Przekroczyć demoliberalizm - Konrad Bonisławski [tekst audio]

Za chwilę wysłuchasz wersję audio najnowszego tekstu z naszego portalu. Wszystkie artykuły przeczytasz na enlat.pl. Przekroczyć demoliberalizm. Tekst Konrada Bonisławskiego. Coraz mocniej widoczne niszczenie dogmatów demoliberalizmu, jeśli nawet dokonywane jest najczęściej rękoma samych zdeklarowanych demokratów i liberałów, każe patrzeć nie tylko z satysfakcją i nadzieją, lecz również z niepokojem na to, co może ukształtować się na jego gruzach. Zarówno liberalny autorytaryzm, jak i populizm oraz reakcjonizm dążący do powrotu systemów sprzed triumfów demokratyzacji i liberalizacji społeczeństwa dają jedynie złudzenie bycia alternatywą dla upadającego porządku.

Być może więc to nie obalenie, ale przełamanie demoliberalizmu przy jednoczesnym zachowaniu części z jego dorobku jest najwłaściwszą odpowiedzią na jego aktualny kryzys. Unieważnienie wyborów prezydenckich w Rumunii przez Trybunał Konstytucyjny nie odbiło się szczególnie szerokim echem na świecie chyba tylko ze względu na relatywnie Peryferyjny status tego państwa oraz wcześniejsze kłopoty z tzw. praworządnością skwapliwie wykorzystywane przez władze UE. Wielomiesięczne próby powołania rządów w sąsiedniej Bułgarii i wielokrotnie powtarzane wybory są innym przykładem dysfunkcjonalnego charakteru demokracji liberalnej.

Z kolei Viktor Orban od 2010 roku łamie wiele dogmatów liberalnej demokracji i niewiele sobie z tego robi. Również ostentacyjne łamanie zasad praworządności w Polsce w ciągu ostatnich dwóch lat dobrze wpisuje się w ten trend. Tym razem już z pełną akceptacją Unii Europejskiej. Zresztą resztki rzeczywistej demokracji w Unii Europejskiej uznawane są już dość powszechnie za jej wewnętrzną słabość. Zanim ktoś zacznie w przypływie cywilizacyjnej niższości klasyfikować te przypadki jako kolejne przykłady niedorośnięcia państw i społeczeństw młodszej Europy, Do demokracji lub też skutków, co bardziej prawdziwe, zachodniej presji na demokratyczne władze państw słabszych, jak w Unii Europejskiej, niech zajrzy na chwilę na drugą stronę Renu i Dunaju.

Stałym i groźnym punktem odniesienia dla krajów Europy i dla Stanów Zjednoczonych są i muszą być Rosja i Chiny. A w obu tych nieoczywistych przypadkach ustrojowych tradycyjne nieefektywności władzy autorytarnej i totalitarnej, jak np. nieograniczona przemoc wobec oponentów, rządy wąskiej grupy, korupcja polityczna i brak realnej kontroli władzy, Właśnie te kwestie jawią się jako kluczowe wyzwanie dla większości współczesnych państw, również tych, które konsekwentnie tkwią w paradygmacie liberalno-demokratycznym.

Czy to są zwiastuny tego, że demokracja liberalna po cichu umiera na naszych oczach, a jeśli tak, to czy powinniśmy na ten proces patrzeć z nadzieją, radością czy może obawą? Pozorne sprzeczności liberalnych demokratów. Nie można nie odnieść wrażenia, że za kryzysem demokracji liberalnej stoją często sami liberałowie i rzekomi demokraci. Szczególnie w ostatnich latach boją się oni zdania ludu. To nie są jedynie anegdotyczne przykłady. Choćby z Polski, ale przecież i z USA po dwukrotnym sukcesie Trumpa, z Wielkiej Brytanii po Brexicie i ogólnie z Europy po każdym sukcesie radykalnej lub tradycyjnej prawicy, gdzie za każdym razem, gdy demokratyczne wybory, pomimo nierówności w dostępie do mediów, poparcia wielkiego biznesu czy wsparcia płynącego z zagranicy,

Wszystkim zdziwionym skalom wyklinania liberalnych elit na demos warto przypomnieć, iż już klasyczny liberalizm miał w sobie silny komponent arystokratyczny. Stąd choćby afirmujący wolność, a więc również wolność do nierówności, liberałowie stali w opozycji do ruchów demokratycznych w XIX wieku, również takich z odcieniem nie tylko ludowym, ale i narodowym. Tacy klasycy myśli liberalnej jak Ortega Gasset czy Florian Znaniecki wyrażali obawy, iż bogacenie się i emancypacja mas ludowych, a także ich upolitycznienie połączone z rozbudzeniem świadomości narodowej zagrażają klasom wyższym, tworząc prowadzącą do destrukcji ochlokrację.

