Odrowążek w gminie Bliżyn

MOC HISTORII Dzień dobry, witamy Państwa jak zwykle w niedzielę tuż po południu. Cezary Jastrzębski z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach i Robert Szumielewicz. Dziś powędrujemy z Państwem na północ naszego regionu, w sumie jak się tak zastanawiam to dosyć dawno nas tam nie było. Konkretnie do gminy Bliżyn i do miejscowości Odrowążek. No i myślę, że o samym położeniu moglibyśmy na początek wspomnieć, no bo z nazwą to raczej problemu mieć nie powinniśmy. Od czego się ona wzięła? No właśnie, tutaj jest kilka różnych spraw, które wymagają wyjaśnienia. Po pierwsze, rzeczywiście to położenie jest o tyle interesujące, że ono potem decydowało o tym, jak się rozwijała miejscowość.

Ale też położenie wiąże się z tym, że skoro jest Odrowążek, to wiadomo, że gdzieś w pobliżu należy szukać czegoś poważniejszego, tak można by powiedzieć, od czego Odrowążek Odrowążek w gminie Bliżyn. Rzecz jasna, że w jakimś sensie będziemy tutaj musieli śledzić też to, co dotyczy Odrowąża, no bo siłą rzeczy historia Odrowążka wynika z tego, co się działo w tej głównej siedzibie w najbliższej okolicy.

Ale z drugiej strony, jak się popatrzy na różnego rodzaju materiały dawne, no to jakieś problemy się pojawiają w kontekście nawet tego, co dzisiaj mamy, jak dzisiaj ta topografia wygląda. No bo powiedzmy sobie tak, że jadąc od strony Kielc w stronę Odrowąża, Mamy w pewnym momencie Odrowążek, ale on właściwie na dobrą sprawę to tak współcześnie ciągnie się w prawo od głównej trasy w stronę Sorbina, bo tyle co wjedziemy do Odrowążka i już jest nowy Odrowążek. I po lewej stronie tej drogi równoległa trasa do tej głównej to są domostwa, które znajdują się w nowym Odrowążku. Czyli od Odrowążka jeszcze jest nowy Odrowążek urobiony, a tymczasem w dawnych materiałach mamy do czynienia z dużym i małym Odrowążem.

Czyli sytuacja wygląda tak, że na przykład w 1577 roku czytamy o tym rozróżnieniu. Jest duży i mały. Duży więc znaczyłoby ten odrowąż dzisiejszy, a mały no to właśnie odrowążek dzisiejszy. Ale bardzo często też od tych właśnie dawnych nazw urabiano coś nowego, czyli duży często nazywał się starym, a mały często był nazywany nowym. No i tu gdybyśmy taką sytuację mieli, to musimy się pilnować, żeby właśnie tego nowego odrowążka czasami nie przypasować do informacji, które dotyczą odrowążka samego. I to jest jakiś jeden wątek, który powinien nam towarzyszyć, a żeby jeszcze było mało, no to w tym dokumencie

No i nic dziwnego, że rzeczka, nad którą Odrowążek się znajduje i potem dalej ciągnie się na wschód, to Kuźniczka. No i różnego rodzaju osady, takie jak właśnie Sorbin czy Zbrojów, Kucembów, Kopcie, które są w pobliżu, to wszystko są wioski, w których kiedyś znajdowały się tylko i wyłącznie Kuźnice. Przecież tak odległy dzisiaj się wydaje od Odrowążka zbrojów, to była kuźnica należąca do klucza Odrowąskiego, ale tego małego Odrowążka, właśnie tego naszego, nie do dużego Odrowąża. No więc to wszystko rzeczywiście powoduje, że to jest z punktu widzenia położenia, ale też właśnie takich Aspektów, takich cech terenowych, bardzo interesująca miejscowość.

No i stąd, jeśli my tego byśmy sobie na samym początku nie rozpatrzyli, nie wzięli pod uwagę, to potem mogą się nam wydawać dziwne jakieś informacje już dotyczące samych dziejów tej miejscowości albo jakichś decyzji, które tutaj podejmowano. Jeżeli mówimy o dziejach Odrowążka, no to te pierwsze informacje jakie gdzieś znajdujemy dotyczą XIV wieku, chociaż prawdopodobnie początki Odrowążka mogą sięgać jeszcze wcześniej. No i to oczywiście miejscowość wiąże nam się z rodem Odrowążu. Musimy też brać pod uwagę cały czas o czym przed chwileczką wspominaliśmy, że dzisiaj ten Odrowążek jest położony wzdłuż tej drogi właśnie bocznej, czyli do Sorbina.

