Wojska operacyjne NKWD

Norbert, poświęćmy dzisiejszy odcinek wojskom NKWD, formacji, która jest tak naprawdę do dziś spowita pewną aurą tajemniczości, stereotypów i niedomówień. Czy mógłbyś nam dziś nieco zatem rozjaśnić obraz tej organizacji i opowiedzieć, jak złożona to była struktura organizacyjna i jaką faktycznie rolę te wojska NKWD pełniły w utrzymaniu porządku wewnętrznego w Związku Radzieckim podczas II wojny światowej? Tak, masz rację Kamil. Można nazwać NKWD, a raczej struktury siłowe podlegające NKWD organizacjami zbrodniczymi, no chociaż oficjalnie nikt ich nigdy tak nie zakwalifikował. To znaczy w odróżnieniu od Rzeszy Niemieckiej ery hitlerowskiej, która przegrała II wojnę światową, gdzie takie struktury jak SS uznano za zbrodnicze.

no to oczywiście zwycięski Związek Radziecki nigdy nie podlegał takim osądom. NKWD nie tylko, że nie została uznana za organizację zbrodniczą. Dzisiaj struktury siłowe, struktury wewnętrzne Federacji Rosyjskiej, a wcześniej Związku Radzieckiego przecież szczycą się przynajmniej częścią dokonań tej bądź tych organizacji. A w rzeczywistości można porównać wojska NKWD do pewnego rodzaju pasożyta. który trzyma państwo w rozumieniu system w ryzach i jednocześnie pasożytuje na społeczeństwie i na obywatelach. No ale dlaczego? Czy chcesz powiedzieć, że w ogóle NKWD nie była służbą potrzebną w Związku Radzieckim? To znaczy siły zbrojne mają za zadanie chronić państwo przed wrogami zewnętrznymi.

Policja. bądź milicja powinna utrzymywać wewnętrzny spokój. Oczywiście potrzebne są także siły straży granicznej, straży celnej, potrzebne są jednostki straży więziennej. Państwo potrzebuje wielu formacji odpowiedzialnych za ochronę wewnętrzną i zewnętrzną obywateli. Ale nie trzeba do tego tworzyć specjalnej armii, która tak naprawdę jest armią wymierzoną wewnątrz, przeciwko obywatelom. Stąd to moje określenie, że wojska NKWD można przyrównać do pasożyta. One były w czasie II wojny światowej specyficzne. Norbert, ale co w ogóle oznacza ten skrót NKWD? Tak naprawdę słowo NKWD nic nie znaczy.

Tak samo jak nic nie znaczy MSW. Natomiast wojska MSW, wojska NKWD. Tu już powinna nam się zapalić czerwona lampka. Po co Ministerstwu Spraw Wewnętrznych wojska operacyjne przeznaczone do działań wewnątrz państwa i przeciwko obywatelom tego państwa? Oczywiście odpowiedź jest prosta. Wojska MSW służą do zastraszania i podporządkowania sobie społeczeństwa, całej ludności, władzy. Mogą to robić o wiele skuteczniej niż policja czy milicja, ponieważ są wojskami, dysponują nieporównywalnie większą siłą ognia, manewrowością, zdolnością do działań na szerokim obszarze. I są bardziej pewne niż armia, niż siły zbrojne, bo trudniej jest skierować przeciwko własnemu państwu własne siły zbrojne.

Można, wielokrotnie, wielu tyranów z powodzeniem to realizowało. Ale zawsze jest to jednak większe ryzyko. No ale dlaczego? No czym to się różni? Dlatego, że wojsko złożone jest z obywateli. Wojsko to zwykli ludzie. Mówię oczywiście o szeregowych, którymi kierują zawodowi oficerowie. Wojsko w rozumieniu szeregowych zawsze może się zbuntować. Wojska wewnętrzne oczywiście także, ale jednak są pewniejsze, są elitą i pretorianami władzy. Wojska MSW będą bardziej pewne i będą sprawniej wykonywały działania przeciwko obywatelom niż regularna armia. Dlatego zwłaszcza w warunkach państwa totalitarnego, całkowicie nieliczącego się z interesem własnych obywateli. Państwa, gdzie rola, znaczenie i interes właśnie państwa jest absolutnie nadrzędny wobec interesu obywateli.

