Strzeszkowice w gminie Wodzisław

MOC HISTORII Dzień dobry, witamy Państwa jak zwykle w niedzielę tuż po południu. Cezary Jastrzębski. Z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach i Robert Szumielewicz. Dziś wybierzemy się do gminy Wodzisław, do miejscowości Strzeszkowice. No i od razu na początku może spróbujemy Państwu wyjaśnić tę nazwę, bo ona wydaje się dość skomplikowana. Zresztą skomplikowanych jest tu sporo też innych jeszcze spraw, dlatego że kiedyś Strzeszkowice na pewno znajdowały się nad rzeką Mierzawą. Zresztą nawet jeszcze z początku XX wieku mamy informacje o tym, że funkcjonował tutaj młyn. Teraz trudno by się dopatrzeć na tej takiej niewielkiej strudze, która płynie w kierunku na Piotrkowice.

Taka droga boczna odchodzi na Piotrkowice. Dopatrzeć na jakieś rzeki, gdzie młynarz mógłby cokolwiek robić, bo rzeka Mierzawa odsunięta jest i rzeczywiście jak popatrzymy na bieg rzeki Mierzawy, to widać wyraźnie, że raptem właśnie przy Strzeszkowicach ona tak na południe skierowała się, czyli zmieniła swoje koryto ewidentnie. Dzisiaj płynie nieco inaczej, na tym odcinku właśnie, bo generalnie to znajduje się w pobliżu takiej no właśnie głównej drogi, czyli między Wodzisławiem na zachodzie, a między Niegosławicami na wschodzie. Tutaj Strzeszkowice się znajdują. To jest o tyle też ważne, że no w takim sezonie letnim, w jakim jesteśmy, wydawać by się powinno, że z takiej wody warto byłoby skorzystać, żeby się ochłodzić podczas na przykład wędrówki czy wyprawy.

Ale właśnie, to jest jeden taki problem, ale znacznie ważniejszy jest problem dotyczący nazwy. I tutaj mamy kilka skomplikowanych kłopotów, bo nie jest tak, że to jest nazwa, jak to czasami bywa, od początku znana i nieustannie stosowana. Tylko można by powiedzieć tak, że nawet zaryzykować takie twierdzenie, że trzy razy zmieniała się nazwa. Jeśli byśmy wzięli pod uwagę fakt, że ta okolica przez wieki związana była z klasztorem Cystersów w Jędrzejowie, no bo tak rzeczywiście jest, to w takim pierwszym dokumencie, który dotyczył uposażenia tego klasztoru, czyli jakie wioski, Wchodzą w skład klasztoru lub też jakie dochody z wiosek są przeznaczane na rzecz klasztoru, czyli z roku 1174.

W pobliżu są Olbrachcice, są Dębiany, Opatkowiczki, więc wszystko to są właśnie takie miejscowości, które rzeczywiście były powiązane z klasztorem cysterskim. Natomiast jak analizuje się właśnie w tym dokumencie z XII wieku granice tych poszczególnych wiosek, To wynika z tego, że wioska Bugiwon graniczyła właśnie między innymi z Olbrachcicami i z takich komentarzy do tego dokumentu wynika, że ona znajdowała się na lewym brzegu Mierzawy. A jeśli ktoś zna ten teren, no to wie, a jeśli ktoś nie zna, no to powiemy, że sytuacja właśnie wygląda tak, że Mierzawa ma ten swój lewy brzeg

Tutaj, gdzie są Strzeszkowice, a nad Strzeszkowicami, na północ, czyli graniczą właśnie ze Strzeszkowicami, są Olbrachcice. Więc jeśli ta granica między dwoma wioskami istniała, no to to musi być Bugiwon, dzisiejsze Strzeszkowice. W związku z tym oczywiście niektórzy sądzą, że przecież te wioski kiedyś były bardziej rozrośnięte. Nieraz o tym wspominaliśmy, że Właśnie wydaje się, że jak to możliwe, żeby tak wioska graniczyła z wioską, która obecnie znajduje się dość daleko. Jeszcze przedzielają te miejscowości jakieś przysiłki. Kiedyś tak było, że to były rzeczywiście duże, gdybyśmy obszarowo popatrzyli, duże terytoria. W związku z tym też nawet niektórzy myślą, że może te Niegosławice, że to jest właśnie ten Bugiwon.