Na dobrą sprawę tam niewielka jest pusta przestrzeń między Sorbinem a Odrowążkiem i wioska ciągnie się no właśnie w tamtą stronę, na wschód. Natomiast jak nawet popatrzymy na dawne mapy, jeszcze takie sprzed 200 lat, no to widać wyraźnie, że Jednak to położenie północ-południe było głównym położeniem, nie wschód-zachód, tak jak to teraz się wydaje, mimo że oczywiście główna droga przebiega w kierunku północ-południe. No ale jednak te domy rozlokowane są w większości troszeczkę inaczej. Na tych starych mapach widać to wyraźnie, że to jest koncentracja zabudowań, Właśnie wokół tego, tak moglibyśmy powiedzieć, takiego skrzyżowania, gdzie z jednej strony znajduje się szkoła podstawowa, po drugiej stronie drogi znajduje się kościół, no i za chwilę mamy nowy Odrowążek, a w prawo całą wieś.

I to jest właśnie to miejsce, gdzie widać na starych mapach, że zabudowa była tutaj właśnie zlokalizowana. Widać to wyraźnie na mapie. Mejera von Hendersfelda z lat 1801-1804, chociaż musimy pamiętać, że to jest mapa austriacka, więc z jednej strony jest sporo takich przekłamań dotyczących nazewnictwa albo często nawet i położenia na przykład głównych dróg albo mostów, dlatego że to była mapa wojskowa i chodziło o to, żeby zmylić Odrowąż nazywa się Odrowącek.

Odrowąż nazywa się Odrowąc. Więc no nic dziwnego, że tak to właśnie wygląda. I w związku z tym tu musimy brać poprawkę na to nazewnictwo, tym się nie przejmujemy. Ale już lepiej sytuacja wygląda na tak zwanej mapie kwatermistrzostwa. To jest mapa, która ma datę 1839, ale ukazała się, Odrowążek W pełni już jest tak zapisany jak powinien, Odrowąż również, ale też właśnie jak popatrzymy na te okolice to widać wyraźnie, że to są właśnie takie polanki.

I wokół Odrowążka to widać oczywiście Kucembów, ale to jest niewielka miejscowość. Od razu sobie powiedzmy, że z tą okolicą zdaje się związana jest informacja taka XVI-wieczna o Hucie Szkła. Czyli oprócz zakładów związanych z rudami żelaza taka huta szkła tutaj istniała. No i rzeczywiście znajdowane są fragmenty świadczące o wytopie szkła na terenie Kucembowa. Ale on powstał właśnie bardzo późno w stosunku do Odrowążka. A Sorbina na dobrą sprawę to widać jako niewielką miejscowość. Zbrojów też niewielka. Świerczów bardzo mała. Kopcie nazywane na tej mapie austriackiej Kupice, to w ogóle jakaś dziwna nazwa, na tej mapie naszej polskiej jako Kopieć, to wszystko są takie niewielkie miejscowości.

I widać wyraźnie, że ten Odrowążek rzeczywiście odgrywał tutaj dużą rolę. I to jest właśnie ten efekt tej starodawności miejscowości. Tak jak sobie właśnie mówiliśmy, miejscowości związanej oczywiście z rodem Odrowążów, ale to też nie jest takie proste i trzeba tutaj rozpatrzeć kilka spraw, które z Odrowążami się wiążą i na tym tle dopiero Odrowążek nam się w całej okazałości okaże. Czyli jak to zwykle bywa, nic w historii nie jest takie proste. Wiadomo, że nazwa Odrowążek wiąże nam się z tym znanym rodem. No właśnie, ale kilka zawiłości tutaj też trzeba by wyjaśnić. No bo my tak do końca nie wiemy kiedy Odrowążowie, którzy przecież władali wielkim terytorium na obszarze regionu świętokrzyskiego dzisiejszego, kiedy oni na dobrą sprawę tak dobrze się pojawili i dobrze zostali osadzeni na naszych ziemiach, dlatego że trzeba sięgnąć też po tereny małopolskie i po postać prandoty starego, czyli od razu wiadomo, że też jest jakiś młody, nowy prandota,

Prędotę starego, który właśnie posiadał dobra w Małopolsce, w północnej Małopolsce i dobra, które tak ogólnie możemy nazywać jako koneckie, związane z końskimi. I to były dobra, które przechodziły oczywiście w rodzie jako takie należące do rodziny, ale my też do końca nie wiemy, jak one właściwie się ukształtowały. Na pewno to Była własność książęca i królewska i z jakiego powodu Odrowążowie otrzymali te dobra, trudno nam powiedzieć, ale zapewne za jakieś zasługi. Ale kto konkretnie i w jakiej sytuacji, to już jest skomplikowane. Tym bardziej, że często powtarzające się różnego rodzaju imiona W rodzinie, która się herbem Odrowąż posługiwała i stąd mówimy Odrowążowie, to powoduje jeszcze większe komplikacje.

