Keynes czy Kalecki – kto był pierwszy? O naszym najsłynniejszym ekonomiście - Rafał Łętocha [tekst audio]

Za chwilę wysłuchasz wersję audio najnowszego tekstu z naszego portalu. Tekst Rafała Łętochy. Keynes czy Kalecki? Kto był pierwszy o naszym najsłynniejszym ekonomiście? Michał Kalecki to prawdopodobnie cieszący się największą estymą na świecie ekonomista pochodzący z naszego kraju, jeśli wyłączymy z tego grona Mikołaja Kopernika. Postrzegany jako przedstawiciel Keynesizmu wypracował jednak własne oryginalne koncepcje, nie będąc litylko osobą rozwijającą myśl Johna Maynerda Keynesa, a tym bardziej jego epigonem.

W listopadzie bieżącego roku nakładem wydawnictwa Heterodox ukazał się wybór esejów Michała Kaleckiego pod tytułem Polityczne aspekty pełnego zatrudnienia. Wydaje się to doskonałą okazją, by przypomnieć sylwetkę i poglądy tego chyba najbardziej znanego poza granicami naszego kraju polskiego ekonomisty. Zmiana paradygmatu Wiek XIX pozostawał niewątpliwie pod znakiem liberalizmu. Koncepcje takie zostają niejako zawieszone w czasach I wojny światowej w warunkach gospodarki wojennej. Uważano jednak to za rozwiązanie nadzwyczajne, przejściowe, związane z toczącą się wojną. Po 1918 roku podjęto więc próbę powrotu do tych liberalnych zasad w gospodarce, co okazało się trudne w związku z olbrzymi zniszczeniami wojennymi, masowym bezrobociem, rosnącą inflacją oraz napięciami społecznymi, które z tym wszystkim były związane.

Kalecki Keynes Osoba Michała Kaleckiego bardzo często zestawiana jest z Keynesem. Nie ulega wątpliwości, że od czasów Mikołaja Kopernika nie było Polaka, który wniósłby tak doniosły wkład do światowej ekonomii. Zainteresowanie jego dorobkiem zdaje się w ostatnich latach rosnąć, jest odkrywany na nowo zarówno w naszym kraju jak i poza jego granicami. Można jednocześnie powiedzieć, że Kalecki ciągle nie jest dostatecznie doceniany, o czym świadczy niezbyt powszechna świadomość, iż to właśnie on głosił teorie prekursorskie wobec koncepcji Johna Maynarda Keynesa, jednego z najwybitniejszych i najbardziej wpływowych ekonomistów naszych czasów. Trzy lata przed wydaniem przez Keynesa jego fundamentalnej pracy ogólna teoria zatrudnienia procentu i pieniądza, która przyniosła autorowi światową sławę i spowodowała, że Keynesizm stał się jedną z najważniejszych szkół ekonomicznych XX wieku, Kalecki opublikował próbę teorii koniunktury i otrzymał dzięki niej stypendium w Szwecji.

W pracy tej przedstawił poglądy w zasadzie tożsame z teorią popytową Keynesa, która przyniesie brytyjskiemu ekonomiście wielkie uznanie na całym świecie. Kolecki wskazał, w jaki sposób można uzdrowić i ożywić poprzez pobudzenie popytu gospodarkę pogrążoną w kryzysie. Zarówno Kalecki, jak i później Keynes uznali, że główną przyczyną kryzysu jest zbyt niski popyt, w związku z czym nieodzowna jest interwencja państwa i finansowane z budżetu roboty publiczne. Na te cele państwo powinno bez wahania pożyczać pieniądze, a potem je wydawać. Zdaniem wielu badaczy wywody Kaleckiego były nawet znacznie bardziej klarowne, spójne i pogłębione niż teksty brytyjskiego ekonomisty. Jednak fakt, że pochodził z kraju peryferyjnego, a jego praca została wydana w języku polskim, z pewnością nie pomógł w rozpropagowaniu konstruowanych przez niego teorii w świecie zachodu.

Sam Kalecki zresztą niespecjalnie o to dbał. Kiedy w 1936 roku przeczytał pracę Keynesa, postanowił się z nim spotkać i przyłączyć się do obozu Keynesistów. Zdając sobie sprawę z siły, którą sobą reprezentują, nie wchodził natomiast w spory dotyczące tego, kto był pierwszym autorem teorii popytowej. Brytyjska ekonomistka Joan Robinson, współpracownica Keynesa i jednocześnie Kaleckiego w artykule pod tytułem Kalecki i Keynes podkreślała, że teoretyczne pierwszeństwo pewnych podstawowych założeń koncepcji Keynesa leży bez wątpienia po stronie Kaleckiego, jednak był on zbyt uprzejmy, aby kiedykolwiek o tym przypominać. Prof. Tadeusz Kowalik, uczeń i współpracownik Kaleckiego, przytacza z kolei opinię noblisty w dziedzinie ekonomii, Lorenza R. Clayna, który nie wahał się stwierdzić, że po ponownym przestudiowaniu artykułu Kaleckiego o cyklu koniunkturalnym doszedł do wniosku, iż stworzył on system, który zawiera wszystko co ważne w systemie Keynesowskim.

Jestem przekonany, że jego teoria zatrudnienia jest równorzędna do Keynesa. Niestety Kaleckiemu zabrakło reputacji Keynesa i zdolności do zwrócenia na siebie uwagi światowej opinii publicznej, dlatego jego teoria pozostała mało zauważona. W pewnym sensie teoria Kaleckiego przewyższa teorię Keynesa, gdyż jest wyraźnie dynamiczna, uwzględnia ponadto podział dochodu oraz jego poziom, a także odróżnia decyzje inwestycyjne od ich realizacji. Życie i działalność. Michał Kalecki urodził się 22 czerwca 1899 roku w zasymilowanej rodzinie polsko-żydowskiej. Jego ojciec był w Łodzi właścicielem przędzalni, którą jednak utracił. W wieku 11 lat Michał wstąpił do pierwszego gimnazjum filologicznego w Łodzi.

