Mentionsy Mentionsy
Podcast Wojenne Historie
Podcast Wojenne Historie

Mit bitwy rozstrzygającej

18.11.2026 ·51 min 31 s · 6 rozdziałów

Jeżeli podoba Ci się odcinek możesz nas wesprzeć w serwisie 🔶⁠PATRONITE.PL⁠🔶Albo postawić nam symboliczną kawę w serwisie🔷⁠BUYCOFFEE.TO⁠🔷

0:00 · Wprowadzenie i cytaty z klasyków 1

W kolejnym odcinku Podcastu Wojenne Historie witają was Kamil Kawalec i Norbert Bączyk. Ten podcast powstaje dzięki wsparciu naszych patronek i patronów, za co im bardzo dziękujemy. Jeżeli ty też uważasz, że nasze treści są tego warte, możesz dołączyć do tego grona i wesprzeć nas w serwisie patronite.pl Ten odcinek zaczniemy cytatem z Napoleona. A potem cytat z Klausewica. Na wojnie można wprawdzie znaleźć wiele dróg postępowania, jednak bitwa jest jedynym środkiem do osiągnięcia celu, o który nam chodzi. Jeszcze cytat z Klausewica.

0:25 · Definicja bitwy w encyklopedii wojskowej 7

Najlepszym kluczem do kraju wroga jest zazwyczaj armia przeciwnika. Wreszcie francuski marszałek Foch. Tu cytat. Decyzja z bronią w ręku jest jedynym sprawdzeniem wartości, ponieważ ona tworzy zwycięzcę i zwyciężonego. Gdy nie ma bitwy, nie ma sprawdzianu. Nie stało się nic. A zatem Napoleon Bonaparte, Clausewitz i Foch. Niczego nie pragnę tak jak wielkiej bitwy. Najlepszym kluczem do kraju wroga jest zazwyczaj armia przeciwnika. Bitwa jest jedynym środkiem do osiągnięcia celu.

Szukać przeciwnika, ośrodka jego potęgi, by je pokonać i zniszczyć. Wybrać kierunek i taktykę prowadzącą możliwie prędko i możliwie najpewniej do tego. Oto cała istota wojny nowożytnej. Powołanie się na Napoleona, na Klausewica i na Marszałka Fosza, także Marszałka Polski, jest tu punktem wyjścia do dyskusji nieco intrygującej. O tym, że wiek XX, wojny światowe, a zwłaszcza II wojna światowa, ale i I, zanegowały te poglądy. Że my dzisiaj nie zgadzamy się już z Klausewitzem, z Napoleonem, a nawet z Foszem. Że w warunkach obu wojen światowych zanikło to, co nazywano bitwą walną, bitwą generalną, bitwą rozstrzygającą. Co jest paradoksalne i zaskakujące, dlatego że w regulaminach, w poglądach wojskowych dążono właśnie do tego, do bitwy generalnej, ale tak do niej dążono, że do niej nie dążono, że wielokrotnie przechodzono do zupełnie innej strategii działania.

Że wielu generałów, admirałów i marszałków nie pragnęło już niczego takiego jak wielka bitwa. Że w warunkach II wojny światowej kolejne państwa, ich siły zbrojne, strategzy dochodzić musieli do wniosku. Że w warunkach wojny totalnej, w warunkach wojny nowoczesnej, po pierwsze bitwa walna jest niemożliwa, a po drugie jest niebezpieczna. Że nie wolno wszystkiego stawiać na jedną kartę. Może należy przyjmować, chcąc nie chcąc, zupełnie inny sposób wojowania. Ja te cytaty z Fosza, z Klausewica i z Napoleona celowo wziąłem z polskiej encyklopedii wojskowej. Przedwojennej polskiej encyklopedii wojskowej, którą tworzył major Otton Laskowski. Był jej redaktorem. I tam W tomie pierwszym owej encyklopedii wojskowej znajdziemy hasło bitwa.

Ideałem staje się odniesienie zwycięstwa bez bitwy. Maurycy Saski pisze Nie jestem bynajmniej za bitwami, zwłaszcza na początku wojny. Jestem nawet przekonany, że zręczny generał może wojnować całe życie, nie będąc zmuszonym do stoczenia bitwy. Pogląd Maurycego Saskiego zostaje tu oczywiście w tej encyklopedii określony jako pogląd będący wypaczeniem, bo czytamy dalej. Właściwe pojęcie bitwy Przypomina, przywraca jej sens, rewolucja francuska, gdzie rewolucja dzięki energii i sile swych zasad, dzięki entuzjazmowi, który rozbudziła w narodzie, rzuciła cały ciężar narodu i wszystkie jego siły na szale, gdzie dotychczas ważyły się tylko szczupłe armie i ograniczone dochody państw. To cytat w encyklopedii z Klausewica.

