Operacja Ajax. Jak CIA i MI6 obalały demokratyczny rząd w Iranie

W Tehranie, stolicy Iranu, panuje chaos. Trwają protesty, które szybko przekształcają się w brutalne walki uliczne. Siły rządowe starają się opanować sytuację, ale nie jest to łatwe zadanie. Kilka dni wcześniej doszło do nieudanej próby siłowego przejęcia władzy przez generała Zahediego, wspieranego przez szacha Mohammada Reze Pahlaviego. Uczestnikom puczu nie udało się jednak aresztować premiera Mosadeja, a Reza Pahlavi uciekł z kraju. Jednak spiskowcy podejmują teraz kolejną próbę i tym razem kończy się ona sukcesem. Szef rządu zostaje aresztowany, a wojska dowodzone przez Zahadiego przejmują kontrolę w Teheranie. Generał zostaje nowym premierem, a szach wraca do kraju. Jednak zamach stanu nie udałby się, gdyby nie ogromne wsparcie ze strony wywiadów Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii.

Ale dlaczego zachodnie mocarstwa tak bardzo chciały obalenia premiera Mossadeja? I czemu Mohammad Raza Pahlavi popierał przewrót przeciwko swojemu własnemu rządowi? W dzisiejszym odcinku Misji Specjalnej opowiemy o zamachu stanu z 1953 roku, który na zawsze zmienił Iran. W 1901 roku władca Persji, Muzaffar ad-Din Shah Qadjar, przyznaje brytyjskiemu przedsiębiorcy Williamowi Knoxowi, Darcy'emu, koncesję na poszukiwanie ropy naftowej. Jednak poszukiwania złóż tego surowca wymagają ogromnych nakładów finansowych. Przedsięwzięcie niemal rujnuje Darcy'ego, który przekazuje koncesję brytyjskiej firmie Burma Oil Company. W końcu w 1908 roku zostają znalezione ogromne złoża ropy naftowej.

Na początku lat 50. scena polityczna w Iranie jest mocno podzielona. Komunistyczna partia Tude pragnie zbliżenia kraju do Związku Radzieckiego. Z kolei wielu szyitów, w tym fundamentalistyczna organizacja Fedajni Islamu, chce przekształcenia kraju w teokrację. Jednak największą popularność zaczyna zdobywać Front Narodowy, któremu przewodzi Mohammad Mossadej. Ugrupowanie pragnie osłabić brytyjskie wpływy, nadać parlamentowi większą władzę kosztem szacha oraz znacjonalizować przemysł naftowy. Polityk chce też wprowadzić liczne reformy. Wśród jego postulatów jest stworzenie świeckiego państwa czy nadanie czynnych praw wyborczych kobietom. Dzięki wsparciu niektórych szeickich duchownych, w tym Ajatollaha, a Bolgacema, Kaszaniego, udaje mu się przekonać do siebie także część bardziej konserwatywnych wyborców.

15 marca 1951 roku Iryński Parlament przyjmuje ustawę o nacjonalizacji złóż ropy. 20 marca powstaje państwowe przedsiębiorstwo National Iranian Oil Company, które ma przejąć kontrolę nad przemysłem naftowym. Ówczesny premier, Hossein Ala, widząc, że zupełnie utracił wpływy, ustępuje ze stanowiska. 28 kwietnia 1951 roku nowym szefem rządu zostaje mianowany Mossadej. W jednym z przemówień radiowych mówi... Długie lata negocjacji z Brytyjczykami nie przyniosły żadnego rezultatu. Dlatego Iran przejmie teraz kontrolę nad własnymi zasobami ropy. Zyski ze sprzedaży pozwolą nam zainwestować w nasz własny kraj i poprawić poziom życia wszystkich obywateli.

Iran w końcu osiągnie polityczną i ekonomiczną niezależność. Irańczycy świętują sukces i są przekonani, że ich kraj po raz pierwszy ma szansę wyrwać się spod zachodnich wpływów. Jednak premier ma także swoich przeciwników, zwłaszcza konserwatywne środowiska skupiające się wokół Mohammada Rezipa Chlawego. Sam szach również martwi się o swoją przyszłość. Wiele lat później wspominał. Najgorszym okresem mojego panowania były czasy, gdy Mossadej był premierem. Wtedy każdego ranka budziłem się nie wiedząc, czy to nie będzie mój ostatni dzień jako władca Iranu. W rzeczywistości Mossadei nie chce jednak obalać szacha. Pragnie jedynie przekształcić kraj w monarchię konstytucyjną. Zwykło nawet mawiać. Szach powinien panować, ale nie rządzić.

