Jak komunistyczna partia zniewoliła Polskę?

Gdy na Kremlu pojawił się komunistyczny carreformator Michał Gorbaczow, Jaruzelski bez większych wahań stał się największym demokratą wśród wszystkich komunistycznych przywódców. Zaskakujące, że tak przedstawiany bywa do dziś w niektórych opracowaniach historycznych i częściej jeszcze popularnych. No i wreszcie ostatni pierwszy sekretarz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Mieczysław Rakowski. Stanowisko objął w momencie, gdy system chylił się już ku upadkowi w lipcu 1989 roku. Świeżo upieczony demokrata Jaruzelski został wówczas pierwszym i, jak się miało okazać, jedynym prezydentem PRL. A Rakowskiemu, jak się okazało, pozostało już tylko i wyłącznie odegranie roli grabarza partii, która rządziła Polską przez z górą 40 lat.

Do Rakowskiego zresztą jeszcze wrócimy. Czy jednak to przywódcy każdorazowo decydowali o tym, jaka była PZPR? Oczywiście nie. Do partii należały miliony Polaków. W momencie jej powstania, w grudniu 1948 roku, było to ponad półtora miliona osób. A w apogeum jej rozwoju, w 1980, było to ponad trzy miliony osób. PZPR była organizacją pełną paradoksów. Choć powstała z przymusu, jej szeregi zasilało miliony Polaków. Choć w teorii miała być demokratyczna, tak naprawdę była rządzona na sposób dyktatorski. Temu zresztą służyła zasada tak zwanego centralizmu demokratycznego. Obiecywała ona demokratyczne wyłanianie władz i demokratyczne podejmowanie decyzji.

W efekcie w czerwcu 1989 roku w Polsce doszło do częściowo wolnych wyborów do parlamentu, w których Solidarność odniosła miażdżący sukces. Gdy w lipcu 1989 roku pierwszym sekretarzem KC PZPR zostawał Mieczysław Rakowski, zapisał w swoim dzienniku Zostałem przywódcą śpiącej, obolałej, sfrustrowanej, pobitej w wyborach partii. Nigdy nie przypuszczałem, że coś takiego się ze mną stanie. No tak, tylko PZPR wciąż miała silny klub parlamentarny. Wciąż dysponowała licznymi organizacjami partyjnymi w najważniejszych instytucjach całego kraju. Wojskowych, milicyjnych, przemysłowych. PRL wciąż należała do Układu Warszawskiego. To były poważne argumenty.

Pozostawało pytanie, czy nowy przywódca, Rakowski, będzie w stanie wykorzystać te atuty. Trzeba było bowiem tchnąć w partię nowe życie. Ale chociaż Rakowski był dumny ze swojego gabinetu, położonego w reprezentacyjnym budynku Komitetu Centralnego, nie zagrzał w nim miejsca na długo. Jego misja absolutnie się nie powiodła. 24 sierpnia 1989 roku pierwszym niekomunistycznym premierem Polski po II wojnie światowej został Tadeusz Mazowiecki. Partia komunistyczna miała w nim wprawdzie swoich ministrów, ale jej pozycja słabła. Była formacją bez jakiegokolwiek poparcia społecznego. W tajemniczych okolicznościach topniał majątek PZPR. Niezadowoleni działacze założyli tzw. ruch 8 lipca, rozważając zresztą powołanie nowej partii, będącej odpowiednikiem raczej zachodnich socjaldemokracji niż kontynuatorem tradycji komunistycznych.

Przed komunistami był jeszcze jedenasty zjazd Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Narodziny PZPR miały miejsce w Auli Politechniki Warszawskiej w roku 1948, a jej pogrzeb nieco ponad 41 lat później w sali kongresowej Pałacu Kultury i Nauki. Obrady trwały od 27 do 29 stycznia 1990 roku. Do Warszawy zjechało około 1,5 tysiąca delegatów. Większość opowiedziała się za rozwiązaniem PZPR, ale jednocześnie za powołaniem nowej partii. Ostatni lider PZPR, Mieczysław Rakowski, był w tych dniach w minorowym nastroju. Nie tylko dlatego, że przyszło mu zgasić światło i tym samym stać się twarzą historycznej klęski.

W kuluarach zjazdu tłumaczał przedstawicielom młodego pokolenia, że na odbudowę swojej pozycji politycznej lewica postkomunistyczna będzie musiała czekać. Prawdopodobnie nawet dziesięciolecia. Jak się okazało, Rakowski zupełnie nie miał racji. Po wyprowadzeniu czerwonego sztandaru i odśpiewaniu po raz ostatni międzynarodówki powstała nowa partia. Socjaldemokracja Rzeczpospolitej Polskiej. Jej szefem został Aleksander Kwaśniewski, a sekretarzem generalnym Leszek Miller. Ważne role w nowym ugrupowaniu odgrywali późniejsi ważni politycy polskiej lewicy Józef Oleksy i Włodzimierz Cimoszewicz, który został szefem klubu SDRP w Sejmie. Cztery lata później koalicja partii złożona z tych właśnie byłych członków PZPR wygrała wybory parlamentarne i przejęła władzę w Polsce.