Prawo czasów wojny - Michał Szymański [tekst audio]

Za chwilę wysłuchasz wersję audio najnowszego tekstu z naszego portalu. Tekst Michała Szymańskiego. Prawo czasów wojny. Na Kremlu postanowili zalegalizować tortury. To ostatni dzwonek alarmowy. Grozi nam wojna z państwem, które nie tylko nie przestrzega prawa międzynarodowego, ono nawet nie udaje. 8 września 2025 roku Władimir Putin wniósł projekt ustawy o wyjściu Rosji z Europejskiej Konwencji o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu.

Jest to informacja przedziwna, a jednocześnie z polskiego punktu widzenia alarmująca. W zupełnie innych realiach moglibyśmy, bądź to z perspektywy międzynarodowych standardów ochrony praw człowieka, przyjąć ją z niedowierzaniem i potępić, bądź to, wykazując się nieco ironicznym podejściem do rzeczywistości, zastanawiać, czy kremlowska oligarchia właśnie odkryła klasyczną pracę Michela Foucault nadzorować i karać i wyciągnęła z niej wyjątkowo krwawe wnioski. Informacja o tym, że rosyjscy politycy dążą do tego, by zalegalizować w Rosji stosowanie tortur jest wbrew pozorom informacją, która dotyczy nie tylko Rosjan. Ona być może przede wszystkim dotyczy i powinna interesować nas. Kilka słów o torturach.

Zakaz stosowania tortur na poziomie prawa międzynarodowego jest ogólnoświatowym standardem. Jednak, szczerze mówiąc, niespecjalnie zamierzam się dziś martwić o to, jak rządzą sami sobą Rosjanie. Legalizacja tortur w Rosji to przede wszystkim zapewnienie bezkarności rosyjskim żołnierzom znęcającym się za granicą nad jeńcami wojennymi i ludnością cywilną. Odrzucić liberalne dogmaty. W wyniku rosyjskiej inwazji na Ukrainę, a także rosyjsko-białoruskiej agresji hybrydowej przeciwko krajom regionu, w tym i przeciwko Polsce, zaczęliśmy kwestionować liberalne dogmaty. Udało się wypowiedzieć traktat ottawski, konwencję zakazującą stosowania min przeciwpiechotnych. Polska uczyniła to w tym roku, a za jej przykładem także państwa bałtyckie, Finlandia oraz Ukraina.

W szczególności w Polsce powinniśmy to rozumieć. Musimy uświadomić sobie fakt, iż ewentualna agresja Rosji przeciwko naszemu krajowi oznaczać będzie pojawienie się w Polsce wroga, którego już doskonale znamy. Relacje naszych rodaków z przeszłości ukazywały nam zawsze jeden, ten sam obraz rosyjskiego najeźdźcy. Niestety wojny czeczeńskie czy wojna na Ukrainie udowodniły, iż zbrodnie nie brały się wyłącznie z bolszewizmu. Upadek Związku Sowieckiego niczego w tym aspekcie nie zmienił. Fakt, iż zagraża nam wróg, który lada moment na poziomie przepisów prawa uzna, że tortury są moralnie akceptowalne, powinien być dla nas sygnałem alarmowym. Musimy zadać to pytanie. Jak powinniśmy na poziomie zmian prawnych przygotować się na najgorsze?

Po II wojnie światowej w celu osądzenia przywódców III Rzeszy trzeba było sięgać do doktryny Radbrucha oraz idei prawa naturalnego, by móc wskazywać ich na śmierć. Ciężko wyobrazić sobie sytuację, w której nie mamy możliwości wymierzania najwyższego wymiaru kary Rosjanom mordującym Polaków, gdyż sami pozbawiliśmy się w swej naiwności tego narzędzia. Ciężko też byłoby obronić legalność działania wzorowanego na rozwiązaniach z drugiej połowy lat 40. XX wieku. Te wynikały z wyjątkowości sytuacji. Były właśnie rezultatem tego, iż prawo wcześniej nie przewidywało konieczności przeprowadzenia tego typu procesów. Sam proces norymberski budzi zresztą do dziś kontrowersję. Nie ma absolutnie żadnego powodu, byśmy odbierali sobie prawo do sądzenia zbrodniarzy w okresie powojennym, ale przede wszystkim nie ma powodu, byśmy nie mieli możliwości sądzenia ich w trakcie trwania wojny.