Wielka Brytania jest oburzona działaniami premiera i chce za wszelką cenę odzyskać kontrolę nad złożami ropy. Mosadej początkowo próbuje podjąć rozmowy z Londynem, próbując osiągnąć porozumienie, na którym zyskiwałyby oba kraje. Jednak Brytyjczycy odrzucają możliwość kompromisu i zaczynają szukać sposobu, by doprowadzić do upadku rządu Mosadeja. Londyn nakłada na Iran sankcje i rozpoczyna blokadę portów. Próbuje też przekonać szecha, by odwołał premiera ze stanowiska. Mohamad Reza Pahlavi nie chce jednak tego robić. Wie, że Mossadej cieszy się ogromnym poparciem społeczeństwa i obawia się bezpośredniego starcia z wpływowym politykiem. Wielka Brytania nie jest w stanie samodzielnie doprowadzić do obalenia premiera i postanawia się zwrócić z prośbą o pomoc do Stanów Zjednoczonych.

Jednak ówczesny prezydent Harry Truman nie jest zainteresowany zmianą władzy w Iranie. Co więcej, początkowo premier Mossadei sam zabiega o zacieśnienie stosunków z USA, uważając, że Waszyngton poprze demokratycznie wybrany rząd. Sytuacja zmienia się, gdy kolejnym amerykańskim prezydentem zostaje wybrany Dwight Eisenhower. Jest to okres zimnej wojny, a stosunki między USA a Związkiem Radzieckim stają się coraz bardziej napięte. W 1951 roku Winston Churchill ponownie obejmuje urząd premiera Wielkiej Brytanii. Jest zwolennikiem obalenia Mosadeja i postanawia wykorzystać rosnące obawy Amerykanów przed komunizmem. Brytyjscy dyplomaci przedstawiają Amerykanom mocno zafałszowany obraz irańskiego szefa rządu.

Premier Mossadej utrzymuje bliskie stosunki z komunistyczną partią Tudę. Zapewne sam też jest komunistą. Jeżeli nic nie zrobimy, Iran może wkrótce stać się częścią bloku wschodniego i bliskim sojusznikiem Związku Radzieckiego. Ostatecznie Brytyjczykom udaje się osiągnąć cel. Prezydent Eisenhower, zaniepokojony tymi doniesieniami, zaczyna rozważać, czy rzeczywiście nie powinien pomóc w obaleniu irańskiego szefa rządu. W międzyczasie brytyjski wywiad MI6 stara się doprowadzić do jak największych rozłamów we froncie narodowym. Jednym z pierwszych działań jest przekupienie dziennikarzy, aby publikowali materiały oczerniające premiera. Stosunki między Iranem a Wielką Brytanią stale się pogarszają i wkrótce zostają zerwane. W 1952 roku Mossadej próbuje przekonać Mohamedera z Pahlaviego, by przekazał mu zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi.

Szach jednak odmawia i Mossadej składa rezygnację. Władca mianuje nowym premierem Ahmada Kawama. Ten chce rozliczyć Mossadeja z decyzji o nacjonalizacji ropy i rozpoczyna ponownie negocjacje z Wielką Brytanią. Jego decyzja wywołuje jednak ogromny sprzeciw i w kraju wybuchają protesty. Dochodzi do starć, podczas których ginie lub zostaje rannych 250 demonstrantów. Wpływowy ajatollah Kashani wygłasza przemówienie. Kawan musi wiedzieć, że społeczeństwo nie podporządkuje się jego kolonialnej polityce. Jeżeli będzie to konieczne, wezwę Irańczyków do świętej wojny. Cudzoziemcy i ich poplecznicy, którzy próbują ukraść nasze zasoby i zagrozić niezależności kraju, będą naszymi wrogami.

Ostatecznie po czterech dniach rządów Kawam rezygnuje ze stanowiska, na które wraca Mossadej. Premier kontynuuje swoje reformy, które jednak wywołują niezadowolenie wśród części szeickich duchownych. Mossadej traci wkrótce poparcie Ayatollaha Kaszaniego. Stany Zjednoczone są coraz bardziej zaniepokojone rozwojem sytuacji w Iranie. W marcu 1953 roku prezydent Eisenhower zleca dyrektorowi CIA Allenowi Dullesowi nowe zadanie. Ma pan opracować plan odsunięcia premiera Mozadeja od władzy. Operacji zostaje nadany kryptonim Ajax, a agencja otrzymuje milion dolarów na jej przeprowadzenie. Do Iranu leci pracownik CIA Kermit Roosevelt Jr., który przede wszystkim stara się przekonać władcę Mohameda Rezepa Hlawiego do poparcia zamachu stanu.