Bo Klausewic, tak jak Napoleon, jest efektem epoki, przełomu XVIII i XIX wieku. To czas Czas rewolucji przemysłowej, to czas narodzin wielkich masowych armii, to czas rozbudzenia nacjonalizmów i powstania okrzepnięcia w pełni państw nowożytnych, nowoczesnych, współczesnych. Ale kiedy żyli Napoleon i Klausewitz, nadal wojnę rozstrzygała właśnie bitwa i XIX wiek dostarcza nam Całą plejadę wybitnych teoretyków wojskowości i praktyków wojskowości. No bo Napoleona, Klausewica, Rzominiego kształtuje się pogląd o decydującej bitwie. On się kształtuje z doświadczenia. On się kształtuje na polach Austerlitz, Jeny, Auerstadt, Lipska.

On się kształtuje także na morzu, choćby w kontekście wielkich bitew morskich, rozstrzygających bitew morskich. Z jednej strony mamy więc Klausewica, który mówi o bitwie jako kluczu do kraju przeciwnika. Zniszcz armię przeciwnika, wygrasz wojnę. Mamy Napoleona, który mówi, że kampania rozstrzyga się bitwą decydującą. Niczego tak nie pragnę jak wielkiej bitwy. Potem mamy wybitnego teoretyka i nieco mniej wybitnego praktyka wojny morskiej kontradmirała US Navy Alfreda Thayer'a Mahana, który formułuje też ten pogląd decydującej roli marynarki wojennej w budowie potęgi państwa rozstrzygającej bitwy morskiej poprzez analizę konfliktów zbrojnych na świecie w wieku XVII i XVIII. Wiek XIX jest więc w wymiarze sztuki wojennej wiekiem bitwy decydującej.

Strategii zniszczenia, bitwa walna prowadzi nas do zwycięstwa w wojnie. Strategii wyczerpania, brak bitwy walnej, a za to rozłożony w czasie i przestrzeni proces wojenny prowadzi nas do zwycięstwa. Stąd jakby te przytoczone z encyklopedii przeciwstawne poglądy. Gdzie mamy bitwę walną, za którą stoją Napoleon, Klausewitz czy Foch i brak bitwy walnej. Jeszcze raz ten cytat. Na stoczenie bitwy decydujemy się tylko wtedy, kiedy uważamy ją za nieodzowną. A zatem istnieją w przeszłości poglądy na bitwę, że najlepiej jej nie toczyć, że wojnę można wygrać nie tocząc bitwy albo jej unikając, albo bitwa taka musi być stoczona w ostateczności. To element wojny w rozumieniu strategii wyczerpania, a bitwa walna to strategia zniszczenia. I przemożny wpływ Napoleona, a potem przemożny wpływ Klausewica na ten przykład, czy przemożny wpływ Alfreda Tejera Mahana na sztukę wojenną powodują, że wszyscy mówią, myślą o tej bitwie walnej, bitwie decydującej.

9:13 · Bitwa w starożytności i średniowieczu 2

Stefan Mossor, nasz wybitny teoretyk wojskowy w zasadach operacyjnych na tle obecnych warunków wojny, to jest rok 1936, pisze, że działania muszą wynikać ze świadomości swojego celu, to jest dokładnej oceny rzeczywistego położenia i zrozumienia istoty manewru operacyjnego, a każdy manewr ma prowadzić do bitwy, bo decydująca bitwa jest celem każdego manewru operacyjnego, a więc nawet u Mossora W przededniu II wojny światowej znajdziemy to określenie decydująca bitwa jest celem każdego manewru operacyjnego. I w naszej encyklopedii pod redakcją majora Ottona Laskowskiego możemy dalej przeczytać, bo w tej encyklopedii to pogląd Klausewica, Fosza i Napoleona jest uznawany za właściwy. Stąd pogląd.