I kiedy patrzymy na wojska NKWD w II wojnie światowej, to zauważymy, że one odgrywały niezwykle ponurą, okrutną rolę w pacyfikacji każdego potencjalnego buntu na terenie ZSRR. My, Polacy, wojska NKWD kojarzymy przede wszystkim z tym koszmarem wywózek lat 1939-1941, tych licznych zbrodni na Polakach na obszarze okupowanych wschodnich ziem Rzeczypospolitej. Kojarzymy także NKWD z kontrolą i umacnianiem władzy ludowej w 1944-1945 roku. Ale zasadniczą rolą NKWD była kontrola samego ZSRR. Najważniejsze zadania, najważniejsze operacje realizowano wewnątrz tego państwa.

To była czerwona gwardia bolszewickiej partii, to było żelazne przenośni i dosłownie ramię Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. I ten ponury charakter i fenomen wojsk NKWD... Bo ja mówię o wojskach NKWD, ja wyraźnie rozróżniam, bo to pojęcie, jak powiedziałem na początku, NKWD, to jest bardzo szerokie w warunkach lat 30. i pierwszej połowy lat 40. XX wieku. Czego my w tym NKWD nie będziemy mieli? Będziemy mieli w pewnym momencie i organizacje wywiadowcze, i kontrwywiadowcze, i armię, i służbę więzienną, i straż graniczną, i ochronę kolei. Natomiast ten ponury, okrutny charakter NKWD w 1937, 1938 roku Wojska NKWD, służby NKWD dokonały przecież ludobójstwa na terenie ZSRR.

Okrutna wojna domowa, chaos, upadek państwa, upadek gospodarki. wymusił na nowych władzach bolszewickich budowę sił wewnętrznych do wymuszania posłuszeństwa na wielu poziomach. Nie tylko politycznym, ale społecznym, gospodarczym. Bolszewicy, żeby przetrwać, żeby utrzymać swoją strukturę, musieli stworzyć jednostki do walki, jak oni to mówili, z kontrrewolucją, ale także musieli stworzyć milicję, wojska do zbierania kontyngentów żywnościowych. Wreszcie musieli stworzyć na nowo wojska konwojowe dla zatrzymanych, aresztowanych i skazanych. Ta struktura wojsk wewnętrznych narodziła się wraz z chaosem rewolucji.

A więc tworzy się armia wewnętrzna. Ale to była duża organizacja? Z początku niezbyt duża, ale mówimy o dwudziestu kilku tysiącach funkcjonariuszy czeki w okresie tego szczytowego natężenia wojny domowej w 1919 roku. Ale czeka to jest tylko jedna z wielu organizacji. Bo niezależnie od tego powstają oddziały, specjalna armia do zbierania kontyngentów żywnościowych. Powstają jednostki konwojowe, straż konwojowa. Powstają wojska ochrony kolei, wojska ochrony obiektów przemysłowych. One czasami mają charakter quasiwojskowy, czasem paramilitarny, czasem milicyjny. Już w roku 1919 prawie ćwierć miliona ludzi funkcjonuje w tych wszystkich organizacjach wojskowych, quasiwojskowych, milicyjnych.

To wszystko razem jest tym, co my dzisiaj określamy jako NKWD, a przecież wiele tych organizacji dopiero stopniowo, ewolucyjnie była podporządkowywana Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, czyli temu Narodnemu Komisariatowi Wnótriennych Dieł. I to, co my dzisiaj nazywamy NKWD, to jest proces ewolucyjnego tworzenia struktury wewnętrznego nadzoru całego państwa. Wiosną 1919 roku robotniczo-chłopska Rada Obrony wydaje dekret o Wojskach Wspomagającego Przeznaczenia. One się oficjalnie nazywają Wojska Ochrony Wewnętrznej Republiki, WOCHR. I właśnie ten WOCHR zostaje podporządkowany NKWD, czyli Ludowemu Komisariatowi Spraw Wewnętrznych. ale jest w gruncie rzeczy autonomiczny.

