Mentionsy Mentionsy
Radio Wnet
Radio Wnet

Czarnobyl po 40 latach. Jak dziś wygląda strefa?

25.04.2026 ·33 min 39 s · 11 rozdziałów

 Krystian Machnik autor książki "Ostatni ludzie Czarnobyla" - opowiada, jak dziś wygląda Czarnobyl 40 lat po katastrofie, kim są ostatni mieszkańcy strefy zamkniętej i dlaczego problem czwartego reaktora oraz uszkodzonej osłony wciąż pozostaje aktualny. 

0:00 · Wprowadzenie i opis Czarnobyla 3

Naszym gościem jest pan Krystian Machnik na promieniowani.pl, ale też autor książki Ostatni ludzie Czarnobyla. Dzień dobry panu. Dzień dobry, witam serdecznie. Rozmawiamy w związku z rocznicą awarii, tragedii, która miała miejsce w Czarnobylu dokładnie 40 lat temu. Dziś będziemy rozmawiać o tym, jak dziś Czarnobyl wygląda po tych 40 latach, ale najpierw pytanie na początek, jak pan z Czarnobylem jest związany? Z Czarnobylem obecnie jestem związany bardzo mocno, więc bardzo trudno mi powiedzieć jednoznacznie. Natomiast jeżdżę tam od 13 lat. Pierwszy raz byłem w 2013 roku. Pojechałem po prostu z ciekawości i już tam zostałem tak naprawdę.

Potem zacząłem organizować wyjazdy do Czarnobyla, czyli można było ze mną tam zobaczyć to miejsce. Obecnie niestety nie da rady w czasie wojny i obecnie jeżdżę tam z pomocą humanitarną właśnie do ostatnich ludzi Czarnobyla. To pytanie jest takie, jak pan tam pierwszy raz kilkanaście lat temu pojechał, to jakie to na panu wrażenie zrobiło? Powiem tak, przede wszystkim pierwsze wrażenie to, że Czarnobyl nie wygląda tak, jak wygląda często w mediach po prostu. I tu nie chodzi o to, że media kłamią, tak jak ludzie lubią zwykli mówić. Chodzi o to, że trochę inny Trochę inaczej to wygląda w rzeczywistości, ponieważ wiadomo, kiedy chcemy pokazać miejsce, które jest kompletnie zalesione, to nie będziemy pokazywać ściany liści, bo taki obrazek możemy zrobić dosłownie wszędzie, tylko znajdziemy miejsce, w którym widać ten budynek.

Tak i w sumie i tak i nie, ponieważ w filmach postapokaliptycznych często jest wszystko w barwach albo szarości, albo brązu. Natomiast w rzeczywistości Czarnobyl jest bardzo, bardzo kolorowy, bo po prostu natura odebrała to, co kiedyś zabrał jej człowiek. Wszędzie rosną rośliny, wszędzie rosną drzewa. One są w budynkach pomiędzy stolikami w szkole, sięgając okna, żeby złapać chociażby odrobinę światła. Rosną na balkonach, na dachach budynków. Często ciężko nawet dojść do wejścia do budynku, bo jest tak zarośnięty. Na wioskach, gdzie są drewniane chatki, często ich w ogóle nie widać tak naprawdę. Więc jest to dużo bardziej kolorowe miejsce, ale jak najbardziej postapokaliptyczne i zresztą to jest chyba największy taki zbity, opuszczony obszar na świecie.

4:23 · Opis wrażenia po pierwszej wizycie 3

Pojechał tam pan po raz pierwszy i dlaczego zdecydował się pan później kolejny i kolejny i kolejny raz tam pojechać? Już pan wspomniał, że organizował pan też wycieczki, ale to nie jest jedyna działalność, jaką pan w Czarnobylu czy w okolicach elektrowni w Czarnobylu prowadził. Oj tak, bardzo dużo, bardzo grubo wszedłem w ten temat, tak może powiem. Czemu pojechałem tam więcej razy? Bo tak naprawdę pojechałem pierwszy raz z ciekawości, z tych samych powodów dokładnie, z których większość ludzi tam jeździła bądź chciałaby pojechać. Ale to jest miejsce wyjątkowe na skalę światową. Na szczęście oczywiście, oby takich więcej nie było. Natomiast