No ale jednak najczęściej przyjmuje się, że to Strzeszkowice. Mamy więc taki problem, który dotyczy tego, że no moglibyśmy podać w takim razie tę pierwszą datę dotyczącą istnienia wioski już w XII wieku, ale na to nakłada się jeszcze druga nazwa, która pojawiła się i funkcjonowała w przypadku Strzeszkowic, zanim zaczęto używać nazwy Strzeszkowice, czyli między tą pierwszą Między tym Bugiwonem, a między dzisiejszymi Strzeszkowicami jeszcze mamy, żeby było skomplikowanie, inną nazwę. Rzeczywiście, tak jak wspomnieliśmy na początku tych komplikacji, mamy już sporo z samą nazwą. Villa Bugiwon, Strzeszkowice.

Językoznawcy uważają, że to jest typowa nazwa patronimiczna, czyli ostatnio akurat kilka razy o tym wspominaliśmy, związana z tym, że rodowcy, osoby, która nadała dzięki swojemu imieniu nazwę miejscowości, czyli albo rodowcy, albo poddani tej osoby, tak o sobie mówili, że oni są Skoruszkowicami i dopiero potem nazwa powstała jako nazwa miejscowości. W związku z tym przypuszcza się, że ta nazwa Skoruszkowice wzięła się od nazwy osobowej Skoruszek, czyli oczywiście skory, szybki, chętny. Ale ta nazwa dla odmiany też jest bardzo blisko związana z takimi określeniami jak Skorusza, czyli jarzębina w dawnym języku staropolskim.

Strzeszek, Strzeżek, Strzeżywoj, Strzesław to są imiona używane właśnie w XIII wieku i właśnie takie przekształcenie tej nazwy doprowadziło nas do dzisiejszego określenia Strzeszkowice. No więc mamy tutaj rzeczywiście skomplikowane kwestie nazewnicze. I chyba będzie bardzo trudno rozstrzygnąć ostatecznie jak to było. Natomiast raczej moim zdaniem nie ma tutaj takiej sytuacji, która gdzieś powtarza się w różnych materiałach, że Skoruszkowice to obecnie wioska nieistniejąca. Raczej wszystko właśnie wskazuje na to zdaniem badaczy też, no i zdaniem tych, którzy się dokumentami zajmują. Tymi przekształceniami nazewnictwa, że Skoruszkowice pierwotne zostały zamienione, jeśli chodzi o nazwę i dzisiaj nazywają się Strzeszkowice.

Ale też właśnie z tymi nazwami wiążą się ciekawe informacje dotyczące pierwotnych dziejów miejscowości, bo tutaj też możemy podać zarówno na podstawie dokumentów, jak i też być może właśnie na podstawie różnych dywagacji ciekawe wiadomości, które Strzeszkowice dotyczą. Nazwę wydaje mi się, że wyjaśniliśmy, chociaż do końca też historycy nie są pewni od czego ona właściwie pochodzi, ale wspomnieliśmy tak, że jest mowa i o XII i o XIII wieku. No właśnie, chociaż z jednej strony cieszę się, że przekonałem cię Robercie do tego, że tak to właśnie wyglądało, bo ja mam jednak jakieś wątpliwości do końca jak to mogłoby być. Cieszę się, że jakieś argumenty bierzemy pod uwagę.

Z 1234 roku trzeba też dołożyć to wszystko, co wiązało się z działalnością Konrada Mazowieckiego, tego księcia, którego my znamy z racji sprowadzenia Krzyżaków do Polski, a Konrad Mazowiecki od roku 1228 Mniej więcej do 1233, czyli jak tu mamy 1934, no to jest właśnie ten czas, on podjął taką wielką akcję kolonizacyjną, która polegała na tym, że chcąc zająć tron krakowski, a księstwo krakowskie dawało władzę nad innymi książętami dzielnicowymi, sprowadzał bardzo wielu rycerzy z Mazowsza. Tych, którzy z nim byli bardzo mocno związani, a tutaj po prostu mieli dla siebie możliwości rozwojowe, a jednocześnie no wspomagali politykę księcia, który im takie możliwości stworzył.

