System polityczny Watykanu | Dr Marcin Łukaszewski

W dzisiejszym odcinku Podcastu Maturalnego dr Marcin Łukaszewski poruszy temat systemu politycznego Watykanu. Dr Marcin Łukaszewski jest adiunktem w Zakładzie Kultury Politycznej WNPiD UAM. Jego zainteresowania naukowe koncentrują się przede wszystkim wokół systemów politycznych państw europejskich ze szczególnym uwzględnieniem najmniejszych spośród nich. Czyli Watykanu, Andory, Liechtensteinu, Monako i San Marino. Zapraszamy do wysłuchania odcinka. Podcast Maturalny. Dzisiejsze spotkanie chciałbym poświęcić najmniejszemu państwu świata, czyli Watykanowi.

Myślę, żeby zrozumieć złożoność tego systemu politycznego, najpierw wypadałoby powiedzieć nie o samym Watykanie, a o Stolicy Apostolskiej. Oczywiście, żeby wytłumaczyć całą złożoność tego tematu, nie wystarczyłoby 50 minut, ale postaram się chociaż w zarysie pokazać, na czym polega ta specyfika, a jednocześnie dwoistość dwóch, a jednocześnie może i przez niektórych uważanych za te same podmiotów, czyli Stolicy Apostolskiej i Watykanu. Zacząć całą historię wypadałoby od wątku religijnego, to znaczy przekazania kluczy nad kościołem katolickim pierwszemu papieżowi. I tutaj oczywiście oddzielam całą kwestię religijną od systemu politycznego, bo to oczywiście kwestia nieco bardziej złożona.

Natomiast Jeżeli przyjmiemy, że Stolica Apostolska to papież wraz z jego najbliższymi współpracownikami, można by było postawić taką dość śmiałą tezę, która oczywiście upraszcza nieco ten świat, że Stolica Apostolska jest pierwotna względem Watykanu, jest podmiotem pierwszym. Co więcej, Stolica Apostolska powstała wcześniej niż państwo kościelne, a zatem jest tym tworem pierwotnym. Żeby zrozumieć, na czym polega różnica między jednym a drugim podmiotem, postaram się w kilku słowach opowiedzieć o Stolicy Apostolskiej. Nie ma oczywiście takiej precyzyjnej daty, kiedy Stolica Apostolska powstała, natomiast dość powszechnie uznaje się, że Stolica Apostolska to taki nieterytorialny podmiot prawa międzynarodowego.

Podmiot o tyle nieterytorialny, że istnieją wątpliwości, że rzeczywiście jest formą nieterytorialną, dlatego że ma swoje terytorium w formie Watykanu. Już na samym wstępie widać, jak bardzo skomplikowany jest to podmiot, a właściwie podmioty. Państwo kościelne. Państwo kościelne to państwo, które funkcjonowało przez dobre tysiąc lat, którego to suwerenem, właścicielem, swoistym królem byli kolejni papieże. Tym samym, chociaż oni sami pewnie nie uważali się bardzo za monarchów, byli kolejnymi władcami państwa kościelnego. I to państwo kościelne przetrwało te z grubsza tysiąc lat, aż do wieku XIX, kiedy to

Jednocześnie Należy wyraźnie zaznaczyć, że istniała wtedy również stolica apostolska. Stolica apostolska, czyli papież i jego najbliżsi współpracownicy. I wraz z likwidacją państwa kościelnego nie zniknęła stolica apostolska. Tym samym możemy zaobserwować, że gdybyśmy rozrysowali te dzieje Watykanu, musielibyśmy mieć takie dwie osie. Na jednej osi, czyli takie dwie linie. Jedna to stolica apostolska, czyli papież ekonomiści i współpracownicy oraz państwo kościelne i Watykan. Tym samym wraz z powstaniem Stolicy Apostolskiej będziemy mieli trwanie papieża, kolejni papieże będą zasiedli na tronie Piotrowym, a obok tego bytu będziemy mieli państwo kościelne, który to byt kończy się w roku 1870.

Natomiast gdzie ten Watykan? Otóż Watykan powstanie nam dopiero, no właśnie powstanie narodzi się dopiero w wieku XX. Przez cały okres po zjednoczeniu Włoch powstała tak zwana kwestia rzymska, bardzo często nazwaną właśnie kwestią rzymską. Która to miała być rozwiązana w jakiś sposób przez rząd włoski? No bo skoro rząd włoski odrodzonego czy nowego państwa włoskiego postanowił o zajęciu terytorium innego państwa, państwa kościelnego, no to nie chciał też pozostawać w konflikcie z samym papieżem. No skoro papieżowi zabrano terytoria, papież domagał się zwrotu tych terytoriów, no i w związku z tym ten konflikt trzeba było jakoś rozwiązać.