To miejsce wciąga. Ja wiem, że to dla kogoś kto nie był brzmi to dosyć irracjonalnie, że Czarnobyl może wciągać. Miejsce katastrofy jednak, o czym należy pamiętać. Natomiast jest to miejsce na tyle wyjątkowe, że człowiek będąc tam zaczyna rozumować ile jest jeszcze do zobaczenia i zaczyna być tego zwyczajnie ciekaw. Bardzo często kiedy organizowałem wyjazdy, spotykałem się właśnie z czymś takim co wystąpiło u mnie, że kiedy ktoś raz wyjeżdża Kiedy ktoś raz przyjeżdża, to już stamtąd wyjechać po prostu nie potrafi. To już siedzi w głowie, to już człowiek chce wrócić, odkryć jeszcze, jeszcze i jeszcze więcej. Ja potem zacząłem jeździć wielokrotnie, zacząłem organizować wyjazdy, które powiem szczerze, zacząłem organizować po to, żeby móc być tam częściej tak naprawdę.

Tutaj to nie był pomysł na biznes, tylko pomysł na to, jak żyć ze swojej pasji. W międzyczasie zacząłem też organizować pomoce humanitarne dla ludzi, którzy wciąż tam żyją, bo w międzyczasie dowiedziałem się, że tak są ludzie, którzy do dzisiaj żyją w Czarnobylu. To o tych ludzi teraz zapytam. Jaka to jest liczba dziś? Według oficjalnych danych ponad 50. Natomiast ja według moich obserwacji skłaniałbym się raczej ku około 30. To nie jest dużo, bo z tych obszarów ewakuowano 165 tysięcy ludzi, a mamy zaledwie nawet powiedzmy tych 50 tysięcy oficjalnie, więc to jest naprawdę jakiś promil, jakaś garstka.

6:16 · Ludzie living in the exclusion zone 2

To są właśnie ostatni ludzie Czarnobyla. Jakby Pan mógł ich, oczywiście to nie jest łatwe, bo każdy ma indywidualną historię. Pan zapewne te wszystkie historie zna i wysłuchał, ale jak scharakteryzować takiego samosioła, takiego Osiedleńca, który wrócił do swojego domu, który dziś jeszcze wśród tych 50 samosiołów. Czy ich można jakoś określić? Co to są za ludzie? Czy to są kobiety? W jakim wieku i jak oni tam w ogóle funkcjonują? Więc tak, to są ludzie przede wszystkim w podeszłym wieku. Średnia wieku 80 parę lat. Głównie są to kobiety. Mężczyzn zostało bardzo mało. Co wynika z tego, że mężczyźni po prostu krócej żyją. To raz w Czarnobylu to mężczyźni szli na pierwszą linię frontu, to mężczyźni biegali z łopatami na dachu Czarwyskiej Elektrowni Jądrowej, gdzie po prostu uzyskiwali dawki, które były zagrażające nie tylko zdrowiu, ale i życiu.

Kobiet po prostu tam nie było. Kobiety uczestniczyły też w tym, ale raczej na tyłach. W związku z tym otrzymywali dużo mniejsze dawki. Więc głównie często też się mówi nie tylko stati ludzie Czarnobyla, nie tylko z samosią, ale też babuszki z Czarnobyla. To wynika właśnie z tego, że głównie są to babuszki. To są ludzie, którzy żyją w opuszczonych wioskach, drewnianych chatach, bez bieżącej wody, z częstymi przerwami energii elektrycznej. Ona jest, ale często znika. Ludzie, którzy potrafią do dzisiaj uprawiać pole i z tego żyć, żyć zimą. Przede wszystkim ludzie niesamowicie otwarci, bo kiedy żyjesz w opuszczonej wiosce, bez sklepu, bez sąsiadów, no to każdy gość jest na wagę złota. Jeśli ktoś raz na miesiąc do ciebie przyjeżdża, to naprawdę starają się zatrzymać tego człowieka najdłużej, jak tylko się da.

10:04 · Opis samosiołów i ich codziennego życia 3

Czy to jest tak, że teraz już tylko tych 50 ludzi, czy oni jakoś żyją ze sobą, czy to są zupełnie gdzieś tam odizolowane właśnie domy, chaty i taka samowystarczalność, samotnie mieszkający ludzie? No właśnie tutaj z tym różnie bywa, bo Czarnobylska strefa zamknięta jest bardzo dużym obszarem, to jest 2600 km2, więc naprawdę dużo. Samosioły żyją wyłącznie na południu strefy, ale nawet ten obszar południowy też jest bardzo duży. Mamy tutaj kilka skupisk samosiołów. Na przykład wioska Kupowate, opuszczona, w której przed katastrofą żyło około 300 ludzi. Obecnie to jest stolica samosiołów. Stolica dlatego, że jest ich tam najwięcej, a najwięcej to jest osób 6 zaledwie.