Mimo, że gdybyśmy przyjęli tę akcję kolonizacyjną za początek Strzeszkowic, no to coś tutaj może być niepokojącego, no bo dokumenty nam jasno mówią, że ciągle wymieniane są Skoruszkowice. I przyjrzyjmy się w takim razie tym dokumentom i zastanówmy, co z tego może wynikać. No właśnie, bo tak jak wspominaliśmy, Konrad Mazowiecki tutaj na tych terenach osadza swoich rycerzy, swoich popleczników. No i są pewne dokumenty, kolejne wątpliwości, później się pojawią rody, które już przyjmą nazwę od nazwy miejscowości, ale do tego jeszcze dojdziemy. Tak, bo dokumenty są niezwykle ciekawe, między innymi z 1256 roku, czyli ciągle jesteśmy w XIII wieku, ciągle mamy jeszcze tę nazwę Skoruszkowice.

Dzięki temu osiągali doskonałe dochody w tej swojej działalności gospodarczej. No i starali się, żeby to oczywiście było jak najbliżej klasztoru, bo najprościej się zarządzało tego typu majątkami, gdy one nie były oddalone. Dlatego też prosili często władców, żeby różnego rodzaju ulgi ci wprowadzali na rzecz zakonników. I taką drugą ulgę książe Bolesław Wstydliwy wprowadził w 1263 roku, znamy nawet datę dzienną, to było 18 marca, kiedy to za zgodą, i tutaj tak zapisano, za zgodą swojej żony Kunegundy, czyli świętej Kingi, W tym pierwszym dokumencie z 1956 nie było nic mowy o zgodzie Kunegundy, a w 1963 już taką zgodę zapisano.

Trudno powiedzieć, jak w takim razie dokładnie ten proces zmiany przebiegał. Ale zwróćmy uwagę na to, że w pewnym momencie pojawiła się rodzina, która używała nazwy Strzeszkowscy. Wobec tego dzisiejsze Strzeszkowice też są powiązane z tą miejscowością i to oczywiście też dotyczy tych czasów Konrada Mazowieckiego. Czyli jednak mamy tu jakieś punkty zaczepienia, nawet jeśli istnieją jakieś wątpliwości jak to do końca wszystko przebiegało. To również w tej konradowej koncepcji możemy znaleźć jakieś ziarenka prawdy. Przyjrzyjmy się wobec tego, no jak to z kolei wygląda, jeśli chodzi o samą rodzinę. No i mamy tę rodzinę, o której już wspominaliśmy wcześniej, konkretnie chodzi o rodzinę Strzeszkowskich, którzy no właśnie przyjęli tę nazwę już od nazwy miejscowości Strzeszkowice, a jeszcze przed chwilą mówiliśmy o Skoruszkowicach.

Jan Długosz pisał o nich z łaciny, gdybyśmy chcieli to przetłumaczyć, że to ród polski i wierny swoim panom. Właśnie o Gozdawitach. Herb Gozdawa to czerwone tło, na którym znajduje się srebrna, podwójna lilia. Ma pośrodku złoty pierścień, a w klejnocie jest siedem piór pawich i na nich właśnie taka sama podwójna lilia. To jest też o tyle ważne, że właśnie później w różnego rodzaju dokumentach, informacjach, sprawach sądowych pojawiają się informacje, że ze Strzeszkowic pochodzą ci Strzeszkowscy, którzy posługują się herbem Gozdawa. No więc tutaj to powiązanie z kolonizacją rzeczywiście może być bardzo interesujące.

Rudem Miskich dość długo tutaj panował, ale zanim oni się pojawili, to musimy jeszcze powiedzieć znów niestety o różnych takich kwestiach dość skomplikowanych, niejasnych. Być może kiedyś dzięki dokumentom uda się to wyjaśnić, ale na razie musimy poprzestać na tym, że stwierdzamy. Było tak albo tak, ale dlaczego i skąd to się wzięło, to mogą to być znaki zapytania. No bo ci Strzeszkowscy ewidentnie tutaj panowali, natomiast nie tylko oni, ponieważ u Jana Długosza mamy takie informacje, które dotyczą Strzeszkowic i też sobie od razu powiedzmy, że są to informacje związane z parafią Piotrkowice,

