużej były związane z Knurowem, czy więcej tego, gdzie tylko Knurów był przystankiem w długiej wędrówce życia? Powiem tak, że jeżeli byłaby sytuacja taka, że będzie druga część opowieści o knurowskich Żydach, to na dzień dzisiejszy powiem szczerze, że nie wiem, jak to się rozwinie. Trochę ponad trzy lata temu, jak zacząłem się historiami knurowskich Żydów zajmować

Także na dzień dzisiejszy, powiem szczerze, nie wiem, jak to będzie wyglądało, jeżeli coś się pojawi. Część z tych historii być może będzie właśnie taka, że ktoś był w Knorowie tylko na chwilę i będzie taka, że tak powiem przejściowa. Może pojawią się tutaj jakieś historie czy okoliczności, które opowiedzą o osobach, które z Knorowem były na dłużej związane. Czas pokaże. Na dzień dzisiejszy zwyczajnie nie wiem. Kończąc naszą rozmowę, kiedy rozmawiamy między Knurowem a Gliwicami, Gliwicami a Knurowem, to nasi słuchacze, trudno im sobie to wyobrazić, że gdybyśmy się przenieśli w czasie 100 lat temu, to byśmy rozmawiali w dwóch różnych krajach, że tutaj przebiegała granica.

Ta granica miała bardzo zagmatwaną linię, tak jak Pan wspomniał, dzieliła te społeczności, bo mamy historię i mamy publikacje o historii Żydów związanych z Rybnikiem, ale już inna będzie historia o O Żydach związanych z Raciborzem. Już będzie po drugiej stronie granicy wspomniał Pan o Żydach mieszkających w Szygłowicach czy w Knurowie, a inaczej to będzie wyglądało kiedy ktoś mieszkał w Gliwicach czy też w Zabrzu przedwojennym, a inaczej znowu jak mieszkał w Katowicach. Na ile ta granica, tak nienaturalnie stworzona po okresie plebiscytowym i związana z takimi napięciami, z trzema powstaniami śląskimi, wpływała na losy pańskich bohaterów?

W Knurowie się urodziło czterech synów Maxa Landmana. Jeden urodził się w Gliwicach, było ich w sumie pięciu, dwóch przeżyło drugą wojnę, ale o co mi chodzi? Kończy się I wojna światowa, są powstania śląskie, jest plebiscyt, rodzina Landmanów z Knurowa mi znika, ale pojawia się w Gliwicach. Domniemywam, że rodzina Ladmanów czuła się po prostu bardziej Niemcami niż Żydami. Trzeba pamiętać o tym, że część Żydów uważało się po prostu za Niemców i rodzina Ladmanów też takie przeświadczenie miała. Nie będąc pewnym swojego losu, właśnie w wyniku tych zawirowań plebiscytowo-powstańczych przeniosła się do Gliwic.

Druga historia. Skrajnie odmienna to jest Chaim Sandomierski, polski krawiec Żyd w niemieckich Gliwicach, który niespełna dwa tygodnie przed Nocą Kryształową 1938 roku jest wygoniony czy przepędzony przez granicę polsko-niemiecką w Knurowie. I potem musi dalej sobie sam jakoś poradzić. Historia jego jest właśnie w książce przedstawiona. Także to są historie, które pokazują jakby odmienne losy dwóch różnych osób, dwóch różnych narodowości, ale Żydów, tak? I obydwie związane z Knorrowem i z Gliwitami.

Kończąc naszą rozmowę, pozostało mi jeszcze jedno pytanie, takie bardziej geograficzne, historyczne trochę. Mianowicie, kiedy z Knurowa byśmy wyjeżdżali, jesteśmy i dojechalibyśmy do ulicy Rybnickiej, to dojeżdżamy do miejsca, gdzie kiedyś mamy jeszcze jakąś zabudowę związaną z domami celnymi, gdzie biegła granica. Gdzie właśnie biegła linia kolejki wąskotorowej, o której mówiłem, która dojeżdżała do Bojkowa, ale już Knurów był po polskiej stronie, więc tam w naturalny sposób ona nie dobiegała czy nie miała już potem od nogi żadnej. Natomiast ulica ta była miejscem marszu śmierci w 1945 roku w czasie ewakuacji obozu zagłady i obozu koncentracyjnego w Auschwitz.