Więc w większości jest to opuszczona wioska i dosyć rozległa. Pomiędzy jedną chatą a drugą potrafi być dwa kilometry odległości, kilometr. No i to jest problem dla osoby, która ma osiemdziesiąt kilka lat. Będzie tam szła kilkadziesiąt minut tak naprawdę robiąc częste odpoczynki, więc nie widują się za często. Jeśli inna babuszka jest jeszcze sprawna, to oczywiście stara się chodzić do innej, pomagać. Bardzo dużo przypadków było takich, kiedy jedna z samosiołek nie mogła już chodzić, więc co drugi dzień inne przychodziły do niej, przynosiły jej obiady, pomagały sprzątać, że samosioł pomagał samosiołowi. Ale jest na przykład jeszcze wioska Teremcy, gdzie żyją zaledwie trzy osoby. Jest miasto Czarnobyl tak naprawdę, gdzie żyje tych ludzi więcej, ale oni mają trochę tam łatwiej, ponieważ w samym mieście Czarnobyl są sklepy.

Są trzy sklepy. Ja wiem, Dla kogoś, kto się nigdy nie interesował Czarnobylem, to będzie absurdalne, co ja teraz wygaduję. Natomiast miasto Czarnobyl w strefie zamkniętej jest taką trochę stolicą robotniczą strefy zamkniętej. Teraz co tam robią robotnicy? Obszarem zamkniętym też trzeba się zajmować. Przede wszystkim naukowcy, dozymetryści badający promieniowanie, strażacy, żeby nie doszło do wtórnego oskarżenia radioaktywnego w wyniku unoszenia się dymu. Policjanci, służby specjalne, urzędnicy, no jest tego mnóstwo i oni po pracy chcą zrobić zakupy, więc są sklepy. I te samosioły, które mieszkają w Czarnobylu, tak naprawdę mają najlepsze warunki, bo mogą do tego sklepu skoczyć, o ile stan zdrowia im jeszcze na to pozwala.

12:31 · Status i prawa samosiołów 1

I jak teraz mieli im na przykład po 13 latach powiedzieć, że musi się pani stąd wysiedlić, bo tu jest skażenie radioaktywne. No nie oszukujmy się, ten argument już nie działał po tym, jak ona w tym skażeniu radioaktywnym żyła 13 lat i widziała, że nic złego jej się nie dzieje. To też musimy zaznaczyć. To nie jest tak, że strefa zamknięta jest równomiernie skażona. Są tereny bardzo słabo skażone, jak i bardzo mocno skażone, a oni akurat wrócili do rejonów, które są bardzo słabo skażone. Więc wtedy, żeby już nie robić krzywdy tym ludziom, pozwolono im zostać, dano im status oficjalny, samocioła. Tym, którzy wrócili w latach jeszcze osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, dano status samosioła, ale kolejnym już nie. Potem w latach dwutysięcznych, jeśli ktoś chciał wracać do Czarnobyla, to tego statusu uzyskać już nie mógł.

14:55 · Promieniowanie i jego skutki 3

Wspomniał pan o tym napromieniowaniu i to jest to, co chyba najbardziej, a może nie najbardziej, ale ta rzecz, która jakoś najtrudniej ją zrozumieć i to jest do pana pytanie. Jak to wygląda? Czy w ogóle widać te, ja nie mówię tu o wysiedleniu, o opuszczeniu Czarnobyla, tylko czy widać te skutki promieniowania, czy takie przebywanie częste, jak w pana przypadku jeżdżenie do Czarnobyla, to nie jest jakaś właśnie Obawa o narażenie się na bycie dotkniętym tymi skutkami promieniowania, gdzie się w głowie ludzie mają takie obrazki Czarnobyla zmutowanych na przykład kur, prawda? Były takie filmy, kury o dwóch głowach. Czy to jest realne jakieś niebezpieczeństwo, zagrożenie, czy w ramach właśnie tych stref, które nie są najbardziej narażone, czy skażone promieniotwórczo,

Taki przypadek był oczywiście w Czarnobylu, tak zwany Czerwony Las. Jedno z najbardziej skażonych radioaktywnie miejsc na świecie. Miejsce, w którym To miejsce to nazwę wzięło właśnie z tego, że drzewa zaczęły tam iglaste, obumierać, więc igły zaczęły zmieniać kolor na taki rudy, brązowy. Ale w dalszym ciągu nie jest to pustynia, ponieważ te drzewa zakopano, wycięto i na ich miejscu pojawiło się co kolejne drzewa, które jak najbardziej są już zielone. Jeśli o mnie chodzi i bezpieczeństwo moje, to Nie obawiam się, bo obawiamy się tego czego nie znamy tak naprawdę. Ja już na tyle razy dużo byłem, że wiem jak radzić sobie ze skażeniami radioaktywnymi, ze skutkami skażeń radioaktywnych.