Rząd włoski podejmował różnego rodzaju próby udobruchania papieża. Pomysłów było wiele, wspomnę tylko o takich najczęściej pojawiających się, a mianowicie starano się zapłacić papieżowi za utracone terytoria i oczywiście zyski z nich pochodzące. Również proponowano papieżowi różnego rodzaju formy zadośćuczynienia w formie niewielkiego terytorium, które zostałoby poddane nietykalności. Natomiast papież za każdym razem odmawiał, tłumacząc, że czuje się więźniem Watykanu i ta forma więźnia Watykanu przetrwała przez wiele lat i bardzo często, kiedy mówi się o tzw. kwestii rzymskiej, wspomina się też o papieżu jako o więźniu Watykanu.

Więźni, no bo właśnie sam papież z Watykanu się nie uciekł, tylko pozostał w budynkach watykańskich twierdząc, że jest to jego terytorium. Oczywiście odbywały się wszelkiego rodzaju modlitwy. Papież wychodził na loggi, gdzie udzielał błogosławieństwa. Natomiast w pewnym okresie nawet te modlitwy miały zostać zawieszone właśnie jako forma sprzeciwu papieża przeciwko nielegalnemu, jego zdaniem, okupowaniu terytorium jego państwa, czyli państwa kościelnego. No i cały czas państwo kościelne i stolica apostolska. Państwo kościelne, stolica apostolska, to gdzie ten Watykan? Kiedy na czele rządu włoskiego zasiadł Benito Mussolini, znany szerszej publiczności jako twórca włoskiego faszyzmu, jednym z jego punktów programowych było załatwienie kwestii rzymskiej.

I w efekcie tego właściwie same pozytywy po stronie włoskiej, na pewno po stronie włoskiej. Negocjacje zakończyły się w roku 1929. Na początku roku 1929 formalnie zakończyły się 11 lutego, stąd 11 dzień lutego to taka data formalnego powstania państwa watykańskiego. I tutaj zwracam uwagę na właśnie powstanie państwa watykańskiego, czyli O ile w literaturze są pewne spory co do tego, czy Watykan to takie nowe państwo kościelne, czy jakaś taka forma przedłużenia państwowości państwa kościelnego, to raczej większość badaczy zwraca uwagę, że to po prostu nowe państwo. Nowe państwo zrodziło się z woli politycznej dwóch podmiotów, jednego terytorialnego państwa włoskiego,

Powód, dla którego papież nie dążył, aby powiększać swoje terytorium, czy dążyć do tego, żeby to terytorium No było w jakiejś formie przynajmniej połowicznej w stosunku do państwa kościelnego. Nie powiedziałem tak, to państwo kościelne to jakieś, jakby patrzeć na dzisiejsze Włochy, no jakaś jedna czwarta, jedna trzecia półwyspu tego słynnego buta. Więc jest rzeczywiście dość duże terytorium. Dzisiejszy Watykan to 44 hektary, no więc rzeczywiście maleństwo. Maleństwo, które można obejść na własnych nogach w jedno popołudnie. Powodem tego, tak prowadzonych negocjacji od strony sekretariatu stanu, czyli tej strony kościelnej, była chęć pozbycia się ze strony papieża

W literaturze bardzo często o układzie, o którym mówię, mówi się w formie traktat laterański, traktaty laterańskie, układy laterańskie. Taką formą chyba najbardziej poprawną byłoby właśnie stwierdzenie albo traktaty laterańskie, albo układ laterański, dlatego że to, o czym teraz opowiadam, składało się z kilku elementów. Tym samym raczej forma mnoga byłaby tutaj bardziej poprawna. Po pierwsze najważniejsze i od tego należy zacząć, czyli traktat polityczny. Ów traktat polityczny powodował powstanie Nowego podmiotu politycznego, nowego państwa na kontynencie, państwa miasta watykańskiego. W literaturze polskiej nazywany jest też po prostu państwem, miastem Watykan, no różne są formy językowe.

Poza traktatem politycznym, tak zazwyczaj jest on nazywany, mieliśmy również konwencję finansową, która to powodowała wypłacenie odpowiedniej sumy pieniędzy za utracone Ziemie, które to papież utracił w wyniku zajęcia przez włoskie wojska. Wreszcie dokument trzeci, który jest oczywiście równie ważny, był równie ważny, a może dużo bardziej ważny dla samego papieża, to Concordat, czyli uroczysta umowa między stolicą apostolską a państwem włoskim. Concordat to oczywiście szczególna forma umowy międzynarodowej między stolicą apostolską, właśnie stolicą apostolską, a nie Watykanem.