Nowoczesne ujęcie bitwy jako bitwy walnej rozstrzygającej o losach wojny, właściwe klasykom nowoczesnej sztuki wojennej, nie utraciło swej wartości w świetle ostatnich wojen. Historia wojen mówi jednak, że nie zawsze było rozumiane i realizowane. A zatem bitwa walna, bitwa decydująca jest uważana za kwintesencję sztuki wojennej, ale już na łamach polskiej encyklopedii wyraźnie jest zaznaczone, że jest to element określonej strategii, że wojna uczy nas, że można przyjąć strategię odmienną. Że to, co wyrażali Napoleon, Klausewitz, Foch, u nas Mossor później, to jest tylko jedna z dróg do zwycięstwa, a nie jest to konieczne w sposób absolutny. To z perspektywy II wojny światowej jest właśnie niezwykle istotne, że II wojna światowa ostatecznie pogrzebała ideę bitwy decydującej, bitwy walnej, bitwy rozstrzygającej tak na morzu, jak i na lądzie, a nawet w powietrzu, na wszystkich obszarach.

15:23 · Bitwa w XIX wieku 8

W Niemczech pojęcie bitwy walnej było niezwykle dominujące, zarówno w koncepcjach lądowych, jak i morskich. I można by powiedzieć, że w perspektywy II wojny światowej tak naprawdę jedynie Niemcy w jakimś zakresie do pewnego momentu byli wyrazicielami koncepcji bitwy walnej. Tam Klausewitz, sam Niemiec, Prusak, on jakby najdłużej zatruwał tym XIX-wiecznym poglądem nowoczesną sztukę wojenną wieku XX. Niemcy zarówno u początków I wojny światowej, jak i planując II wojnę światową wychodzili z założenia, że celem musi być decydująca bitwa mająca zniszczyć wroga. Według poglądu Klausewitz. Ale oczywiście ze względu na postęp techniczny i uwarunkowania logistyczne mieli pełną świadomość, że pogląd o bitwie decydującej nie może być doktrynerski.

Gdzie Hannibal zniszczył Rzymian. Gdzie odniósł pełne zwycięstwo w bitwie. Gdzie okrążył i unicestwił całą armię rzymską. I wielokrotnie też mówiłem, że Niemcy w zakresie strategicznym byli ślepi. Dlatego, że bitwa pod Kannami powinna ich uczyć czegoś absolutnie odwrotnego, niż czego oni uczyli. No bo znowu, tak jak u Laskowskiego w encyklopedii. Klausewitz żyje tą myślą Napoleona. Niczego nie pragnę tak jak wielkiej bitwy. że pobicie armii przeciwnika stanowi wrota do wrogiego kraju. Ale przecież bitwa pod Kannami, zwycięska dla Hannibala, nie dała mu absolutnie nic, dała mu tylko czas. On tą wojnę z Rzymem sromotnie przegrał. A zatem zniszczenie armii przeciwnika nie oznacza automatycznie zagłady państwa, bo Hannibal zniszczył... nie.

Ich celem był Paryż, ich celem mogła być Warszawa czy Wiedeń, ale byli bezradni wobec planowania na kierunku mowskiewskim czy zdobywania Londynu. Ale zarówno Klausewitz, jak i potem na przykład szef sztabu generalnego Schlieffen, oni mieli świadomość, że siła natarcia słabnie wraz z przebytą odległością. I niezdolnością do zapewniania sobie wystarczającej przywagi liczebnej dla osiągnięcia zwycięstwa. To jest kwestia owej jedności miejsca i czasu. I niemiecka sztuka wojenna nigdy do końca nie znalazła odpowiedzi na ten dylemat. Niemcy hołdowali strategii zniszczenia i bitwie decydującej i co ciekawe oni idąc na II wojnę światową ostatecznie byli osamotnieni. W praktyce tylko Niemcy w warunkach II wojny światowej i tylko do pewnego momentu dążyli do bitwy walnej, ale osiągnęli ją tylko raz.

Bo takiej bitwy z Armią Czerwoną nie sposób było przeprowadzić, albo nie sposób było wygrać taką bitwę, ze względu na kwestie, o których mówił Klausewitz i Schlieffen. Słabnącej siły natarcia wraz z przebytą odległością oraz niezdolności zapewnienia sobie wystarczającej przewagi liczebnej dla osiągnięcia zwycięstwa. Schlieffen ciągle się martwił, że ze względu na wojnę dwufrontową będzie miał we Francji za mało żołnierzy, aby zwyciężyć Francuzów. I to się sprawdziło, kiedy armie niemieckie w 1914 roku runęły na Francję. I to się sprawdziło w 1941, kiedy Hitler ruszył na Stalina. W warunkach wojny nowoczesnej, rozległych frontów, gigantycznych armii i zdolności przeciwnika do odtwarzania sił, w warunkach wojny równorzędnych sobie mocarstw, bitwa generalna stała się po prostu niemożliwa.