Liberalizm bywał też często kosmopolityzmem i ksenofilią, szczególnie w państwach peryferyjnych. W takiej bowiem optyce już XVIII-wieczny arystokrata lub nawet bogaty mieszczanin miał więcej wspólnego z przedstawicielem swej klasy społecznej z innego kraju niż rodakiem z odległej pod każdym względem prowincji. Czy nam to nie przypomina obecnego stanu ducha i mentalności pewnej części naszego społeczeństwa? Albowiem również dzisiaj rządy arystokratycznych liberałów to rządy na wskroś elitarystyczne. W demokracjach liberalnych po obu stronach Oceanu Atlantyckiego rośnie choćby alienacja sędziów. To oni w praktyce decydują o przełomowych zmianach, nie lud w wyborach czy referendach.

który jeszcze jakiś czas temu był dość popularny w naszym kraju. Długie trwanie i ciągłość instytucji społecznych w nich zobrazuje też fakt, iż sprzyjający rozwojowi gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej brak silnej władzy również dzisiaj pomaga liberalnej klasie średniowyższej. O ile niegdyś polskie mieszczaństwo było warstwą upośledzoną, a częstokroć nieobecną z uwagi na obcy żywioł, który zdominował miasta niemiecki i żydowski, to po dojściu do klasowej dominacji mieszczaństwo stało się niekiedy gorsze od szlachty w egoizmie klasowym. Słusznie i w sposób aktualny pisał o tym Andrzej Walicki, że burżuazyjna demokracja stała się w XIX wieku nową demokracją szlachecką, gdzie w obu przypadkach przymiotniki mają właściwość znoszącą.

Kończy się zaś częstokroć na tym, iż pozostała część społeczeństwa, ta nominalnie większościowa, zaczyna przyjmować punkt widzenia klasy wyższej. A nawet jeśli nie, to i tak wola tej ostatniej jest wprowadzana siłą. Fundamenty demokracji liberalnej. Krytycy demokracji nieliberalnej, a więc takiego ustroju, w którym nie rządzą liberałowie, ale wszelkie atrybuty demokracji, np. wolne wybory czy parlamentaryzm, jak najbardziej funkcjonują, wskazują najczęściej na takie immanentne elementy liberalnej demokracji, jak niezależne sądy.

Zresztą w dobie ogromnego zasięgu propagandy w mediach społecznościowych to cenzura w nich wytycza granice tego, co wolno powiedzieć. Inny, niezbędny filar demokracji liberalnej, jakim są organizacje pozarządowe, przynajmniej jeśli chodzi o te naprawdę znaczące, to najczęściej podmioty o ściśle sprecyzowanych sympatiach i afiliacjach, choćby towarzyskich, uwieszone na pasku łasce i niełasce decydentów politycznych i biznesowych. Rytuałem związanym ze zmianą władzy staje się rozdawanie często zawrotnych sum własnym organizacjom pozarządowym i rozliczenie choćby o jedynie medialnej doniosłości grantów rozdanych przez poprzedników.

Słowem, Ostatnie filary liberalnej demokracji to bardzo często uzależnieni od pierwszej i drugiej władzy, a nierzadko od czynników zagranicznych uczestnicy sporu politycznego, mający określone przekonania, cele, a nierzadko i mocodawców. Dlaczego populizm nie jest rozwiązaniem? Odpowiedzią na pewną formę liberalizmu arystokratycznego, a także powolne bankructwo liberalnej demokracji, szczególnie w kręgach prawicowych, choć jest i jego lewicowa odmiana, staje się w ostatnich latach populizm. Pomimo słusznych diagnoz i intuicji jego podstawowe nawet założenia wydają się logicznie i antropologicznie wadliwe i wątpliwe.

Rodzi to zagrożenie, że żadna decyzja, również taka z gatunku niepopularnych, ale potrzebnych, nie zostanie podjęta. Zdarzają się przecież w życiu narodów i państw sytuacje, kiedy określone, niepopularne społecznie decyzje muszą zostać podjęte. Dorobek liberalnej demokracji. Aby więc przekroczyć demokrację liberalną z zachowaniem jej dorobku, bez rekonstrukcji fałszywej nostalgii za czasami sprzed demokracji, należy zastanowić się nad tym, co z dorobku liberalnej demokracji nadaje się jedynie do drobnej korekty.

