Keynes czy Kalecki – kto był pierwszy? O naszym najsłynniejszym ekonomiście - Rafał Łętocha [tekst audio]

Za chwilę wysłuchasz wersję audio najnowszego tekstu z naszego portalu. Tekst Rafała Łętochy. Keynes czy Kalecki? Kto był pierwszy o naszym najsłynniejszym ekonomiście? Michał Kalecki to prawdopodobnie cieszący się największą estymą na świecie ekonomista pochodzący z naszego kraju, jeśli wyłączymy z tego grona Mikołaja Kopernika. Postrzegany jako przedstawiciel Keynesizmu wypracował jednak własne oryginalne koncepcje, nie będąc litylko osobą rozwijającą myśl Johna Maynerda Keynesa, a tym bardziej jego epigonem.

Potrzebna była jednak teoria ekonomiczna, która tę integrację uzasadni. Za twórcę takowej uchodzi angielski ekonomista John Maynard Keynes, którego wyobraźnia naukowa, jak pisze Robert Skidelski w książce Keynes. Powrót mistrza została silnie pobudzona przez wspomniane wydarzenia. Wielki kryzys kosztował go zresztą fortunę. Ale przede wszystkim zmienił jego filozofię inwestowania, zmienił także jego filozofię gospodarczą i wyostrzył moralną krytykę kapitalizmu. Keynes na dobre porzucił przekonanie, że rynki automatycznie regulują się same. Nastąpiła u niego godna odnotowania zmiana perspektywy moralnej. Zaczął przekładać więcej uwagi do powinności, mniej do efektywności. Odrzucając liberalne tezę o niezawodności rynku oraz o nieingerencji państwa w sferę gospodarczą, Keynes pisał w ogólnej teorii zatrudnienia procentu i pieniądza, że jej milczące założenia są spełnione tylko w rzadkich wypadkach albo nigdy, wskutek czego nie może ona rozwiązać zagadnień gospodarczych dzisiejszego świata.

Próbując wyjaśnić przyczyny wielkiego kryzysu gospodarczego w pracy, teoria pieniądza z 1930 roku wskazywał, że kiedy oszczędności przerastały inwestycje, to zamiast finansować kapitał, trwały, zwiększały skłonność do spekulacji. Gorączka spekulacyjna rosła, a efektem jej była inflacja zysków dla wąskiej grupy bogatych inwestorów. Nie tworzono jednak żadnego realnego bogactwa, w związku z tym prędzej czy później ta bańka musiała pęknąć. W ogólnej teorii zatrudnienia procentu i pieniądza Keynes przestrzegał, że spekulanci mogą być nieszkodliwi, gdy są niczym piana na spokojnych wodach przedsiębiorczości, ale sytuacja staje się poważna, gdy przedsiębiorczość poczyna być pianą na wirze spekulacji. Gdy akumulacja kapitału w jakimś kraju staje się ubocznym produktem gry hazardowej, wyniki zawsze będą opłakane.

Sukcesów Wall Street w roli instytucji, której właściwy cel społeczny polega na kierowaniu inwestycji na tory największej rentowności, naprawdę nie można uważać za jedno z wybitnych osiągnięć liberalnego kapitalizmu. W związku z tym podkreślał, że działalność gospodarcza potrzebuje stałej stymulacji, tak aby wyzwolić zwierzęce instynkty ludzi, czyli pęd do działania, a nie bezczynności. Tutaj istotna jest rola państwa, które powinno pomniejszać owo ryzyko inwestycyjne. Keynes opowiadał się nie tylko za ingerencją państwa w funkcje produkcji poprzez aktywne oddziaływanie na poziom prywatnych wydatków konsumpcyjnych i inwestycyjnych oraz poziom oszczędności, ale także warunki redystrybucji bogactwa w celu zminimalizowania negatywnych następstw nadmiernego zróżnicowania dochodowego i majątkowego oraz ograniczenia poziomu bezrobocia przymusowego.

Kalecki Keynes Osoba Michała Kaleckiego bardzo często zestawiana jest z Keynesem. Nie ulega wątpliwości, że od czasów Mikołaja Kopernika nie było Polaka, który wniósłby tak doniosły wkład do światowej ekonomii. Zainteresowanie jego dorobkiem zdaje się w ostatnich latach rosnąć, jest odkrywany na nowo zarówno w naszym kraju jak i poza jego granicami. Można jednocześnie powiedzieć, że Kalecki ciągle nie jest dostatecznie doceniany, o czym świadczy niezbyt powszechna świadomość, iż to właśnie on głosił teorie prekursorskie wobec koncepcji Johna Maynarda Keynesa, jednego z najwybitniejszych i najbardziej wpływowych ekonomistów naszych czasów. Trzy lata przed wydaniem przez Keynesa jego fundamentalnej pracy ogólna teoria zatrudnienia procentu i pieniądza, która przyniosła autorowi światową sławę i spowodowała, że Keynesizm stał się jedną z najważniejszych szkół ekonomicznych XX wieku, Kalecki opublikował próbę teorii koniunktury i otrzymał dzięki niej stypendium w Szwecji.

W pracy tej przedstawił poglądy w zasadzie tożsame z teorią popytową Keynesa, która przyniesie brytyjskiemu ekonomiście wielkie uznanie na całym świecie. Kolecki wskazał, w jaki sposób można uzdrowić i ożywić poprzez pobudzenie popytu gospodarkę pogrążoną w kryzysie. Zarówno Kalecki, jak i później Keynes uznali, że główną przyczyną kryzysu jest zbyt niski popyt, w związku z czym nieodzowna jest interwencja państwa i finansowane z budżetu roboty publiczne. Na te cele państwo powinno bez wahania pożyczać pieniądze, a potem je wydawać. Zdaniem wielu badaczy wywody Kaleckiego były nawet znacznie bardziej klarowne, spójne i pogłębione niż teksty brytyjskiego ekonomisty. Jednak fakt, że pochodził z kraju peryferyjnego, a jego praca została wydana w języku polskim, z pewnością nie pomógł w rozpropagowaniu konstruowanych przez niego teorii w świecie zachodu.