Wódz widział armię i rozstrzygało całą wojnę starcie generalne. A teraz spójrzcie na konflikt jakim była Wielka Wojna, na te tysiące kilometrów frontu, na głębokość, na szerokość pola walki. Nie ma już możliwości bitwy generalnej, że napoleońska bitwa generalna odeszła w przeszłość w roku 1914 ostatecznie i definitywnie, a jak odeszła w przeszłość napoleońska bitwa generalna, to skończył się przynajmniej na tym poziomie Klausewitz, sam Napoleon. że postęp techniczny zanegował strategów XIX-wiecznych, bo oni żyli w innej rzeczywistości, bo nie mieli kolei żelaznych, bo nie mieli lotnictwa. Stąd uswiecina też wyodrębnienie sztuki operacyjnej i podkreślenia jej roli pomiędzy strategią a taktyką. I u radzieckich teoretyków wojskowości pojawia się to pojęcie postępujących po sobie operacji.

Ten spór podchwycił potem inny wybitny teoretyk radziecki, Georgi Iserson. I teraz spójrzmy na II wojnę światową w perspektywie tego poglądu bitwy decydującej. Państwem inicjującym II wojnę światową są Niemcy. Niemcy przesiąknięte koncepcją bitwy decydującej, bitwy walnej. Ale ze względu na to co powiedziałem przed chwilą, czyli rozrost liczebności armii i obszarów operacyjnych, mówimy już raczej o operacjach rozstrzygających, a nie o bitwach jako takich. Mówimy już o działaniach frontów, grup armii, które muszą ze sobą współpracować, dążąc do rozstrzygnięcia na poziomie strategicznym. Nadal obowiązuje jednak u Niemców zasada Klausewica, że drogą do zwycięstwa jest spotkać i zniszczyć armię przeciwnika. Najlepiej w bardzo korzystnych dla siebie dzięki przewagom operacyjnym warunkach, to znaczy wymanewrować, oskrzydlić, zamknąć w kotle, mieć tą przewagę manewru, świadomości sytuacyjnej, jakości dowodzenia.

Ale kampania 1939 roku nam na to nie pozwala. My po prostu rozpadliśmy się po drodze i bitwy walnej nie ma. Bitwa nad Bzurą na ten przykład nie jest bitwą walną, nie jest bitwą decydującą. Jest próbą wyrąbania sobie drogi odwrotu przez armię Poznań i Pomorze bez jakiejkolwiek koordynacji z innymi polskimi armiami. Niemcy pobili nas bez bitwy decydującej, ale według teorii Klausewitza, a jeszcze bardziej Moltkego, po prostu osiągnęli przewagę operacyjną. Zajęli pozycje wyjściowe do kampanii na tyle korzystnej, tak szybko ją przeprowadzili, że nie trzeba było nawet bitwy walnej. Inna jest sytuacja we Francji w roku 1940, bo tam Niemcy dokonują koncentracji najważniejszych sił na jednym kierunku operacyjnym. Nie muszą budować dwóch kleszczy, jak pod Kannami zrobił to Hannibal, bo morze wypełnia

Całość przemieszczeń i bitew na danym obszarze teatru wojny, ukierunkowana na osiągnięcie celu strategicznego na danym etapie kampanii, jest właśnie kwintesencją sztuki operacyjnej. Ale w takim razie użyjmy terminu operacja decydująca. Już nie bitwa decydująca, nie bitwa walna, operacja walna, operacja decydująca. I Niemcy osiągnęli to we Francji w roku 1940. Jedyny, jedyny raz Wehrmacht znalazł swoje marzenie. Ziściło się to, o czym mówił Klausewitz, o czym mówił Moltke, o czym mówił Schlieffen. Ale potem pojawiła się niemożność jedności miejsca i czasu. Niemieckie plany, niemieckie koncepcje były tak rozległe, że nie dawało się pokonać Związku Radzieckiego jedną decydującą bitwą, czy nawet jedną decydującą operacją.

Pokazano wszystkie 18 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.