Postrzymaliśmy ich wtedy na te 20-25 lat. Ale Wochr zostaje przekształcony latem 1920 roku we WNUS, czyli Wojska Wewnętrzne Służby Republiki. I w Rosji bolszewickiej mamy taką jakby armię trzech prędkości. Mamy Wielką Armię Czerwoną, mamy elitarne Czeka, no i mamy to Wochr, WNUS, troszkę takie wojsko, nie wojsko, wojsko, policja, nie wiadomo do końca co to jest. Ale zasadniczą rolą tych sił jest egzekwowanie porządku wewnętrznego. Można by powiedzieć, że czekiści to mózg, a jednostki wojsk wewnętrznych to ich mięśnie. Do wojny wewnętrznej, do wojny formalnie z kontrrewolucją, a tak naprawdę do wojny z każdym, kto nie podporządkuje się bolszewickiej tyranii.

No i kiedy kończy się wojna domowa, z tej bolszewickiej Rosji, a potem w ZSRR, no mamy pewien podział. Wyraźnie widzimy, że różnego rodzaju siły bezpieki mają podlegać komuś innemu, armia to coś innego, a po środku jest cała masa oddziałów ochronnych, ochraniających transport kolejowy, transport wodny, ochraniający przemysł. No bo przecież wszędzie czai się sabotaż. Wszędzie czai się kontrrewolucja, a tak naprawdę wszędzie czai się korupcja, złodziejstwo i niezgoda wielu obywateli ZSRR na nowy system. No i te wojska wewnętrzne, o ich nazwnictwo ewoluuje. Tak jak ewoluuje struktura bezpieki radzieckiej. Mamy wkrótce powołanie GPU, czyli Państwowego Zarządu Politycznego. I mamy wojska Państwowego Zarządu Politycznego.

Potem powstaje OGPU, czyli Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny. Czyli CZK przekształca się w OGPU. Mamy teraz Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny, mamy wojska OGPU. I to przekształcanie się WCZK, GPU, OGPU, NKWD to jest pewien proces, który my widzimy w latach dwudziestych na początku lat trzydziestych. z którego wykształcają się koniec końców wojska, czy raczej siły ochrony pogranicza i wojska wewnętrzne OGPU. I te wojska wewnętrzne są niezwykle ważne dla procesu kształtowania całego Związku Radzieckiego. Bo to są także siły, które sądzą w trybach doraźnych często, zabijają, realizują zsyłkę, realizują system pracy niewolniczej, nadzorują go już od roku 1920.

Żeby miało nie tylko przemysł, nie tylko edukację, nie tylko komunikację, nie tylko służby siłowe, ale nawet całe rolnictwo. I siły OGPU, wojska OGPU zostały rzucone do walki z rolnictwem, z chłopami. Na początku lat 30 XX wieku te oddziały bardzo brutalnie zajmowały się pacyfikacją wsi. W ogóle między 1921 a 1929 rokiem. Jednostki WCK, OGPU aresztowały milion ludzi, z czego 200 tysięcy zostało skazanych, z czego 23 tysiące to były wyroki śmierci. Ponad 100 tysięcy ludzi zesłano do obozów i więzień, a 75 tysięcy deportowano w ramach zsyłki.

Czyli te wewnętrzne wojska już wtedy wykazały się pewną brutalnością, ale to było nic. To była przygrywka do tego, co gotował Stalin narodom Związku Radzieckiego. Stalin zreorganizował system władzy wewnętrznej, także nadając koniec końców NKWD, temu Ludowemu Komisariatowi Spraw Wewnętrznych, olbrzymie uprawnienia i grupując w nim wszystkie te siły wewnętrznego porządku i kontroli. Można by powiedzieć, że latem 1934 roku narodziło się jakby nowe NKWD. To wszechpotężne, mające rozliczne struktury, organizacje odpowiadające za przeróżne zadania. Nastąpiło scalenie tego bloku różnego rodzaju organizacji, kontroli, walki z kontrrewolucją, ochrony granic, ochrony ważnych obiektów, nadzoru nad systemem, obozów pracy przymusowej itd.

Jak powiedziałem, przede wszystkim związane to było z walką z tak zwanym kułactwem. Było to związane z realizacją pierwszej pięciolatki przemysłowej, z narzuceniem wszystkim obywatelom ZSRR przymusu pracy na rzecz państwa, przede wszystkim, a nie samych siebie czy ich własnych rodzin. W 1930 roku wydano ponad 20 tysięcy wyroków śmierci. W 1931 roku ponad 10 tysięcy. Łącznie jeszcze przed wielkim terrorem. Na początku lat 30. wojska OGPU, a potem wojska NKWD. Aresztowały 2,5 miliona ludzi, z których skazano 1,4 mln, zabito 40 tys. 900 tys. skierowano do obozów i więzień, a 275 tys. poddano zsyłce.

