Raport o książkach - Abdulrazak Gurnah

To Karim, Badar i Fauzia. Historia zaczyna się, gdy są nastolatkami, a potem obserwujemy, my czytelnicy, jak wchodzą w dorosłość. Co ciekawe, cała trójka, tak przynajmniej się wydaje, pochodzi z dość podobnego środowiska, nie ma między nimi zasadniczych różnic klasowych czy rasowych, mimo to dostają zupełnie różne szanse. Co przesądza o ich losach? To jedno z wielu fascynujących pytań, do których skłania twoja powieść. Chciałabym jednak zacząć od tytułu, bo im głębiej wchodziłam w tę książkę, tym więcej znaczeń ten tytuł zyskiwał. Okazywał się coraz bardziej wielowarstwowy.

Mamy kradzież przez wielkie K, czyli kolonializm. Domyślam się, że tak można rozumieć znaczenie tytułu w szerokim polityczno-społecznym sensie. Można powiedzieć, że są kradzieże dosłowne i kradzieże metaforyczne. Ta dosłowna kradzież dotyczy Badara, chłopca do posług oskarżonego o podkradanie zakupów, które przynosi do domu, gdzie służy.

Każde z nich dźwiga inny ciężar. Mówisz, że mają podobne pochodzenie. Cóż, można tak powiedzieć. Tylko dlatego, że kwestia ich pochodzenia pozostaje w tle tej opowieści. Sami bohaterowie nie zawsze do końca je znają, jednak wchodzą w życie z różnego rodzaju obciążeniami. To obciążenie jest szczególnie duże w przypadku Badara. Ten chłopak nie zna historii swojej rodziny, jest sierotą. W wieku 13-14 lat zabrano go ze szkoły i zrobiono z niego służącego.

Został sam. Jego żona zmarła. Wspomnienia zaczęły się zacierać. Często ludzie z wiekiem gorzknieją bez jednej konkretnej przyczyny. Starzeją się, kiedyś mieli władzę, teraz doskwiera im brak zajęcia. To więc inny rodzaj goryczy niż u ojca Rai, czyli wspomnianego już dziadka Badara. Nie chcę powiedzieć, że wszyscy dziadkowie są zgorzkniali. W mojej powieści każdy z nich zgorzkniał z innego powodu. W Twojej powieści tytułowa kradzież pojawia się w szerokim politycznym kontekście, o którym już mówiliśmy.

Ale też, i to chyba jeszcze ważniejsze, w kontekście rodzinnym, jednostkowym, najbardziej dramatyczna wydaje się historia Badara. Przynajmniej dla mnie była ona najbardziej poruszająca. Opowieść o tym właśnie chłopcu. Zarówno Badar, jak i Karim zostają okradzeni z dzieciństwa, bo porzucili ich rodzice. Mimo to Karim ma szansę pójść na studia i zrobić karierę, a Badar nie. Oczywiście nie możemy zdradzać fabuły, nie możemy okraść, nomen omen, czytelników, którzy jeszcze nie mieli okazji sięgnąć po książkę z przyjemności odkrywania tych kolejnych warstw fabuły. Nie opowiemy wszystkiego.

To nie jest jakaś niezwykła sytuacja. Ludzie tak robią. Czasem na stałe, czasem doraźnie. Podrzucają swoje dzieci dziadkom, by móc pójść na przykład do pracy. W niektórych kulturach to powszechna, zwyczajna praktyka. Więc to nie jest to samo, co odejść i nie mieć z dzieckiem nic wspólnego. Karim ma też starszego brata, który go przyjmuje pod swój dach i nim się opiekuje. Karim więc nie jest pozbawiony wszystkiego tak samo jak Badar, który jest sierotą. Jego matka umiera, a ojciec po prostu odchodzi, znika, jak to czasem ojcowie robią.

Wychowuje się więc u przybranych rodziców, ludzi, z którymi nic go nie łączy. Nie zna też w pełni swojej przeszłości. Co więcej, i to dla historii Badara jest kluczowe, ponieważ zabrano go ze szkoły, by został służącym, traci szansę na lepszą przyszłość, jaką ma Karim. Karim uczy się, po szkole średniej udaje się na uniwersytet, potem do pracy, ma przed sobą drogę. Ma wybór. I rzeczywiście jest zaradny, potrafi dobrze korzystać z pojawiających się możliwości.

Różnie to bywa. Karim ma swoje ścieżki, a Badar, choć ich nie ma, również posuwa się naprzód, tylko inaczej. W powieści pojawia się inna, symboliczna kradzież. Już o tym wspomniałeś. To jeden z wątków książki, turystyka. Turystyka, która, jak rozumiem, rozwinęła się głównie w latach osiemdziesiątych. Co się wtedy stało? Jaki wpływ miała fala przyjazdów turystów do Tanzanii, a szczególnie na Zanzibar?