Myśli nowoczesnego Polaka a elegia ostatniego Anglika - Adrian Kochan [tekst audio]

Za chwilę wysłuchasz wersję audio najnowszego tekstu z naszego portalu. Ten nowoczesny patriotyzm, a raczej nacjonalizm w szlachetniejszym tego słowa znaczeniu, najdalej jest posunięty w rozwoju tam, gdzie najstarszy jest samorząd polityczny społeczeństwa, mianowicie w Anglii. Pisze Roman Dmowski w myślach nowoczesnego Polaka. Z dzisiejszej perspektywy wizja Anglii jako kraju o najbardziej rozwiniętym nacjonalizmie może być całkiem surrealistycznie śmieszna. Jednakowoż spojrzenie na to, co Dmowski sądził o Anglii wraz z porównaniem tegoż z pismami wybitnego myśliciela angielskiego Rogera Scrutona może posłużyć jako klucz do lepszego zrozumienia poglądów głównego teoretyka polskiego obozu narodowego.

w którym jako syn ziemi angielskiej oddaje hołd jej i temu, co czyniło ją niewątpliwie inną niż pozostałe. Porównanie perspektyw nowoczesnego Polaka, Dmowskiego i ostatniego Anglika, Skrutona, jest o tyle ciekawe, że choć jeden pisze jako obcy, który obserwuje apogeum Anglii, a drugi jako swój, któremu bliżej do jej perygeum, to dochodzą do w miarę podobnych wniosków w kwestii tego, co w Anglii i jej społeczeństwie jest chwalebne. Anglia Kiedy porówna się myśli nowoczesnego Polaka z England and Elegy, rzuca się w oczy różnica w emfazie.

Common law było znane od samego swego zarania jako law of the land, prawo ziemi, więc nie należało do nikogo, nawet do suwerena, ale do samej Anglii. Z tego powodu to prawo pozostało prawdziwym suwerenem kraju i w jakiś szczególny, mistyczny sposób było ucieleśnione w samej ziemi. Prawo Anglii było nawykiem, poczuciem swobody, które czyniło to miejsce domem. Jak odnotowuje Skraton, Anglia była żywym zaprzeczeniem socjologii weberowskiej, gdzie istnieje dystynkcja pomiędzy formami autorytetu tradycyjnego a prawno-racjonalistycznego, który odczarowywał świat.

Poprzez zagospodarowanie lokalnej przestrzeni małymi plutonami ta przestrzeń stawała się zaczarowana, przepełniona relacjami moralnymi i uczuciowymi, tworząc wspólne angielskie my, doświadczające tego samego domu, Anglii. W ten sposób sama Anglia zyskała jakby osobowość, przekształcając pierwszą osobę liczby mnogiej w pierwszą osobę liczby pojedynczej. Anglia, Skraton konstatuje, jest zaczarowanym i urokliwym krajobrazem. Badając instytucje Anglików badamy istotę Anglii, geniusz Locji, który oczarował tę ziemię. Anglia to jej zielona i przyjemna ziemia, jak pisze romantyk William Blake.

Koniec cytatu. Przytoczone powyżej słowa idealnie wykazują zgodność pomiędzy charakteryzacją społeczeństwa angielskiego przez Dmowskiego i Skratona. Pomimo różnicy terminologicznej, stosunek do słowa nacjonalizm oraz kwestii zaczarowanej ziemi, ewidentne jest to, że obaj autorzy zgadzają się co do siły angielskich instytucji, tych ciał pośredniczących, małych plutonów, które są stricte angielskie. Nawet będąc poza granicami swej zaczarowanej wyspy, zdaniem Dmowskiego, Anglicy odtwarzają angielskie instytucje i swe angielskie życie. Angielskie poczty, angielskie puby, angielskie banki.

Wszelkie angielskie instytucje są przesycone angielskim duchem, są na skroś narodowe, a więc nacjonalistyczne w szlachetniejszym tego słowa znaczeniu. Imperium Podobnie charakter narodowy Anglików wyrażony był w ich tradycyjnym westminsterskim systemie politycznym i podziale na Wigów i Torysów. Zdaniem Skratona podział ten miał bardziej charakter osobowościowy niż polityczny, gdyż figury Wiga i Torysa oznaczały dwa dopełniające się angielskie typy osobowości. Podobną uwagę zapisuje na kartach myśli nowoczesnego Polaka Dmowski, który co prawda charakteryzuje spór pomiędzy stronnictwami jako polityczny, jako spór pomiędzy liberalizmem a nacjonalizmem, czyli jak tam mówią imperializmem.