No i również różnego rodzaju zamiany w ramach rodziny, polegające na tym, że pewne dobra zamieniano na inne dobra i to jeszcze bardziej nam sytuację komplikuje. No i w związku z tym uchwytne są te momenty, kiedy już coś wiemy, bo w źródłach pojawiają się jakieś, choćby szczątkowe informacje, między innymi dotyczące tych najwybitniejszych przedstawicieli rodu Odrowążów, czyli już na razie na bok w ogóle odłóżmy świętego Jacka Odrowąża, a zajmijmy się tym prandotą i zajmijmy się Iwo Odrowążem, czyli biskupem krakowskim. który bezsprzecznie władał tymi ziemiami koneckimi po prandocie właśnie, bo niewykluczone, że może w ogóle ten prandota stary, on spowodował, że ród osiągnął tak wysoką pozycję, służąc na dworach książęcych.

Natomiast z kolei wspaniała kariera duchowna Iwo Odrowąża spowodowała, że to był jeszcze jeden motyw, który przyczyniał się do wzrostu potęgi rodu. Ale Iwo Odrowąż postanowił zamienić dobra koneckie z Wisławem, który był właścicielem tych dóbr małopolskich. Tam oczywiście jest znana nam, mam taką nadzieję, że wtedy kiedy jeździmy w stronę Krakowa, to jednak do Prandocina zaglądamy. No bo właśnie ta miejscowość Prandocin wiąże się z naszym Prandotą. I właśnie tam było centrum tych dóbr małopolskich. One oczywiście były tak samo rozległe jak i nasze koneckie. I kiedy nastąpiła ta zamiana dóbr, a już tutaj mamy informacje związane z tym, że Iwo Odrowąż chciał uposażyć swoimi dobrami klasztor w Mogile.

Ale ponieważ te końskie były jednak dość odległe, Od mogiły podkrakowskiej przecież, no to lepiej było zamienić się na te małopolskie dobra, no bo one już były blisko. I w związku z tym rzeczywiście tak to zrobiono, że Iwo zamienił się na te dobra, ale już się wtedy okazało, że Prandocin nie mógł być centrum Odrowążów, gdy mówimy o takiej ojcowiźnie, O takim rodowym miejscu, dlatego że stał się uposażeniem klasztoru. I w związku z tym ci, którzy się przenieśli właśnie w te okolice nasze, oni postanowili, że tu koniecznie w takim razie należy dać sygnał, gdzie znajduje się nasza rodowa siedziba.

No i uznali, że to nie będzie Prandocin II, no bo już Prandocin I istniał, tylko że w takim razie trzeba by założyć Odrowąż, żeby pokazać, że tu jest właśnie ten nasz najważniejszy klucz majątkowy. No i takie są początki właśnie Odrowąża i w ślad za tym oczywiście Odrowążka, który bardzo szybko się na arenie dziejów pojawił, a to świadczyło właśnie o tym takim rozprzestrzeniającym się To teraz pora przejść do tego, jak rozwijały się tereny wokół Odrowąża i Odrowążka właśnie za czasów, kiedy były własnością Odrowążów.

Tutaj wkraczamy właśnie już w te dziedziny, które nieco potrąciliśmy te strony, gdy mówiliśmy o Odrowążku, no bo nie ulega wątpliwości, że z jednej strony te tereny, które dawały pewne możliwości rozwoju przemysłowego, a z drugiej strony te tereny, które Dawały pewne możliwości związane z rolnictwem. One odgrywały największą rolę i zresztą no przecież tak jest też do dzisiaj. Oczywiście teraz mamy jeszcze dużą część usług, które niekoniecznie muszą się wiązać z tym, że są na przykład jakieś surowce, jak w przypadku przemysłu. Albo też, że są jakieś odpowiednie tereny rolnicze, na przykład rzezne gleby czy łąki, jak w przypadku rolnictwa. Usługi, powiedzmy, możemy sobie zlokalizować, gdzie nam się podoba.