Ale to są te Piotrkowice koło Wodzisławia, a nie w pobliżu Chmielnika. Choć z drugiej strony, no ja ze smutkiem też widzę, że no na przykład jeśli ktoś z naszych słuchaczy sprawdzi sobie Strzeszkowice w Wikipedii, to przeczyta, że parafia znajduje się w Opoczyńskim. Czyli no gdzie my tutaj jesteśmy koło Wodzisławia naszego, a wioska Strzeszkowice należy do parafii w Opoczyńskim? Absolutnie oczywiście nie, jakaś ewidentna pomyłka, bo zawsze do Piotrkowic Strzeszkowice należały. Natomiast u Jana Długosza właśnie przy opisie parafii Piotrkowickiej mamy informacje, które dotyczą innej też parafii, ponieważ Długosz podał, że wioska należąca do parafii Piotrkowice jednak całą swoją dziesięcinę snopową i konopną wartości trzech grzywien dawała do kościoła i plebana w Mieronicach.

To też są te Mieronice Wodzisławskie, a nie Mieronice Małogowskie. Zobaczmy, co tutaj się dzieje. Właściwie jednego zdania nie możemy powiedzieć, żeby od razu się nie ubezpieczać lub nie wyjaśniać, o co w Strzeszkowicach chodzi. I podał nam, że było tutaj kilku dziedziców, czyli że jednak wioska musiała być dość duża, skoro była tak rozdrobniona, a więc, że był za czasów Jana Długosza, czyli najczęściej przyjmuje się lata 1470-1480. No druga połowa XV wieku. Był tutaj Jakub Strzeszkowski, był Piotr Szczerba, zwany Opatkowski. Opatkowski, no bo w pobliżu są Opatkowice. Mikołajek Andrzej Konis, herbu Jastrzębiec.

I wymienił tych trzech z imienia i nazwiska dziedziców. Natomiast dopisał, że folwarki były cztery, czyli być może jeden z nich miał dwa albo nie wymienił długoż kogoś będącego właścicielem czwartego folwarku rycerskiego. No więc mamy tutaj jeszcze Strzeszkowskiego, ale już gdzieś Jastrzębscy się wbijają i przedstawiciele innych rodów. No i potem tak właśnie się zdarzyło, że rodzina Dębińskich Która podjęła taką dużą akcję kolonizacyjną. To była rodzina, którą na to było stać, bo zaliczamy ich domożnych przez całe stulecia. W XVI wieku ta rodzina z inicjatywy Piotra Dębińskiego, a powiedzmy też, jak o herbach mówimy, że posługiwali się herbem Rawicz.

Dlatego też chciał te sąsiednie wioski kupować. No i tak rzeczywiście było, że ta rodzina praktycznie do XIX wieku była właścicielami Strzeszkowic, ale nie do końca, ponieważ mamy takie informacje na przykład już wkrótce, w XVI wieku, tu mówimy 1556-57, a w 1587 jeden z Dębińskich Czyli kolejny był Piotr, później jego syn Stanisław, a potem Jan. I ten właśnie Jan sprzedał Strzeszkowice, zresztą również Piskorzowice, kiedyś był osobną wioską, dzisiaj są częścią Strzeszkowic, i właśnie Olbrachcice, część tych Olbrachcic, Andrzejowi Oleśnickiemu, herbu Dębno.

I święta właśnie w takiej przepastnej, szerokiej sukni z atrybutami swoimi, czyli z palmą, która męczeństwo symbolizuje, z krucyfiksem oraz od prawej strony, jak popatrzymy, to wyłania się tam łeb lwa, no bo właśnie miała zostać skazana na pożarcie przez lwy, a tymczasem lwy Pochodziły sobie koło niej, położyły się i w ogóle nie zaatakowały tekli. Dlatego też często się właśnie pojawia lew albo stado lwów koło niej. I tutaj również to wszystko widzimy. Natomiast ciekawe są motywy nieco niżej. Ogólnie najczęściej, nawet jak mieszkańców tutaj pytałem, no to mówią tak albo piszą czasami w jakichś materiałach ci, którzy odwiedzają Strzeszkowice, że to są figury świętych.

