Paweł Pieniążek - "Wojna w moim domu"

Ta książka to reportaże z trzech regionów Afganistanu, Ukrainy i Karabachu. Opisujesz w niej zwykłych ludzi, najczęściej apolitycznych, przynajmniej do pewnego momentu, których losy zmieniły konflikty zbrojne. Powiedz, dlaczego akurat wybrałeś te trzy regiony? Chciałem uwzględnić różne konflikty, w sensie, które z pozoru wydają się dosyć sobie odległe, ale też przez to, że mają różną dynamikę, różne powody, to stają się opowieścią, która się uzupełnia. Bo tak, w górskim Karabachu to głównie konflikt etniczny, gdzie w większości walczyli ze sobą Azerowie i Ormianie. I to też powodowało inny poziom zaufania, dlatego że wiedziałeś, kto jest twój, A kto jest wrogiem? Wiedziałeś, gdzie jest ta czerwona linia, gdzie jest front, którego przekroczenie groziło niebezpieczeństwem.

I to powodowało, że ci ludzie reagowali na to zupełnie inaczej w każdym z tych konfliktów, I to mimo wielu podobieństw też, które wojna w sobie ma i wiele z tych procesów jakoś gdzieś się tam powtarza, jak ci ludzie się adaptują do tych wojen i jak w nich funkcjonują, to jednak też pokazało, że są różne perspektywy tego konfliktu. Dlatego starałem się nie pisać wprost, ale Ale wydaje mi się, że jest to dosyć czytelna opowieść. No i też się zmieniały sposoby walki, bo na przykład Górski Karabach, gdzie było pierwszą wojną z użyciem dronów na taką skalę, to też powodowało, że ta dynamika tego konfliktu bardzo się zmieniała. Ale Afganistan to chyba był konflikt jednak dość jasny pod względem tego, kto jest wrogiem. Znaczy mniej więcej to było określone, tak? Kto z kim walczy. Tak, ale nie wiedziałeś, gdzie jest ten wróg.

Czyli właściwie tak naprawdę Karabach jest tym miejscem, gdzie to wszystko było najjaśniejsze, tak? Te wszystkie podziały, ponieważ to były podziały etniczne. Tak, zdecydowanie. Więc też jak zobaczysz, w sensie jak masz całą tą część o Górskim Karabachu, no to ona jest w dużym stopniu zbudowana na współpracy, funkcjonowaniu, jakimś takim działaniu. Też Armenia, która nie uznawała oficjalnie Górskiego Karabachu jako państwa. Była bardzo mocno związana z tym krajem, więc tam ciągle oni funkcjonowały, z tym parapaństwem, więc oni jeździli ciągle z jednego terytorium na drugie, przytrafiała tam pomoc, więc była taka wspólnota Ormian. Bardzo diaspora też się zaangażowała ormiańska z całego świata, więc tu było czuć taką właśnie tą etniczną czy tam narodową solidarność, mimo że Karabach jest parapaństwem i był nieuznawaną republiką, no to jednak to właśnie wspólnota etniczności była czymś

Z jednej strony piszesz, że ta wojna jest właściwie cały czas obecna w tych regionach, ale z drugiej strony też zauważasz, że wojna zawsze zaskakuje tych, do których przychodzi. I nie wiem, dla mnie to jest pewna sprzeczność. Bo mamy tutaj trzy perspektywy konfliktów, w sensie Afganistanu. Wszyscy moi bohaterowie urodzili się, gdy wojna już trwała. Jeżeli chodzi o Górski Karabach, to w większości przypadków byli mali lub w wieku średnim, kiedy ta wojna trwała. Więc ona już ich zastała w jakimś tam okresie, a z kolei w przypadku Ukrainy wszyscy moi bohaterowie byli dorośli.

Mam wrażenie, że ta wojna była dla nas jednak trochę bliższa, ponieważ ona odbywała się w podobnych, nazwijmy to dekoracjach, pozostając w tej terminologii filmowej, jak te, w których żyjemy. Wydaje mi się, że przez to ona była bliższa, nam się było łatwiej zidentyfikować z tymi osobami, które w tej wojnie właściwie straciły wszystko, bo widzieliśmy podobne mieszkania, podobne domy. No ale w Górskim Karabachu one też były podobne, w sensie takim, że to akurat na całym obszarze byłego Związku Radzieckiego, to mniej więcej, nawet dalej całego bloku wschodniego, to też, to są podobna architektura. Wiem, ale na przykład, wiesz, Bucza, to są domki, to już się bardziej kojarzy z Warszawą, to nie jest ten właśnie taki sowiet, te bloki, blokowiska, prawda, więc to myślę, że

Więc dlatego ja staram się bardzo to, żeby ci moi bohaterowie z Afganistanu byli właśnie tak samo bliscy, bo uważam, że są. Jak z Ukrainy, czy Górskiego Karabachu, bo ostatecznie oni odnajdują się w taki sam sposób w tych wszystkich wydarzeniach, jak ludzie wszędzie po prostu. Ja uważam, że to jest dosyć uniwersalne, że tutaj nie ma tych wielkich różnic. Czyli generalnie, jak rozumiem, tych bohaterów można by było pozamieniać miejscami i krajami i generalnie oni by funkcjonowali podobnie. Tak myślę. Myślę, że to, co by wpłynęło na te różnice znowu, to uwarunkowania lokalne związane z typem konfliktu, no i jakichś tam... No jasne, tak. Tam tych dekoracji, jak już trzymając się do tego określenia. Ale ostatecznie tak, to byłoby podobne zachowanie i wykształciłyby podobne formy zachowawcze czy tam przetrwania.

I to jest ta kwestia, że to jest narracja, która powstała dużo, dużo później. Dlatego, że też Ukraina przez długi czas nie mówiła, że jest w stanie wojny. Więc to jest narracja, która powstała potem. Afganistan, no przyjmujemy początek inwazji radzieckiej, ale już tam dochodziło do starć wewnątrz Afganistanu. I były zamachy stanu. Tak. Więc dochodziło dużo wcześniej. Górski Karabach też jest bardzo trudny do ustalenia, kiedy ma ten początek. Więc podobnie jest z końcami, że coś, co nam się wydaje końcem, wcale nie musi nim być, dlatego że to, że mamy, no z dzisiejszej perspektywy wydaje się, że na przykład konflikt o Górski Karabach się zakończył. Ale cały czas jest zagrożenie, że ten konflikt przeniesie się na Armenię też. Więc mimo tego, że wojna się skończyła, to jeżeli pojedziesz do Armenii i porozmawiasz z ludźmi, to oni się obawiają dalszej wojny. I w tym sensie ja tutaj trochę za hopsem uważam, że wojna, nawet jeżeli nie toczą się walki, ale jeżeli ona siedzi w ludziach, właśnie to poczucie, że ta wojna nadchodzi,