Sam Kalecki zresztą niespecjalnie o to dbał. Kiedy w 1936 roku przeczytał pracę Keynesa, postanowił się z nim spotkać i przyłączyć się do obozu Keynesistów. Zdając sobie sprawę z siły, którą sobą reprezentują, nie wchodził natomiast w spory dotyczące tego, kto był pierwszym autorem teorii popytowej. Brytyjska ekonomistka Joan Robinson, współpracownica Keynesa i jednocześnie Kaleckiego w artykule pod tytułem Kalecki i Keynes podkreślała, że teoretyczne pierwszeństwo pewnych podstawowych założeń koncepcji Keynesa leży bez wątpienia po stronie Kaleckiego, jednak był on zbyt uprzejmy, aby kiedykolwiek o tym przypominać. Prof. Tadeusz Kowalik, uczeń i współpracownik Kaleckiego, przytacza z kolei opinię noblisty w dziedzinie ekonomii, Lorenza R. Clayna, który nie wahał się stwierdzić, że po ponownym przestudiowaniu artykułu Kaleckiego o cyklu koniunkturalnym doszedł do wniosku, iż stworzył on system, który zawiera wszystko co ważne w systemie Keynesowskim.

Jestem przekonany, że jego teoria zatrudnienia jest równorzędna do Keynesa. Niestety Kaleckiemu zabrakło reputacji Keynesa i zdolności do zwrócenia na siebie uwagi światowej opinii publicznej, dlatego jego teoria pozostała mało zauważona. W pewnym sensie teoria Kaleckiego przewyższa teorię Keynesa, gdyż jest wyraźnie dynamiczna, uwzględnia ponadto podział dochodu oraz jego poziom, a także odróżnia decyzje inwestycyjne od ich realizacji. Życie i działalność. Michał Kalecki urodził się 22 czerwca 1899 roku w zasymilowanej rodzinie polsko-żydowskiej. Jego ojciec był w Łodzi właścicielem przędzalni, którą jednak utracił. W wieku 11 lat Michał wstąpił do pierwszego gimnazjum filologicznego w Łodzi.

W 1929 roku otrzymał posadę w Instytucie Badania Koniunktur i Cen. Odtąd mógł poświęcić się pracy jako ekonomista, choć trzeba powiedzieć, że nigdy nie porzucił całkowicie zainteresowań inżynierią i czystą matematyką, publikując artykuły również na te tematy. W Instytucie opublikował wspomnianą już broszurę Próba Teorii Koniunktury. Nawiązał też współpracę z Przeglądem Socjalistycznym, w którym zamieścił kilka artykułów pod pseudonimem Henryk Braun. W 1933 roku, krótko po opublikowaniu próby teorii koniunktury, Kalecki wziął udział w konferencji Towarzystwa Ekonomicznego w Lejdzie i zaprezentował tam swój artykuł będący wykładem głównych myśli z tej pracy. Dotyczył on teorii cyklu, teorii zysków oraz teorii efektywnego popytu i produkcji. Części dotyczące teorii zysków oraz teorii efektywnego popytu i produkcji, których zdaniem większości badaczy antycypował teorią Keynesa z ogólnej teorii zatrudnienia procentu i pieniądza, nie wzbudziły jakiegokolwiek zainteresowania uczestników konferencji.

Natomiast model cyklu koniunkturalnego wywołał przychylne komentarze Ragnara Frischa z Norwegii i Anna Tinnelberga z Holandii. Dzięki udziałowi w konferencji w Lejdzie, Kalecki otrzymał stypendium Rockefellera na studia zagraniczne i w styczniu 1936 roku wyjechał do Szwecji. Tam właśnie przeczytał ogólną teorię zatrudnienia procentu i pieniądza. Według Joan Robinson, Kalecki czytając tę pracę miał poczucie, że jest to książka, którą właśnie zamierzał napisać. Powiedział, przyznaję, byłem chory. Przez trzy dni leżałem w łóżku. Potem pomyślałem sobie, Keynes jest bardziej znany ode mnie. Te idee rozejdą się o wiele szybciej, jeśli będą pochodziły od niego, a potem zajmiemy się ciekawą kwestią ich stosowania. To mnie podniosło na duchu. W związku z tą lekturą postanowił udać się niezwłocznie do Anglii i przyłączyć się do szkoły Keynesowskiej.

W marcu 1936 roku przybył na wyspy i podjął starania o nawiązanie kontaktu z najbliższymi współpracownikami Keynesa. W ten sposób poznał John Robinson, z którym przez lata pobytu w Anglii będą łączyły go nie tylko kontakty zawodowe, ale i przyjaźń. W 1938 roku otrzymał stypendium Uniwersytetu w Cambridge i uczęszczał na seminarium prowadzone przez Piero Sraffę. Wkrótce zaś wraz z Austinem Robinsonem, Richardem Kahnem, Piero Sraffą i Keynesem jako przewodniczącym wziął udział w nadzorowaniu programu badawczego National Institute of Economics and Social Research dotyczącego kosztów własnych przychodów i produkcji. Od 1940 roku pracował jako samodzielny pracownik naukowy w Oksfordzkim Instytucie Statystycznym, współpracując m.in.