Szach jednak się waha, kiedy Amerykanin mówi... Obalenie Mosadeja jest nieuniknione. Jeżeli wasza wysokość nie będzie chciała z nami współpracować, to niestety nie będę mógł zagwarantować, że po przewrocie pozwolimy wam zachować władzę. Władca Iranu ostatecznie zgadza się poprzeć Pucz. CIA i MI6 sugerują, by na nowego premiera namaścić generała Fazlaha Zahadiego. Zachodni agenci wręczają też łapówki irańskim politykom duchownym czy wojskowym, by zagwarantować sobie ich poparcie. Rozpoczyna się tajna operacja Ajax. 15 sierpnia 1953 roku szach Mohamed Reza Pahlavi zgodnie z planem CIA odwołuje Mosadeja i powołuje na nowego premiera generała Zedadiego.

Decyzja wywołuje jednak ogromne oburzenie, a ulicami Teheranu przechodzą wiece poparcia dla Mosadeja. Także spora część armii początkowo popiera urzędującego premiera i generał Zahedi musi się ukryć w obawie przed aresztowaniem. Na ulicach panuje chaos, a demonstranci niszczą pomniki Szacha. Przerażony władca Iranu ucieka z kraju i przez Bagdad dociera do Rzymu, gdzie czeka na dalszy rozwój wypadków. Początkowo wydaje się, że operacja Ajax zakończyła się porażką. Jednak Kermit Roosevelt Junior nie chce jeszcze rezygnować. Musimy ponowić próbę. Jeżeli teraz nam się nie uda, potem może być już za późno. Agenci CIA inicjują zamieszki w stolicy, by spowodować jak największy chaos.

Także duchowni ponawiają krytykę Mossadeja, a wielu szeitów również wychodzi na ulice. Dodatkowo CIA przewozi do Teheranu grupy przeciwników premiera, by jeszcze bardziej spotęgować niepokoje. Zamieszki w mieście mają stać się nowym pretekstem, aby irańskie wojska wkroczyły do Teheranu i aresztowały Mosadeja. 19 sierpnia 1953 roku generał Zahedi wygłasza w radiu przemówienie, w którym oznajmia, że z woli szacha objął urząd premiera. Następnie na czele wojsk wjeżdża do Teheranu, aby przywrócić porządek. W wyniku walk na ulicach stolicy mogło zginąć nawet 800 osób. Premierowi Mossadejowi udaje się uciec, ale później sam oddaje się w ręce Zahadiego, by zapobiec dalszemu rozlewowi krwi.

22 sierpnia Shah Pahlavi wraca z Rzymu, a obalony premier i jego zwolennicy stają przed sądem. Gdy władca Iranu ponownie spotyka się z Kermitem Rooseveltem Juniorem, mówi... Po pokazowym procesie Mosadej zostaje skazany na 3 lata więzienia i dożywotni areszt domowy. Brutalne represje spadają też na jego zwolenników i członków partii Tude. Tysiące osób trafia do aresztu, część zostaje skazana na śmierć, inni giną podczas tortur. Generał Zahedi cofa rozporządzenie Mosadeja i Wielka Brytania odzyskuje kontrolę nad wydobyciem ropy, choć teraz musi dzielić się zyskami ze Stanami Zjednoczonymi. Reza Pahlavi obawia się rosnących wpływów Zahadiego i w 1955 roku odwołuje go z funkcji za rzekomą defraudację państwowych funduszy.

Szach tworzy też tajną policję SAVAK, która ma walczyć z opozycją. Tymczasem Mossadej spędza resztę życia w areszcie domowym. Jest przygnębiony upadkiem swoich marzeń o niezależnym Iranie, a jego stan zdrowia się pogarsza. W 1966 roku podczas jednego z badań miał powiedzieć Tak bardzo chciałbym już umrzeć. Mam nadzieję, że jest to rak. Lekarz to potwierdza. Mohamed Mosadej umiera 5 marca 1967 roku. Chciał spocząć w Teheranie, ale szach nie wydaje zgody na pogrzeb stolicy. Dlatego zostaje pochowany na terenie swojej posiadłości. Rodzina spieszy się z ceremonią, bojąc się, że w każdej chwili mogą przybyć funkcjonariusze, którzy zabiorą ciało i umieszczą je w nieznanym miejscu.