Demokracja liberalna udawała się bowiem częściej przy okazji przyspieszenia demokratyzacji stosunków społecznych oraz przy zapewnieniu krążenia elit, a ponadto wtedy, gdy na te elity nakładano więcej obowiązków niż nieuzasadnionych praw. Na przykład obowiązków podatkowych czy służby państw, również z bronią w ręku, w wojsku czy w obronie cywilnej. Demokratyzacja w końcu powinna oznaczać rzeczywiste wyrównanie szans i pilnowanie, aby nie doszło do wielkiego rozwarstwienia, którego ryzyko objawia się niezależnie od partycypacji w wyborach politycznych szerokich mas społecznych i może się pojawić zarówno w demokracjach, jak i w ustrojach autorytarnych.

Ba, nawet zawzięci krytycy III RP przyzwyczaili się do modelu ustrojowego, który przecież sam w sobie zawiera niedomagania, obrazujące wiele wad demokracji liberalnej. Poza wspomnianymi wyżej pozytywnymi stronami dorobku liberalnego świata wartości, wskażmy zatem też niedomagania demoliberalizmu, które należy z kolei przełamać w celu realizacji jego pierwotnej obietnicy. Założeniem wstępnym jest oczywiście wzmocnienie głównego ośrodka władzy, niezależnie od tego, gdzie on się znajdzie, aby nie pozwolić ani wewnętrznym koteriom i grupom interesów, ani też obcym ośrodkom wpływać na rodzime rządy.

Władza zaś powinna być sprawowana zarówno przez samorząd zawodowy, jak i na przykład rady pracownicze. Zatem władza ludu i dla ludu, czyli prawdziwie demokratyczna, to taka, gdy ma on możliwości udziału zarówno w sądownictwie, jak i realną możliwość kontroli każdego szczebla władzy, Co jest częstokroć iluzoryczne choćby w samorządzie terytorialnym. I tutaj obok silnego ośrodka władzy centralnej powinna objawiać się władza demokratyczna ludu. Po drugie zaś, obok praw i wolności liberalnych potrzebujemy większego akcentu na prawa socjalne, w tym wolności związkowe przez zbudowaną na zasadach korporacyjnych Izbę Ustawodawczą czy pochodzący z wyborów, ale z grona kandydatów zgłaszanych np. przez korporacje zawodowe, a nie partie polityczne Senat.

Liberalna demokracja umiera już co najmniej po raz trzeci. Po pełnym triumf liberalizmu w wieku XIX wydawało się, iż demokracja liberalna połączona z postępem naukowym, wynalazkami i falą industrializacji to jeden z najlepszych typów życia zbiorowego. Od którego już wielkiego odwrotu nie będzie. Słusznie jednak przewidywano np. Ortega i Gasset, iż zbuntowane masy mogą w końcu zaprotestować przeciwko rządom oświeconych elit. Uprzemysłowienie dawnych państw agrarnych i związany z tym rozwój proletariatu dokonały jednak społecznego przewrotu. Mimo to w XX wiek można było wejść z optymizmem, albowiem socjaliści przekształcili się w socjaldemokratów, a nacjonaliści w narodowych demokratów.

Wielka wojna, która wybuchła w 1914 roku, dopełniła dzieła zniszczenia, a polityczną reakcją na niedomagania ustrojowe i gospodarcze liberalnej demokracji stały się autorytaryzmy i totalitaryzmy. Do końca lat 20. od Lizbony po Moskwę triumfy zaczęły odnosić ustroje niedemokratyczne, I dopiero kolejna wojna światowa skompromitowała niektóre z tych wzorców ustrojowych, choć do lat 70. choćby w Grecji, Portugalii i Hiszpanii nadal funkcjonowały reżimy niedemokratyczne i nieliberalne. Rosja w międzyczasie po krótkiej przerwie z powrotem weszła na drogę ku totalitaryzmowi. Pewnie jest stanowczo za wcześnie oczywiście składać do grobu liberalną demokrację, choć może niedługo będzie epizodem w dziejach świata jako formacja dominująca, jak monarchia stanowaczy absolutna.

Będzie być może funkcjonować gdzie nie gdzie na obrzeżach świata w niezmienionej formie właśnie niczym pewne formy monarchii obecne i dzisiaj w niektórych państwach świata muzułmańskiego. Jedno jest jednak niemal pewne. To zapewne dawni demokraci z tym samym frazesem na ustach wraz z piewcami wolnego rynku i przy pomocy technologicznych gigantów złożą ją najszybciej do grobu. Dużo sprawniej niż wszelkiej maści rewolucjoniści i piewcy, bądź to demokracji nieliberalnej, bądź ustrojów autorytarnych. Obyśmy tylko nie obudzili się niedługo w świecie, w którym będzie dominować jakaś nowa wersja liberalnego autorytaryzmu.