No i od tego 1934 roku. NKWD odpowiadało i za to, żeby ludzie z ZSRR nie uciekli, i za to, żeby się właściwie w ZSRR zachowywali, czyli miało NKWD pod swoją kontrolą wojska pograniczne i miało pod swoją kontrolą wojska wewnętrzne. To jest ten najważniejszy podział. Pogranicznicy i siły wewnętrzne wojsk NKWD. Ale jak dużą strukturą wtedy było NKWD? Łącznie te wojska NKWD w czasach Wielkiej Czystki to było prawie 300 tysięcy ludzi, między 250 a 300 tysięcy funkcjonariuszy w zależności od danego momentu. Wojska graniczne około 120 tysięcy ludzi, wojska wewnętrzne około 150 tysięcy. ale one były podzielone na jednostki ochrony przemysłu, a było około 40 tysięcy funkcjonariuszy, na wojska ochrony kolei, około 50 tysięcy, na wojska konwojowe, liczące około 30 tysięcy ludzi i wreszcie te najbardziej ponure i najbardziej elitarne, w cudzysłowie, wojska operacyjne.

Ona już była okrzepła, ukształtowana i miała ponad 20-letnią tradycję. I siły czeki, siły OGPU, wojska NKWD, ci ludzie mieli już na swoich rękach krew przeszło 700 tysięcy zabitych, zamordowanych. Setki tysięcy ludzi zesłanych, kolejne setki tysięcy umieszczone w więzieniach. A w jaki sposób wojska NKWD przygotowywały się do wojny, która miała wybuchnąć? Tej wojny, która ostatecznie stała się II wojną światową. Czy te wojska były rozbudowywane w podobnej skali jak Armia Czerwona? W marcu 1939 roku ten Główny Zarząd Ochrony Pogranicza i Wojsk NKWD przekształcono w sześć niezależnych głównych zarządów. Główny Zarząd Wojsk Pogranicznych NKWD, Główny Zarząd Wojsk NKWD Ochrony Ważnych Obiektów Przemysłowych, Główny Zarząd Wojsk Konwojowych NKWD, Główny Zarząd Wojsk Ochrony Szlaków Kolejowych, Główny Zarząd Zaopatrzenia Bojowego i Główny Zarząd Wojsk Budownictwa Wojskowego.

I rola wojsk wewnętrznych wzrosła, bo w ramach Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, czyli w ramach Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych, utworzono stanowisko zastępcy ministra, wiceministra do spraw właśnie wojsk wewnętrznych. NKWD dano dodatkowe uprawnienia sądownicze, jakby już nie miała ich małych. To wszystko były przygotowania do nowej wojny. A jaką rolę planowano dla tych wojsk w czasie wojny? skoro istniały wojska konwojowe, to można było ich z powodzeniem użyć w aparacie i systemie agresji, do zabezpieczania zajętych terytoriów, do przesunięcia pograniczników z jednej granicy na nową i wykorzystania wojsk konwojowych i wojsk ochrony kolei do wywózek, do wielkich przesiedleń, do procesów ludobójczych.

I teraz w skali makro można było wykorzystywać doświadczenia jeszcze z wojny domowej, jeszcze z rewolucji. Można było przestawiać całe grupy etniczne, całe narody z punktu A do punktu B, a nawet je eksterminować. A jak zorganizowane były te wojska NKWD? Jak one w ogóle wyglądały na tle Armii Czerwonej? Wojska NKWD, nawet jeśli uwzględnimy wszystkie odłamy i struktury, jednostki... Liniowe, jednostki graniczne, jednostki konwojowe itd. One nie były duże, to było kilkaset tysięcy funkcjonariuszy na tle potężnej Armii Czerwonej, która w warunkach wojennych mogła być rozwinięta nawet do 10 milionów. Na jednego NKWD-istę przypadało 10 bądź kilkunastu żołnierzy Armii Czerwonej.

