Czarnobyl: tragiczny kres atomowej utopii

Tu górę wzięła słynna sowiecka gigantomania. Jak coś robić, to z rozmachem. Czapki z głów bez względu na ryzyko. Tak narodził się RBMK, czyli reaktor kanałowy dużej mocy. Wspomniany wcześniej Nikołaj Steinberg, który z elementami konstrukcji RMBK zetknął się na piątym roku studiów, opisywał go jako nuklearne klocki LEGO. Modłowość była jego największą zaletą ekonomiczną. Reaktor nie wymagał gigantycznej hali fabrycznej do odlania zbiornika ciśnieniowego. Można go było zmontować z gotowych elementów bezpośrednio na placu budowy. Jednak ta prostota była złudna. Projekt tego reaktora wywodził się bezpośrednio z reaktorów wojskowych służących do produkcji plutonu do bomb atomowych.

Co narzuciło? Mu dość specyficzną, niestabilną fizykę, trudną do opanowania w warunkach cywilnych. RBMK był prawdziwym potworem. Prawie 12 metrów średnicy, 1000 MW, 1 GW mocy elektrycznej, 3200 MW mocy cieplnej. Jego inną zaletą była możliwość wymiany paliwa w trakcie pracy, tak zwany online refueling, bez wyłączania całego bloku, a to dawało ogromne oszczędności. We wnętrzu reaktora woda chłodząca przepływała przez kanały paliwowe, miejscami wrzała, a para była kierowana do turbin w kolejnym obiegu. To upodabniało go w pewnych aspektach do zachodnich reaktorów BWR, ale z jedną zasadniczą różnicą.

Moderatorem, czyli spowalniaczem reakcji jądrowej, w tym radzieckim reaktorze nie była woda, tylko grafit, a połączenie tych dwóch składników okazało się bardzo ryzykowne. Bez wchodzenia w techniczne niuanse. Konstrukcja RBMK była wysoce wrażliwa na zaburzenia cyrkulacji, co w specyficznych warunkach mogło doprowadzić do niestabilności rdzenia i ekstremalnych skoków mocy. Zaprojektowano oczywiście stosowne zabezpieczenia, ale zawierały one krytyczny błąd. Awaryjne wyłączenie reaktora mogło w specyficznych warunkach, zamiast spowolnić i wygasić reakcję jądrową, spowodować jej nagłe przyspieszenie i gwałtowny skok mocy do niewyobrażalnych wartości.

Do tego doszła bardzo ryzykowna złożoność systemu Składał się on aż z 1793 kanałów paliwowych, które wymagały precyzyjnej regulacji w zależności od tego jak bardzo gotuje się uran w danym kanale. Wtedy nie było jeszcze złożonych systemów komputerowych sterujących reaktorami, w dużej mierze robiło się to ręcznie. Nawet w spokojnych, normalnych warunkach było to prawdziwe wyzwanie, a dosyć szybko okazało się, że stabilność tego układu przy niskiej mocy reaktora była niemal niemożliwa do utrzymania. O problemach z reaktorami RBMK sowieccy decydenci dość szybko się dowiedzieli. Pod koniec lipca 1975 roku w I bloku Leningradzkiej Elektrowni Jądrowej doszło do problemów ze stabilnością systemu i utraty chłodzenia w jednym z kanałów paliwowych, co doprowadziło do częściowego stopienia rdzenia.

Ten incydent pokazał, że reaktor RBMK może wejść w bardzo niebezpieczny stan w specyficznych warunkach. Wyciągnięto z tego pewne wnioski, wprowadzono niewielkie poprawki, ale całą sprawę utajniono nawet przed własnymi inżynierami i naukowcami, którzy pracowali w energetyce jądrowej. To znakobity zresztą przykład paranoicznej sowieckiej kultury tajności dotyczącej spraw państwowych i przemysłowych. Zrobiono tak między innymi dlatego, by ukryć niewygodną prawdę o tym, że ten ambitny projekt, duma sowieckiej myśli technicznej, prawdopodobnie ma poważne wady. Ich ujawnienie niewątpliwie położyłoby się cieniem na samopoczuciu i prestiżu ojczyzny światowego proletariatu.

W tym miejscu warto wspomnieć, że nie było testowej wersji reaktora RBMK. By sprawdzić jego realne możliwości, słabe strony i ewentualnie dopracować projekt, po prostu od razu go zbudowano i włączono w Leningradzie do normalnej eksploatacji. Teraz wróćmy do tytułowej, atomowej utopii. Składało się na nią nie tylko złudne poczucie bezpieczeństwa i przekonanie o czystości energetyki jądrowej. W sowieckim wydaniu było to znacznie więcej. Na jedno z miejsc, gdzie miały pracować potężne reaktory RBMK-1000 wybrano Czarnobyl. Leżący na północy Ukrainy. Był to obszar leśny o stosunkowo niskiej gęstości zaludnienia, ale położony na tyle blisko dużych ośrodków, na przykład Kijowa, by zasilić znaczną część sowieckiego systemu energetycznego.

Czarnobylską elektrownię imieniem Lenina zbudowano w 1972 roku. Pierwszy blok RBMK uruchomiono w 1977, a czwarty osiągnął pełną moc w połowie lat 80. Do 1986 roku pracowały tam cztery takie duże bloki, a dalsze dwa były w budowie. Tak oto narodził się prawdziwy atomowy moloch w sercu europejskiej części ZSRR. Trzy kilometry od elektrowni wyrosło miasto, wyrosła Prypeć. Miasto zaprojektowane jako nowoczesne zaplecze dla kadry inżynieryjnej Czarnobylskiej Elektrowni, dla kadry i oczywiście ich rodzin. Jego powstanie i budowę zainicjowano w roku 70.

Ten irracjonalny wymiar tajemnicy dotyczył także wcześniejszych zdarzeń i sposobu ich opisywania. Po latach ujawnione dokumenty i analizy historyczne sugerują, że przed 1986 roku w elektrowni zdarzały się już niepokojące incydenty. Wtedy natychmiast uruchamiano mechanizmy kontroli informacji zarządzane przez KGB, aby zapobiec panice i plotkom. Dzisiaj nie ulega wątpliwości, że odpowiednio wcześnie wiedziano już nie tylko o wadach technicznych reaktorów RBMK, ale też o skali ryzyka. Ujawniony po upadku ZSRR tajny raport KGB z 1983 roku ostrzegał, że elektrownie wyposażone w reaktory RBMK stanowią ogromne zagrożenie. Powodem są wady konstrukcyjne reaktora oraz brak odpowiednich zabezpieczeń.

Staramy się tam na bieżąco na ten temat informować. Już od pierwszych godzin tragedii próbowano tuszować jej prawdziwe przyczyny. Początkowo mówiono nawet o sabotażu kapitalistów, potem szybko znaleziono kozły ofiarne. Proces osób uznawanych za winne katastrofy w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej odbył się w lipcu 1987 roku. Rozprawa toczyła się za zamkniętymi drzwiami, gdzie? W Czarnobylu. Uznano, że do tragedii doprowadziły błędy operatorów podczas testu systemów bezpieczeństwa oraz, co przyznano bardzo niechętnie, niewielkie, pewne wady konstrukcyjne samego reaktora RBMK. Zarażące zaniedbania i nieprzestrzeganie zasad bezpieczeństwa zapadły wyroki.