Czarnobyl: tragiczny kres atomowej utopii

Moderatorem, czyli spowalniaczem reakcji jądrowej, w tym radzieckim reaktorze nie była woda, tylko grafit, a połączenie tych dwóch składników okazało się bardzo ryzykowne. Bez wchodzenia w techniczne niuanse. Konstrukcja RBMK była wysoce wrażliwa na zaburzenia cyrkulacji, co w specyficznych warunkach mogło doprowadzić do niestabilności rdzenia i ekstremalnych skoków mocy. Zaprojektowano oczywiście stosowne zabezpieczenia, ale zawierały one krytyczny błąd. Awaryjne wyłączenie reaktora mogło w specyficznych warunkach, zamiast spowolnić i wygasić reakcję jądrową, spowodować jej nagłe przyspieszenie i gwałtowny skok mocy do niewyobrażalnych wartości.

Chłopaki już pracowali, wspomniał po latach, podczas gdy miasto jeszcze spało. Pierwszym pacjentem lekarza lokalnego szpitala był Władimir Szaszenok, pracownik elektrowni, którego ciało było całkowicie poparzone skażonym wrzątkiem. Szaszenok zmarł nad ranem, stając się jedną z pierwszych ofiar czarnobylskiej katastrofy. Wedle raportu Komitetu Naukowego ONZ do spraw skutków promieniowania atomowego, ten raport jest z 2008 roku, dwie osoby zginęły w bezpośrednim następstwie wybuchu reaktora, a 134 osoby, pracownicy i ratownicy, otrzymało dawki prowadzące do tzw. ostrej choroby popromiennej.

W tamtych realiach destrukcyjnej katastrofy oraz biurokratycznego chaosu trzeba było wykonać ogrom prac brudnych i wyjątkowo niebezpiecznych. Budowa osłony reaktora, dekontaminacja, odkażanie dróg i terenu, usuwanie najbardziej skażonych fragmentów gruzowiska, prace na zniszczonych dachach, instalacja systemu monitoringu. Ktoś to musiał robić. Likwidatorzy, w tym słynne bioroboty oczyszczające dach hali Turbin, mieli tylko 90 sekund na wrzucenie łopaty skażonego gruzu z powrotem do wnętrza reaktora. Każdy taki bieg był okupiony ogromną dawką promieniowania. Jeżeli chodzi o skalę geograficzną katastrofy, raporty ONZ i Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej szacują, że skażeniu uległo ponad 200 tysięcy kilometrów kwadratowych terytorium Europy, szczególnie w obszarach sąsiadujących z Czarnobylską Elektrownią, czyli Białoruś, Rosja, Ukraina, a radioaktywna chmura dotarła

Dziś jest to nadal obszar ograniczonego dostępu, wykorzystywany głównie do monitoringu radiacyjnego, badań gospodarki odpadami promieniotwórczymi i likwidacji skutków awarii. Można się tam dostać, no teraz nie, bo na Ukrainie jest wojna, ale można się tam było wcześniej dostać, istniały Pewne ograniczone sposoby, żeby tam po prostu wjechać. Elektrownia jest wyłączona, a nad zniszczonym blokiem numer 4 stoi osłona New Safe Compignment, zwana ARKą. Ta ogromna stalowa konstrukcja w kształcie łuku ma 108 metrów wysokości, 160 ponad długości, ponad 250 metrów rozpiętości. Ona została zbudowana w 2016 roku.

Celem tej kopuły jest hermetyczne zamknięcie tego pierwotnego sarkofagu, który w międzyczasie zdąży już popękać, ochrona środowiska przed promieniowaniem przez minimum 100 lat oraz umożliwienie demontażu okolicznych ruin. Agencja ONZ-owska zajmująca się energetyką jądrową Oceniła, że w 2026 roku, w tym roku, po uszkodzeniu tej arki atakiem rosyjskiego drona, ten obiekt nie spełnia w zasadzie wszystkich wymogów bezpieczeństwa. Natomiast na razie nie ma pomysłów, jak to naprawić, no bo tam trwa wojna. Zresztą więcej informacji o losie tej czarnobylskiej elektrowni po ataku Rosji na Ukrainę znajdziecie na kanale Nauka To Lubię.

Wiktor Bryuchanow, dyrektor elektrowni. Nikołaj Fomin, naczelny inżynier. Anatolij Diatłow, bezpośrednio nadzorujący test. Dostali po 10 lat więzienia w kolonii karnej. Fomin i Diatłow w czasie śledztwa przeszli załamanie nerwowe. A ten drugi dostał dodatkowo potężną dawkę promieniowania w feralną noc. Większość ze skazanych została zwolniona mocno przedterminowo ze względu na stan zdrowia. Czarnobyl był punktem zwrotnym dla międzynarodowego systemu bezpieczeństwa jądrowego. Jego najbardziej wartościowym efektem było przyjęcie w 1986 roku dwóch kluczowych konwencji pod auspicjami ONZ-u.

O wczesnym powiadamianiu o awarii jądrowej oraz o pomocy kiedy ona nastąpi. Obie powstały bezpośrednio po Czarnobylu jako odpowiedź na brak szybkiej, przejrzystej wymiany krytycznych informacji. Kolejnym elementem nowej atomowej polityki międzynarodowej było stworzenie struktur współpracy operatorów elektrowni jądrowych. World Association of Nuclear Operators powstało 15 maja 1989 roku jako bezpośrednia odpowiedź branży na Czarnobyl. By wymieniać doświadczenia i prowadzić przeglądy bezpieczeństwa w obiektach na całym świecie. Wtedy było już łatwiej o takie zdroworozsądkowe działania. ZSRR do gorywał, zaczęto odchodzić od zimnowojennych opostrzeń i paranoi.

W tym samym czasie opracowano tzw. skalę INES. Jest to międzynarodowy ośmiostopniowy system ocen powagi zdarzeń jądrowych i radiologicznych stworzony też pod auspicjami ONZ. Służy do szybkiego informowania opinii publicznej o powadze incydentów od 1 do 3 lub większych awarii od 4 do 7 w elektrowniach, w przemyśle, w transporcie. Katastrofa w Czarnobylu została sklasyfikowana jako poziom siódmy. Czyli poważny wypadek. Katastrofa czarnobylska była końcem atomowej utopii, szczególnie tej w wydaniu sowieckim. Wiara, że energia jądrowa jest bezpieczna, w pełni kontrolowana i społecznie bezwarunkowo akceptowana, ostatecznie ta wiara runęła.