Druga sprawa jest taka, że wyjeżdżając ze strefy to nie jest tak, że nie wiemy czy się skaziliśmy czy nie. Każdy kto wyjeżdża z Czarnobyla przechodzi kontrolę dozometryczną. Wchodzi do maszynki, która mierzy każdą część jego ciała. Jeśli któraś część ciała jest skażona, to wskazuje, która. To się zdarzało u ludzi. Najczęściej to były stopy, a w zasadzie podeszwy, bo wiadomo, chodzimy po tym gruncie, czasami w bieżniku zostanie akurat pechowo Kawałek radioaktywnej, radioaktywnej ziemi. Kolana, bo ludzie kucając, na przykład zawiązując sznurowadła, opierają się nogami o grunt i przenoszą wtedy pył na te kolana, albo mówiąc po prostu wprost, w tyłek. Ponieważ usiedli nie tam, gdzie powinni. Natomiast... I co się wtedy dzieje, jak się wykryje, że ktoś właśnie przenosi ten pył promieniotwórczy, to co?

20:55 · Opis strefy zamkniętej 2

Jaki to jest obszar? To jest około 2600 km2 i oczywiście to nikomu nic nie mówi, ta liczba mi też by nic nie mówiła. Możemy to porównać do dwóch średniej wielkości polskich powiatów. Ja mieszkam w powiecie ostrowskim i to jest połowa strefy, obok jest powiat kaliski i tak jakby je złączyć. Łącznie jest tam 96 opuszczonych miejscowości. Jak wygląda dziś albo ostatni raz jak Pan był elektrownia? Co się z nią dzieje? Czy w ogóle ją z jakiej odległości można obejrzeć, zobaczyć? Tak naprawdę można wejść nawet do elektrowni czarnobylskiej. Byłem tam niedawno. Byłem nawet pod kopułą w sarkofagu. Pod tą wielką kopułą, która najczęściej pokazuje się na zdjęciach, na obrazkach, która przykrywa zgliszcza czwartego energobloku.

Jeśli spędzimy odpowiednio dużo czasu, to też mogą pojawić się poparzenia radiacyjne. Więc najlepszą usłoną tak naprawdę jest czas. Czyli nie siedzimy tam tygodnia, tylko wchodzimy, robimy swoje i wychodzimy. I to są dosłownie minuty. Elektrownia, co się w niej dzieje? Ona jest wygaszana, ci pracownicy tam cały czas pracują, rozmontowują ten reaktor. Do kiedy to się ma dziać? Czy to się dzieje cały czas? Czy to są jakimiś falami robione prace przy elektrowni? Jak to wygląda? Ostatni reaktor Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej wyłączono 15 grudnia 2000 roku, więc już 26 lat temu, prawie 26 lat temu,

22:56 · Opis prac likwidacyjnych elektrowni 1

Obecnie Czarnobylska elektrowa jądrowa jest na etapie likwidacji, demontażu. Ten demontaż już postępował przed wojną. Teraz to jest zatrzymane z wiadomych względów, bo po prostu pieniądze są potrzebne na obronę ludzi przed rosyjskim agresorem, a pewne rzeczy mogą poczekać. Plan był taki, żeby do roku 2068 bodajże zakończyć demontaż głównej części elektrowni, natomiast miejsce katastrofy, no to mamy na to jeszcze najbliższe 100 lat. To jest duży problem i tu muszę zaznaczyć, że Tak nie wygląda demontaż elektrowni jądrowej. Tutaj Niemcy udowadniają, że da się to zrobić stosunkowo szybko. Musimy pamiętać, że tam doszło jednak do katastrofy, więc zupełnie inne procedury nas dotyczą, kiedy tak naprawdę wszystko musimy traktować jako skażone radioaktywnie, a nie tylko reaktor.