Tutaj nie mylmy tych dwóch pojęć. A jakimś państwem, które reguluje to, ta umowa, stosunki między władzą czy reżimem prawnym obowiązującym w danym państwie i kwestie religijne, które to są regulowane przez władzę kościelną. Między innymi dzięki Konkordatowi wprowadzone są różnego rodzaju tzw. śluby konkordatowe, no i innego rodzaju takie kwestie są tam rozwiązywane. Co będzie istotne z punktu widzenia omawianego tematu, jeżeli chodzi o Watykan? Należy przede wszystkim wspomnieć o tym, nas najbardziej będzie interesowała kwestia tego traktatu politycznego. Otóż na jego mocy powstało nowe Państwo na Półwyspie Apellińskim, które to istnieje po dziś dzień.

To sprawa oczywiście dużo bardziej skomplikowana, no staram się możliwie to uprościć. Co w efekcie traktatu również powstało? Żebyśmy sobie zdali sprawę z tego, jak ten Watykan został zbudowany. Otóż ustalono wówczas granice państwa włoskiego i państwa watykańskiego, co może wydać się dość groteskowe. Chwilę przed samym podpisaniem, jak już wspomniałem wcześniej, kłócono się niemalże o każdy metr tego terytorium, co jest oczywiście z punktu widzenia Włoskiego o tyle ciekawe, że no właśnie Mussolini chciał uzasadnić tą kłótnią o każdy metr to, że rzeczywiście dba o dobro swojego państwa i swojego narodu.

Jeżeli wychodzimy z takich klasycznych idei znanych tym z państw, którzy interesują się kwestiami stosunków międzynarodowych, to wiedzą, że mamy takie kryteria oparte na znanym badaczu Georgu Jelinku, który to miał sformułować. Trzy kryteria państwowości. Otóż państwo istnieje wtedy, kiedy ma Terytorium, suwerenną władzę i ludność. Jeżeli przyjrzymy się Watykanowi, to te trzy kryteria bez wątpienia zostaną spełnione. Otóż mamy suwerenną władzę. Ta władza jest określona w Trakcie Laterańskim jako stolica apostolska, czyli papież i najbliżsi współpracownicy.

Mamy ludność, niewielką, bo niewielką, w okolicach tysiąca osób. I mamy wreszcie terytorium, o którym wspomniałem już wcześniej. Inni badacze dodaliby do tych trzech kryteriów jeszcze jedno, a mianowicie uznawanie państwa na zewnątrz, uznawanie przez inne państwa za suwerenne. No i to jest oczywiście spełnione. Po tym jak Watykan powstał, znacząca większość państw od razu zaczęła uznawać Watykan jako suwerenne państwo. Jak skonstruowany jest Watykan? Jak wygląda system polityczny tego państwa? Powiedziałem już o terytorium, to teraz parę słów o władzy. Władza w Watykanie określona jest zarówno w traktacie laterańskim, czy traktatach laterańskich, jak i w konstytucji.

Otóż pomimo tego, że Watykan uznawany jest za monarchię absolutną, chociaż niektórzy uważają, że Watykan monarchią nie jest, Jeżeli przyjmując, że jest to monarchia, to będzie to bez wątpienia monarchia absolutna i będzie to monarchia elekcyjna. Monarchia absolutna to taka, w której władza monarchy nie jest niczym, w żaden sposób ograniczona. I tak to będzie bez wątpienia w przypadku Watykanu. Otóż pomimo tego, że Watykan posiada konstytucję, konstytucja została nadana zaraz po powstaniu tego państwa, czyli znowu w tym samym roku, w 1929, Zmieniona w roku 2000 przez papieża Jana Pawła II. To konstytucja ta może zostać uchylona, zmieniona w dowolnym trybie, w dowolnym czasie przez samego suwerena.

Co pokazuje w wyraźny sposób, że jest to monarchia absolutna. Jeżeli chodzi wreszcie o ludność. Wspomniałem o tym, że ta ludność to jakieś 1000 osób. Wszystko oczywiście jest kwestią płynną. Witam serdecznie. Witam serdecznie. Watykanu pewnie będzie maleć i tym samym obywateli liczba również będzie maleć. Nic bardziej mylnego. Otóż w przypadku Watykanu kwestia obywatelstwa jest dużo bardziej skomplikowana niż mogłoby się wydawać.

Jeżeli dana osoba urodzi się na terytorium Watykanu nie otrzymuje z automatu obywatelstwa watykańskiego. Również nie obowiązuje druga z bardzo popularnych na świecie zasad, czyli zasada prawa krwi. Jeżeli ktoś jest obywatelem Watykanu, Z automatu np. matka, która ma obywatelstwo watykańskie, rodzi dziecko, jej dziecko nie otrzyma z automatu obywatelstwa watykańskiego. Te dwie zasady ze sobą nie współgrają i nie wpływają bezpośrednio. Czyli nie można rościć sobie prawa do obywatelstwa watykańskiego z racji urodzenia się na terytorium Watykanu bądź urodzenia się z obywatela czy obywatelki Watykanu.