Podkreślić należy wyraźnie, iż tego typu działania nie są w żaden sposób pójściem w stronę totalitaryzacji prawa. Przeciwnie. Przypomnijmy sobie chociażby wojnę polsko-bolszewicką, w trakcie której kara śmierci obowiązywała. Nie jest to też w żaden sposób pogwałcenie międzynarodowego prawa humanitarnego. Zakazuje ono bestialskiego mordowania jeńców bez procesu sądowego, co akurat Rosja czyni, nie zaś sądzenia wziętych do niewoli zbrodniarzy wojennych. Inter arma silent leges. Starożytni Rzymianie twierdzili, że wśród szczęku oręża milczą prawa. Prawo międzynarodowe, najpierw w formie zwyczajów i kodeksów honorowych, a następnie traktatów, stara się cywilizować konflikty, jednakże wojskowi często muszą w obliczu wroga podejmować bardzo trudne, budzące później kontrowersje decyzje.

Mogło to wręcz wywoływać obawy przed bronieniem się przed napastnikami. Właśnie dlatego na czas wojny warto stworzyć podobne przepisy, które dodatkowo wzmocnią prawną ochronę żołnierzy w realiach wojny. Na przykład wtedy, jeżeli przekraczają oni kontratypy, ale służy to obronie bezpieczeństwa narodowego oraz zapobiegnięciu zbrodniom wojennym, jeżeli ofiarą działań będą na przykład żołnierze czy funkcjonariusze wroga. W tak dramatycznych okolicznościach Polacy powinni mieć pewność, iż państwo będzie stać po ich stronie. Nie wydawajmy naszych obrońców. Ostatni z postulatów uznać należy prawdopodobnie za najbardziej kontrowersyjny. Dlatego też uważam, iż ruch ten powinna wykonać nie tylko Polska, ale także Ukraina, państwa bałtyckie i Finlandia. Kraje regionu zagrożone agresją ze strony Rosji i Białorusi powinny wypowiedzieć statut rzymski.

Rosja i Białoruś nie są jego stroną, a to oznacza, że nie podlegają jurysdykcji Międzynarodowego Trybunału Karnego. Zgodnie z tradycyjną w stosunkach międzynarodowych zasadów wzajemności, państwa narażone na rosyjską agresję również nie powinny poddawać się jego jurysdykcji. Zauważmy, iż jurysdykcji Hagi nie podlegają Stany Zjednoczone, Chiny, Turcja czy Izrael. Nic nie stoi na przeszkodzie, by kraje Europy Środkowo-Wschodniej nie dołączyły do tego grona. Choć nikt nie nawołuje, by polscy żołnierze mieli dokonywać zbrodni wojennych na rosyjskich żołnierzach, to w dodatkowy sposób wzmocniłoby to przekonanie wśród wojskowych, iż stoimy za nimi murem, a jeśli ktokolwiek, np. rosyjska propaganda, będzie oskarżał ich o rzekome zbrodnie, to nie będą narażeni na upokarzający międzynarodowy proces.

Wymieniłem wyżej Ukrainę, państwa bałtyckie i Finlandię. Kraje te wypowiedziały traktat odtawski po tym, jak zrobiliśmy to my, Polacy. W tym przypadku należałoby jednak zrobić to wspólnie, zarówno dla większego efektu na arenie międzynarodowej, jak i uniknięcia oskarżeń o to, iż tylko Polska jako jedyna podejmuje działania, które można traktować jako kontrowersyjne oraz nadać im nieprawidłowe znaczenie. Wspólna inicjatywa państw regionu miałaby inny, mocniejszy wydźwięk. Sygnał do Rosji i do wolnego świata. Zaproponowane działania to nie tylko propozycja przygotowania nas na czas wojny. To także sygnały, które powinniśmy wysłać. Pierwszy z nich to sygnał do Rosy i Białorusi. Państwa te są przekonane, iż Polska, podobnie jak i cały Zachód, są słabe, zniewolone liberalnymi dogmatami i przez to nieprzygotowane do prowadzenia prawdziwej, brutalnej wojny.