Widzimy też po prawej stronie siekierkę, no i coś jak kajdany, jak kraty coś wygląda. Czyli prawdopodobnie święty Piotr w okowach, a więc jego święto 1 sierpnia przypada. To jest ten motyw, kiedy właśnie święty Piotr uwolnił się, miał być ścięty, ale w noc poprzedzającą ścięcie pojawił się anioł, wyprowadził go z okowów. I stąd był kiedyś to bardzo popularny motyw Święty Piotr w okowach. Nie ten z dwoma kluczami do Królestwa Niebieskiego, jak najczęściej go dzisiaj kojarzymy z tych atrybutów. I teraz, czemu to jest Święty Piotr? No bo jeśli popatrzymy poniżej tego przedstawienia, tej płaskorzeźby, to widać taki wielki kartusz herbowy. I nad kartuszem są literki po lewej stronie P,

Dlatego też prawdopodobnie znalazł się tutaj ten trzeci herb, ten u góry samej, niedźwiedź. On nie ma takiego herbu osobnego. Natomiast co jest po prawej stronie? Po prawej stronie są takie pozostałości herbu, który ewidentnie, jak mu się przyjrzymy, Przedstawia róg myśliwski na dole i potem jest takie kółeczko, do którego są doczepione sznury, czyli na sznurze jest róg królewski, a taki herb to są suche komnaty. Tam powinien być jeszcze krzyż u góry, prawdopodobnie go tutaj nie było, bo nie ma śladu, albo może uległ jakiejś destrukcji. No i teraz, jeśli popatrzymy na powiązania rodzinne, to musimy pamiętać o tym, że Piotr Dębiński miał trzy żony. Jego pierwszą żoną była Marianna Dębińska, też Dębińska, ale herbu nie czuja, z Dębian.

Wspomnieliśmy o dwóch, no ale są jeszcze dwie, a poza tym mamy też mękę pańską z XIX wieku. Zanim o męce, to jeszcze tutaj o tych dwóch płaskorzeźbach, czyli po lewej stronie najprawdopodobniej wszystko na to wskazuje, jest święty Józef, no bo trzyma dzieciątko, też starszy mężczyzna, dawna tunika, taka szata starożytna, no i prawdopodobnie właśnie na takim kiju, którym się podpiera, Widać elementy nawiązujące do św. Józefa, czyli lilie. Zdaje się, że o to chodziło artyście, a więc czystość. No i po drugiej stronie, czyli po prawej tej figury, znajduje się płaskorzeźba zakonnika, ale też chyba nieprzypadkowego, dlatego że jak popatrzymy na jego habit, to widać wyraźnie, że jest kaptur, że w pasie znajduje się sznur, a przy tym sznurze są trzy węzły,

U góry właściwa taka kapliczka, która często jest arkadowa, ponieważ tu jest akurat nie arkadowa, ma zamknięte takie cztery ładne płaskorzeźby odnoszące się do Męki Pańskiej. Czyli jeden motyw od frontu, chociaż nie wiadomo tak do końca, przedstawia samo ukrzyżowanie Matkę Bożą i Świętego Jana. Z boku z jednej strony, czyli w lewo patrząc, jest Chrystus przy słupie, czyli biczowanie przy słupie. Dalej z tyłu jest Matka Boża Bolesna z siedmioma mieczami. I dalej w prawo jest Chrystus Frasobliwy. No i cztery takie płaskorzeźby mamy. Niestety podczas renowacji tej figury, ona miała miejsce w 2019 roku, wtedy przeniesiono ją i odnowiono. Szkoda, że nie zachowano, nie odczytano wtedy liter, które znajdują się, napisów, które znajdują się u góry.

Sporo tych komplikacji dzisiaj mieliśmy w naszych Strzeszkowicach, ale mam nadzieję, że choć trochę naszym słuchaczom te wszystkie wątpliwości rozwialiśmy. No i już nie zdążyliśmy powiedzieć o świętym Janie Nepomucenie, ale on jest z początku XX wieku. Jest też jeszcze jedna, czwarta figura, ale też nie ma napisów, nie ma daty, więc tutaj w głąb miejscowości, w stronę rzeki Mierzawy warto też zejść, żeby zapoznać się z całą miejscowością. Dziś już kończymy program. Dziękujemy za uwagę. Cezary Jastrzębski, Robert Szumielewicz i Tomasz Tamborski, który program zrealizował.