23:38 · Zakładki i opis elektrowni 1

Wojna to zatrzymała. To raz, bo zniknęły pieniądze. Druga sprawa, rok temu przecież rosyjski droń, Gierań-2, wersja rozwojowa irańskiego Shaheda, uderzył w kopułę, uszkadzając ją. Nie tylko zrobili dziurę, rozszczelniając tę konstrukcję, ale też doszło do pożaru, co wywołało jeszcze większe zniszczenia. Byłem tam. Po tym ataku i niestety mogę powiedzieć, że zniszczenia są spore, więc przed Ukraińcami jeszcze na najbliższe kilka lat naprawiania opuły, zanim przywrócą ją do sprawności i będą mogli wrócić do zabezpieczania skutków katastrofy. Czyli cały czas można powiedzieć, że elektrownia, czy można powiedzieć, że elektrownia jądrowa w Czarnobylu stanowi zagrożenie dla środowiska, dla nas bezpośrednio, że to jest na dużą skalę.

25:50 · Rozważania nad zagrożeniem promieniotwórczym 2

Więc to jest wspólny problem ludzki, a nie narodowy. Na jaki okres się szacuje, że w ogóle strefa zamknięta mogłaby być strefą otwartą, że ta elektrownia zostanie całkowicie zdemontowana, że to zagrożenie promieniotwórcze zostanie już całkowicie zniwelowane i jego skutki w obszarze obok też? Czy w ogóle tak się szacuje? Da się to oszacować? Czy to jest już tak, że to skażenie promieniowaniem będzie już tam na zawsze w okolicach Czarnobyla? Może po prostu będzie się zmniejszało? Promieniowanie się zmniejsza, bo głównie skażenie jest izotopem CESU-137, którego okres półrozpadu wynosi około 30 lat.

To oznacza, że już ponad połowa wypromieniowała się, mówiąc obrazowo, więc możemy tak w sumie powiedzieć, że połowa Połowa jego zniknęła. Większość izotopów też jest stosunkowo krótko życiowa. Są oczywiście też niedługo życiowymi izotopami, natomiast ich jest tak naprawdę bardzo mało i widzimy je głównie na obszarze, epicentrum tych wydarzeń po prostu. Więc sam obszar czarnobylskiej strefy zamkniętej będzie mógł być zamieszkany za x lat. Ciężko określić za ile. Tylko teraz takie pytanie po co? Jak spojrzymy na mapę to zauważymy, że tam wokół nic nie ma. To są rejony Polesia, same lasy, same bagna. Rejony, które tak naprawdę do niczego się za bardzo nie nadają. Ukraina też jest państwem bardzo rozległym, wyludniającym się obecnie.

31:39 · Perspektywy otwarcia strefy zamkniętej 3

To jeszcze na koniec zapytam, jako, że 40 lat mija od tych wydarzeń, co dla pana w ogóle oznacza Czarnobyl? Pan w to jest zaangażowany też emocjonalnie. Jest pan obeznany z miejscem, ale też zaznajomiony z tymi ludźmi, którzy tam mieszkają. Myśli pan sobie Czarnobyl? To co pan sobie myśli o tym miejscu dziś w 2026 roku? Dwa słowa, katastrofa i ludzie. Ja Czarnobyl postrzegam często z tej ludzkiej strony, bo raz, że jest tam trochę pracowników, do dwóch tysięcy ludzi pracuje na obszarze strefy zamkniętej i są samosioły. Ci ludzie, o których rozmawialiśmy, oni zresztą napisałem książkę, ostatni ludzie Czarnobyla, o tym jak żyją, jak przeżywali ten czas, jak wracali, jak żyją dzisiaj, jak umierają w tej strefie, bo to jest jednak

Zjawisko samosioła jest tematem wymierającym. Brzmi to jak brzmi, ale najstarsza babuszka ma 100 lat, rogu rodzenia 1926, więc nawet w najbardziej optymistycznym wariancie nie zostało jej dużo czasu. Więc o Czarnobylu myślę z perspektywy katastrofy, tragedii tych ludzi, bo nawet samosioły te tragedie przeżywają każdego dnia, bo przecież wychodzą z chaty i widzą wioskę, która zapada się z roku na rok coraz bardziej. Ale i o tej ludzkiej stronie Czarnobyla, bo kiedy ja tam przyjeżdżam do Samosiołów z nami wszystkich, oni wszyscy znają mnie. Czuję się tak, jakbym przyjechał do przybranej babci i jestem traktowany jak wnuk. Wiem, brzmi to absurdalnie, ale ta ludzka część Czarnobyla jeszcze jest i w swojej pracy dbam o to, żeby o tym pamiętać.

O czym powiedział pan Krystian Machnik na promieniowani.pl i właśnie autor też książki Ostatni ludzie Czarnobyla. Bardzo serdecznie dziękuję za rozmowę. Ja również dziękuję.

Pokazano wszystkie 24 dopasowania. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.