Porównuję przy tym podbój burów z sięganiem Polski poza Dniepr i Dźwiny, obszary zamieszkane przez ludy bierne cywilizacyjnie, które zaprzysięgliśmy do swego wozu i dając im światło kulturę powołali je do pracy w naszej cywilizacji. Podczas panowania Moskali Dmowski konstatuje, obszary te cofnęły się cywilizacyjnie, co jest wystarczającym dla niego powodem, żeby myśleć o rozwinięciu granic Polski, jeżeli będzie to możliwe. Ponownie na te tereny. Dmowski nie postulował granic stricte etnicznych, ale właśnie takie, gdzie cywilizacyjnie dominowałby polski żywioł. Co ciekawe, kwestia imperium jest tą kwestią, która najbardziej dzieli Dmowskiego i Skratona.

Dmowski utożsamia imperium brytyjskie po prostu z angielskością, nie niuansując tego. Według Skratona, choć niektórzy nazywali siebie Brytyjczykami, to naród brytyjski nigdy nie powstał, a czy to był Anglik, czy Szkot, czy Walijczyk, to każdy z nich pozostał wierny swojej oryginalnej ojczyźnie. Jedyną grupą poddanych, która utożsamiała się z brytyjskością byli migranci z dawnego imperium, którzy używali pojęcia brytyjskiej narodowości jako wytrycha, który po prawdzie pozwala na nieposiadanie żadnej narodowości. Gdy Dmowski wyraźnie pokłada nadzieje w możliwościach cywilizacyjnych imperium, Skraton określa imperium jako niemalże z góry skazane na porażkę, bo model życia angielskiego został wytworzony przez Anglików i dla Anglików.

Imperium zaś badacz ten łączył z niepotrzebnym opuszczeniem swej zaczarowanej wyspy. Jeżeli byśmy pojmowali nacjonalizm jako ideę państwa stricte narodowego, to można byłoby dojść do wniosku, iż paradoksalnie Skraton jest większym nacjonalistą niż Dmowski. Gdy Skratona w gruncie rzeczy zadowalają granice etniczne, które pozwalają na swobodne kultywowanie wcześniej opisanych ekscentryczności narodowych, Dmowski pragnie czegoś więcej. Tam, gdzie możemy pomnożyć swe siły i swą pracę cywilizacyjną, wchłaniając inne żywioły, żadne prawo nie zabrania nam tego, ale czynić to mamy nawet obowiązek. Bo mamy obowiązek żyć i wydobywać się na wierzch.

Zdaniem Dmowskiego nacjonalizm, kiedy był w defensywie, zamykał swój program w jednej ojczyźnie, a w czasie ofensywy musi, czerpiąc z dziedzictwa cywilizacji rzymskiej, przejąć się duchem jej uniwersalizmu. Idąc dalej, w dobie, gdy cała cywilizacja jest zagrożona, zadaniem polityki jest nie tylko bezpośrednia obrona dobra narodu, ale również obrona cywilizacji przed jej upadkiem. Wzmacnianie tego co cywilizację wzmacnia i niszczenie tego co ją niszczy, bo jeżeli cywilizacja europejska ulegnie rozkładowi i upadnie, to upadną wszystkie narody europejskie. Konkluzja Rekapitulując i zarazem konstatując końcowo, porównanie myśli Skratona i Dmowskiego pozwala lepiej zarysować uniwersalistyczną naturę nacjonalizmu Dmowskiego.

Dmowski i Skraton zgadzają się ze sobą, pomimo fundamentalnej różnicy perspektywy obserwacji, co do charakteru ówczesnego społeczeństwa angielskiego. jego małych plutonów, które są przesiąknięte angielskością i powodują, że Anglicy wnosili ze sobą życie angielskie. gdziekolwiek byli, zaprowadzając na antypodach ziemi dominację angielskiego języka i angielskiej instytucji. Zdaniem Skratona był to błąd, błąd polegający na tym, że angielskie instytucje są dla Anglików, a do innych narodów nie pasują, więc imperium z góry było jakby skazane na porażkę. Dmowskiemu zaś imperium imponuje, a sympatia, którą do niego żywi, jest wyrazem uniwersalnego aspektu jego myśli, uporządkowującego narody w ramach cywilizacji, wartości samej w sobie, której życie lub śmierć warunkują życie i śmierć jej narodów, w tym narodu polskiego.

Celem naszego narodu powinno być spłacenie długu cywilizacyjnego i wytworzenie kultury, która będzie grała w naszej cywilizacji pierwsze skrzypce i przesiąkała do innych narodów, czego zgrabnym przykładem może być kariera dżentelmena jako słowa i etosu badającego spuściznę imperium brytyjskiego. Wizja Skratona jest wizją lokalizmu, wizja Dmowskiego wizją internacjonalistycznej walki nacjonalistów o duszę cywilizacji zachodniej, jej pierwiastek animujący. W epoce wspólnych zagrożeń cywilizacyjnych, Gdy podmiana demograficzna, anomia społeczna czy aberracje społeczno-kulturowe piętrzą się nad staruszką Europą, wizja Dmowskiego wydaje się bardziej kusząca.