Poradnik językowy - ciąg dalszy. Językowo o liściu

Rumieńce lata pobladły, liść złoty z wiatrem mknie i klonom ręce opadły i mnie pisała Maria Pawlikowska-Jasnorzewska w wierszu zatytułowanym Liście oczywiście. A nasi słuchacze często się zastanawiają, dlaczego mały liść to listek, a nie liścik? Z kolei liścik to zdrobnienie od listu. To pytanie skłania nas do tego, by się liściowi przyjrzeć językowo dokładnie. Dr Agata Hącia, Małgorzata Tułowiecka, witamy w ciągu dalszym Poradnika językowego. Dzień dobry. No i zaczynamy jak zwykle od znaczenia.

Mogą być liście skórzaste, skrętoległe, zarodnikowe, złożone. Botanicy mówią o unerwieniu liścia, czyli inaczej o nerwacji liścia. Tego nie wiedziałam. Że nerwacja. Że nerwacja, tak. Troszkę mnie to zaskoczyło. Ja też nie wiedziałam, to ciekawe, ale od dzisiaj będę używać. Wszyscy wiemy, co to znaczy zrzucać liście. Mówimy tak o drzewach. Czy krzewach, które tracą liście jesienią. Wiemy też chyba wszyscy, co to są liście laurowe albo bobkowe, używane jako przyprawa kulinarna. I to jest oczywiste, ale wcale nie jest oczywiste, skąd to słowo się wzięło i dlaczego tak właśnie dzisiaj wygląda. No dobrze, to teraz musimy przyjrzeć się pochodzeniu tego słowa. I gdy przyjrzymy się tej etymologii, to może zrozumiemy skąd ten liść i list i to całe zamieszanie.

W tym samym czasie słowo list List oznaczało coś płaskiego, cienkiego, w kształcie liścia, na przykład pismo, dokument. I mamy cytat. Mikołaj ślubił mu list wrócić, czyli no właśnie to coś takiego cienkiego, to pismo. Również w tym samym czasie znaczenie tego słowa zaczęło się rozszerzać. Do kartki papieru albo książki, do cienkiej warstwy jakiegoś arkusza, blaszki, złoto w listach, tak mówiono. Również w tym samym czasie, czyli to był już XVI wiek, czyli i tak dawno, ustabilizowały się pewne połączenia. List gończy. Czyli publiczne ogłoszenie wzywające do ujęcia przestępcy. List otwarty, pismo adresowane do konkretnej osoby, ale podane do wiadomości publicznej.

A właśnie jakiś mały list to liścik. Zabawne w sumie. Dlatego zabawne, że te zmiany, o których wcześniej powiedziałyśmy, nie objęły zdrobnień i form pochodnych od naszych wyrazów. I dlatego jest tutaj rzeczywiście pewna nielogiczność. Z punktu widzenia współczesnego użytkownika języka to jest nielogiczność. Z punktu widzenia historyka języka, no po prostu trzeba stwierdzić fakt, tak oto jest. Te zmiany nie poszły konsekwentnie przez całą rodzinę słowotwórczą. A skoro o rodzinie słowotwórczej, ciągnijmy ten wątek. Listek to mały liść. Listeczek to jeszcze... Maleńki. Jeszcze mniejszy. Tak. To mały listek, można powiedzieć.

Tak. Ale... Może coś być liściowatego? Może być. To jest słowo rzadkie. Liściowate mogą być rośliny, albo pędy, albo jakieś części roślin, czyli mające kształt liścia, podobne do liścia, chociaż liśćmi nie są. Mogą być też różne listne rzeczy rośliny. Listne, czyli takie obfitujące w liście. Tak, tak. Albo bezlistne. No bezlistne to jakoś tak łatwiej, prawda? Drzewo bezlistne. No w zimie mamy wiele. A latem listne drzewa. Ale czy słyszała pani doktor, żeby ktoś powiedział o listnym drzewie? Bo ja nie. Nie, nie słyszałam, ale nie oburzyłabym się, gdyby ktoś tak powiedział. Bo to ładne. Ładne, tak. Mamy dużo nazw botanicznych.

Tak, rzeczywiście była taka nazwa i ona miała zasięg regionalny, to prawda. Ale też ładna. Sześć świętnik. Można by się było zastanawiać. O których świętych chodzi? O których sześciu świętych? To powróćmy jeszcze do tych nazw, do tych różnych słów, czyli do tej rodziny słowotwórczej liścia. A jest ona naprawdę bogata, bo oczywiście mamy ciągle nazwy botaniczne, takie jak liściec, to jest owad, duży owad tropikalny, o silnie spłaszczonym ciele, przypominającym zielone liście drzew, no stąd nazwa. Żyje głównie w południowo-wschodniej Azji, ale także są liścionogi, to są skorupiaki, takie drobne, które mają wydłużone ciała i spłaszczone od nóża, blaszkowato rozszerzone.

Czyli objaw chorobowy u roślin charakteryzujący się rynienkowatym, uwaga czytam, zwijaniem się liści wzdłuż nerwu głównego. Tak, rzeczywiście tak jest. No i są jeszcze pani doktor liściaki różne. Tak, czyli zmodyfikowane liście o płaskim ogonku i zanikłej blaszce liściowej. To jest jeden liściak. Tak. Morskie glony o plesze płaskiej, rozgałęzionej u gatunków rosnących przy brzegu Oceanu Atlantyckiego jasnoczerwonej i tak dalej. Uzyskuje się jod z tych liściaków. I wreszcie liściakiem archeolodzy nazywają narzędzie krzemienne w kształcie wysmukłego liścia. Tu od kształtu znowu nazwa. Czyli to może być tak. Liściak.

Liść o płaskim ogonku, może to być glon i może być jeszcze narzędzie przemienne w kształcie wysmukłego liścia. No a liściarka, cóż to jest? Liściarka to pęd drzew liściastych suszone razem z liśćmi na karmę zimową dla zwierzyny, czyli takie siano z liści. To jest liściarka. Mówiłyśmy o tym liściu, to liście o tym liściu, o listowiu, ale też jest forma liściwie. Jest jeszcze? Jest w słownikach, ale nie w żywym języku oczywiście. Zresztą nie jesteśmy wcale pewni, czy ta forma była niegdyś powszechna, być może była indywidualizmem jakimś poetyckim. To liściwie, pisał Kasprowicz, może to złuda upiorna zrodzona z widm drzew nadrzecznych z ich powiędłego liściwia?