W 1929 roku otrzymał posadę w Instytucie Badania Koniunktur i Cen. Odtąd mógł poświęcić się pracy jako ekonomista, choć trzeba powiedzieć, że nigdy nie porzucił całkowicie zainteresowań inżynierią i czystą matematyką, publikując artykuły również na te tematy. W Instytucie opublikował wspomnianą już broszurę Próba Teorii Koniunktury. Nawiązał też współpracę z Przeglądem Socjalistycznym, w którym zamieścił kilka artykułów pod pseudonimem Henryk Braun. W 1933 roku, krótko po opublikowaniu próby teorii koniunktury, Kalecki wziął udział w konferencji Towarzystwa Ekonomicznego w Lejdzie i zaprezentował tam swój artykuł będący wykładem głównych myśli z tej pracy. Dotyczył on teorii cyklu, teorii zysków oraz teorii efektywnego popytu i produkcji. Części dotyczące teorii zysków oraz teorii efektywnego popytu i produkcji, których zdaniem większości badaczy antycypował teorią Keynesa z ogólnej teorii zatrudnienia procentu i pieniądza, nie wzbudziły jakiegokolwiek zainteresowania uczestników konferencji.

Natomiast model cyklu koniunkturalnego wywołał przychylne komentarze Ragnara Frischa z Norwegii i Anna Tinnelberga z Holandii. Dzięki udziałowi w konferencji w Lejdzie, Kalecki otrzymał stypendium Rockefellera na studia zagraniczne i w styczniu 1936 roku wyjechał do Szwecji. Tam właśnie przeczytał ogólną teorię zatrudnienia procentu i pieniądza. Według Joan Robinson, Kalecki czytając tę pracę miał poczucie, że jest to książka, którą właśnie zamierzał napisać. Powiedział, przyznaję, byłem chory. Przez trzy dni leżałem w łóżku. Potem pomyślałem sobie, Keynes jest bardziej znany ode mnie. Te idee rozejdą się o wiele szybciej, jeśli będą pochodziły od niego, a potem zajmiemy się ciekawą kwestią ich stosowania. To mnie podniosło na duchu. W związku z tą lekturą postanowił udać się niezwłocznie do Anglii i przyłączyć się do szkoły Keynesowskiej.

z Ernstem Friedrichem Schumacherem, Davidem Worswickiem czy Józefem Steindalem. Podczas II wojny światowej powstały też niezwykle ważne prace Kaleckiego – polityczne aspekty pełnego zatrudnienia oraz trzy drogi do pełnego zatrudnienia. Zamieszczono je w książce napisanej wspólnie z innymi członkami Instytutu zatytułowanej The Economics of Full Employment. W Instytucie Kalecki pozostał do marca 1945 roku, kiedy to wyjechał do Montrealu, gdzie podjął pracę w Międzynarodowym Biurze Pracy. W następnym roku natomiast udał się do Nowego Jorku i objął tam stanowisko zastępcy dyrektora działu stabilizacji i rozwoju w Departamencie Gospodarczo-Społecznym Sekretariatu ONZ. Zajmował się głównie analizą wewnętrznych problemów ekonomicznych różnych krajów, zarówno tych rozwiniętych, jak i rozwijających się.

Analizy te następnie były zamieszczane w serii World Economics Report. Równocześnie kontynuował badania teoretyczne, czego owocem była praca Teoria Dynamiki Gospodarczej. Wydaje się, że doświadczenia pracy w ONZ, gdzie przygotowywał m.in. raporty o problemach gospodarczych Izraela czy Meksyku, zaowocowały u niego zainteresowaniem ekonomią rozwoju, za której pioniera zresztą jest dziś przez niektórych uważany. Z powodów politycznych zrezygnował jednak z pracy w ONZ. Ostatnie lata jego pracy tam zbiegły się bowiem z kulminacją makartyzmu w Stanach Zjednoczonych. Pod naciskiem USA kilku kolegów Kaleckiego w wyniku oskarżeń o sprzyjanie komunizmowi zostało zdymisjonowanych przez sekretarza generalnego ONZ, Krywego Lie. W związku z tym Kalecki również zrezygnował z posady i wrócił w 1955 roku do Polski, gdzie został powołany na stanowisko doradcy Hilarego Minca, ówczesnego wicepremiera.

W następnych latach piastował różne stanowiska jako doradca lub konsultant, przeważnie na polu planowania gospodarczego, odgrywając bardzo ważną rolę w opracowaniu projektu planu perspektywistycznego na lata 1961-1975. Wkrótce jednak plan ten spotkał się z surową krytyką, jako wyznaczające zbyt skromne cele, co zapoczątkowało wycofywanie się Kaleckiego z aktywnego udziału w życiu politycznym. Od tego momentu skupił się przede wszystkim na pracy teoretycznej i zajęciach dydaktycznych. Zgromadził wokół siebie grupę ekonomistów, tworząc w istocie całą szkołę myśli ekonomicznej, określanej mianem Szkoły Kaleckiego. Tadeusz Kowalik, Kazimierz Łaski, Ignacy Sachs, Włodzimierz Brus – W końcu 1955 roku podjął pracę w Zakładzie Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk, a w 1956 Centralna Komisja Kwalifikacyjna nadała mu pierwszy akademicki tytuł profesora nauk ekonomicznych.