Utworzono jeszcze zarząd wojsk operacyjnych i wydzielono je z innych struktur wojsk NKWD. I te wojska już teraz formalnie mające własny zarząd wojsk operacyjnych, część wojsk wewnętrznych, to miały być siły rzucane na najważniejsze kierunki wielkich przesiedleń, pacyfikacji czy kontroli całych podporządkowywanych sobie narodów. To nie jest przypadek, że Stalin dwa razy, najpierw w 1939, a potem w 1941 roku, najpierw przed wybuchem II wojny światowej, a potem przed wybuchem tzw. Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, wzmacniał, reorganizował struktury wewnętrznego aparatu represji. Wiedział, że będzie mu on potrzebny. I to niezależnie od tego, czy to Związek Radziecki na kogoś napadnie, czy ktoś napadnie na Związek Radziecki.

Nie byliśmy ani pierwsi, nie byliśmy też ostatni. I zasadniczo wojska wewnętrzne NKWD miały charakter policyjny, ale część z nich miała charakter już rzeczywiście wojskowy. Istniały pododdziały o charakterze typowo wojskowym. Podstawową strukturą były pułki i bataliony NKWD, ale tworzono także szczebel dywizji, szczebel brygady. Większość dywizji czy brygad NKWD miało więcej pułków niż klasyczne dywizje związki taktyczne broni połączonych Armii Czerwonej. Nie miało też tak rozbudowanych struktur jednostek wsparcia, zabezpieczenia. Mało było artylerii, mało było jednostek uzbrojonych w broń ciężką. Dominowały pułki strzeleckie uzbrojone w broń ręczną i zespołową broń ręczną.

ale oczywiście istniały także jednostki z bronią ciężką, ale nie było ich dużo. Stąd rozwój wojsk operacyjnych NKWD, zwłaszcza od roku 1941, szedł także w zwiększenie gotowości czysto wojskowej NKWD, bo pogranicznicy, oddziały konwojowe, oddziały ochrony dróg wodnych, szlaków kolejowych, one nie miały zdolności do prowadzenia intensywnych działań bojowych W wojskowym tego słowa znaczeniu. A NKWD potrzebowało także takich jednostek. NKWD posiadało np. rozbudowane wojska kolejowe wyposażone w liczne pociągi, drezyny pancerne. To był jeden z najsilniejszych komponentów w ogóle wojsk NKWD jako takich.

wojska kolejowe, wojska pograniczne, więc pociągi pancerne, samochody pancerne, drezyny pancerne, wojsk kolejowych NKWD reprezentowały sobą dużą siłę. Ale nie można było z wojsk NKWD formować związków taktycznych do obrony linearnego frontu. One nie były same w sobie zdolne do takiego działania bez wsparcia Armii Czerwonej. I to zmieniła w sposób zasadniczy Wielka Wojna Ojczyźniana, to znaczy atak Niemiec na Związek Radziecki. bo wydzielone na przykład struktury szczebla dywizji w wojskach NKWD istniały już także wcześniej. Na przykład dywizje ochrony kolei, ale to nie były związki taktyczne broni połączonych. Najsilniejsza, najbardziej elitarna, rozmieszczona często w rejonie Moskwy była dywizja specjalnego przeznaczenia imienia Feliksa Dzierżyńskiego.

Do tego dochodziły brygady, pułki rozmieszczone na obszarze kraju. I w ramach Wojny, tak jak rozwijano Armię Czerwoną, powiększano ją kilkakrotnie, tak rozbudowywano i mobilizowano wojska NKWD. One miały się rozrosnąć w ramach mobilizacji. I od lata 1941 roku widzimy, że tak jak Armia Czerwona się rozrastała, tak rozrastały się wojska NKWD. To dobrze widać poprzez tworzenie dywizji do kontroli obszarów wewnętrznych ZSRR. Ale czy w ogóle te wojska NKWD w czasie II wojny światowej walczyły na froncie tak samo jak dywizja Armii Czerwonej? Z początku kierownictwo radzieckie sądziło, że wojska wewnętrzne NKWD będą przede wszystkim pełnić rolę taką, jak pełniły w latach 30. porządku wewnętrznego, że nie będą używane na pierwszej linii frontu, pomijając pograniczników w pierwszej fazie wojny.