Zadanie, jak to zostało rozwiązane? Otóż obywatelstwo watykańskie ma charakter funkcjonalny. Innymi słowy, Obywatelstwo otrzymuje się z racji pełnienia jakiegoś urzędu. I tymi urzędami z reguły są urzędy kurialne, to są urzędy kościelne, najważniejsze w kościele, których to zasiadanie wiąże się oczywiście z ogromnym prestiżem, jeżeli chodzi o kwestie kościelne, a posiadanie obywatelstwa pomaga tym osobom w bieżącym funkcjonowaniu na terytorium Watykanu. No i tutaj warto dodać, że oczywiście osoby, które urodzą się na terytorium Watykanu, albo na przykład z danej Watykanki urodzi się obywatel, taka osoba oczywiście może otrzymać prawo stałego pobytu.

W ostatnich kilku latach doszło do radykalnego ograniczenia liczby pozwoleń na pobyt stały. No i tutaj mogą się Państwo domyślać, chodzi najprawdopodobniej o to, Aby liczba ludności w samym Watykanie została radykalnie ograniczona. Tym samym kiedyś, żeby jakiś przykład podać łatwy do wyobrażenia sobie, mieliśmy gwardzistę szwajcarskiego, czyli osobę, która była członkiem Gwardii Szwajcarskiej, Papierskiej Gwardii Szwajcarskiej, o niej za chwilę. Znajdowała swoją, ten gwardzista znajdował swoją drugą połówkę pomarańczki i dochodziło do ślubu. Wówczas papież mógł udzielać zgody na obywatelstwo watykańskie dla tej kobiety.

Ale nie musiał. Przy czym, jeżeli z tego związku zrodziło się dziecko, To przez wiele, wiele lat wydawana była zgoda na pobyt stały takiej osoby do ukończenia edukacji, włączając to edukację na szczeblu wyższym, czyli do ukończenia studiów można było mieszkać na terytorium Watykanu. Obecny papież zmienił te reguły i obecnie takie prawo posiada się do ukończenia 18 roku życia. Wracając na powrót do kwestii obywatelstwa. Obywatelstwo otrzymują poza samym papieżem z reguły znaczna część kardynałów, również ambasadorowie stolicy apostolskiej nazywani nuncjuszami,

I tym samym znaczna większość z nich, nie wszyscy, otrzymują paszporty dyplomatyczne. Paszporty dyplomatyczne umożliwiają w sposób możliwie wolny podróżowanie po całym świecie, aby pełnić posługę. No dobrze, myślę, że możemy przejść teraz do kwestii... Tak, jeżeli chodzi jeszcze o samych mieszkańców, oni nie płacą żadnych podatków, to jest oczywiście jakaś informacja Dość pozytywna dla nich. Otrzymują różnego rodzaju świadczenia. Świadczenia zdrowotne, socjalne. Więc generalnie, jeżeli ktoś pracuje na przykład jako ogrodnik w Watykanie, to są to dość godne warunki pracy. Nie musi się martwić o swoją emeryturę czy o swoją pensję.

Nie ma takiej możliwości. Trzeba być katolikiem, to wydaje się dość oczywiste, no i właściwie mieć dobre zachowanie, no już takie kwestie bym powiedział, opinii od proboszcza i tak dalej, to już kwestie chyba bardzo oczywiste. Przechodząc wreszcie do kwestii tego, jak funkcjonuje taki system polityczny, otóż jedna chyba fundamentalna rzecz z tego dzisiejszego mojego gadania jest taka, jakby jak rozróżnić Watykan od Stolicy Podstolskiej. Dlaczego często mówi się, że Watykan postanowił coś w sprawie jakiegoś księdza w Polsce? Otóż z dużą dozą prawdopodobieństwa można stwierdzić, że kiedy w mediach mówi się o tym, że Watykan postanowił coś w sprawie polskiego księdza, to raczej nie chodzi o Watykan, ale właśnie o Stolicę Podstolską.

W dużym uproszczeniu, żeby zrozumieć na jakimś przykładzie, czym się różni Watykan od Stolicy Podstolskiej, ja zwykle stosuję przykład Władzy sądowniczej. Otóż zarówno w jednym podmiocie jak i drugim mamy organ władzy sądowniczej, którym jest papież. W jednym i drugim władzę sądowniczą sprawuje papież. Ale z oczywistych względów papież ma dużo ważniejszych rzeczy niż zajmować się sądzeniem. Wobec tego deleguje swoją władzę na rzecz odpowiednich organów w ramach stolicy apostolskiej oraz w ramach Watykanu. No i teraz przykład. Jeżeli jakaś osoba zostanie złamana przez żandarmerię watykańską, czyli ichniejszą policję, na tym, że