Natomiast w przypadku Odrowążka rzeczywiście tak było, że te dwa komponenty, te najstarsze, odgrywały dużą rolę w karierze tej miejscowości, której oczywiście powierzchnia, jak choćby jeszcze wynika właśnie z tych map, które przed chwilką analizowaliśmy, tych jeszcze sprzed 200 lat, To ta powierzchnia wioski była znacznie, znacznie większa niż obecnie. I czasami nas to dziwi, że w przypadku niektórych miejscowości, gdzieś właśnie tam daleko, gdzie już po drodze jeszcze są dwie inne osady, kiedyś była mowa, że te role należały właśnie do wioski. No ale najlepiej właśnie to widać na tych mapach, że rzeczywiście tak ta sytuacja wyglądała. Więc to nie były wioski w kategoriach takich jak dzisiaj my je traktujemy, tylko znacznie bardziej rozciągnięte w terenie.

My i ten teren to oczywiście złoża rud żelaza, a więc to były na pewno początkowo złoża powierzchniowe, czyli te darniowe, ale szybko się okazało, że można budować również kopalnie i wydobywać spod powierzchni ziemi rudę. To nie ulega wątpliwości, że ten rodzaj aktywności był udziałem wszystkich, którzy się interesowali Odrowążkiem, w tym oczywiście założycieli miejscowości, czyli Odrowążów. I przez wieki ten przemysł się tutaj bardzo mocno rozwijał, jak świadczą choćby nazwy właśnie kuźniczka, kuźnice różnego rodzaju. Do tego oczywiście dochodzi ten drugi czynnik niezbędny do rozwoju górnictwa i przede wszystkim hutnictwa dawnego, czyli obszerne lasy, które dawały węgiel drzewny.

No i w związku z tym rzeczywiście widać, że choćby właśnie na przykład w tym akcie, o którym mówiliśmy, akcie uposażenia klasztoru w mogile, Tam jest mowa o tym, że Iwo Odrowąż ze swoich dóbr przekazał sto wiązek żelaza. Mam się to dzisiaj może wydawać trochę dziwne, no cóż, dał klasztorowi żelazo, ha, ha, ha, ale to była ofiara. No jednak nie, to była bardzo poważna ofiara i bardzo poważny dar, dlatego że było i tak, że żelazo pełniło funkcję pieniądza. Nawet używa się takiego sformułowania płacidło. Czyli płacono właśnie wiązkami żelaza, a więc najlepiej widać jak to był towar poszukiwany i fakt przekazania takich stu wiązek żelaza rzeczywiście świadczy o tym, że to był wielki dar i wielkie miało to znaczenie, że ktoś dysponował takimi terenami, gdzie tym płacidłem

No i oczywiście ten motyw, więc jeden niezwykle ważny, a drugi to te rozległe tereny o charakterze takim rolniczym. Może ziemie nie są zbyt urodzajne, ale za to wspaniale nadają się do hodowli bydła i hodowli koni. I wiemy o tym dobrze, że nawet nazwa końskie Najlepiej zdaje się, o tym świadczy, że hodowano tutaj w tej okolicy i w oparciu właśnie o te dobra Odrowążów wielkie stada koni i też taka decyzja o przekazaniu na przykład dla innego klasztoru, teraz mówiliśmy mogiła, czyli patrzyliśmy na południe, a teraz popatrzmy na Trzemeszno, czyli na północ, gdzie z kolei właśnie przekazywano konie na rzecz uposażenia tamtego klasztoru, w Trzemesznie właśnie.

I to było właśnie z tej okolicy, z okolicy Odrowążka. No więc tutaj widzimy dobrze, że te aspekty legły u podstaw rozwijania się Odrowążka. Do tego oczywiście można by dodać to, o czym też mówiliśmy, czyli taka akcja kolonizacyjna, czyli osadzanie kolonistów różnego rodzaju. Oczywiście najpierw sprowadzanych z zagranicy, ale to właściwie przewijało się bardzo często w dziejach Odrowążka i jeszcze w XIX wieku taką akcję tutaj Kolonizacyjną można zaobserwować, oczywiście już w innym charakterze nie sprowadzania ludzi z zagranicy, tylko osadzania kolonistów, tworzenia kolonii dla mieszkańców Odrowążka. Wspominaliśmy o Odrowążach, którzy byli właścicielami od XIV wieku, zarówno Odrowąża jak i Odrowążka, no ale mijają kolejne lata, mamy wiek XVI, no i tutaj ta własność już się nam zmienia.

Nastąpił taki istotny moment w dziejach Odrowążka. Oczywiście, że cały czas o tych Odrowążach należałoby pamiętać, bo tu są różne ciekawe motywy dotyczące na przykład takiego przedstawiciela rodu, który miał na imię Szaweł i on prawdopodobnie, niektórzy uczeni tak uważają, był rycerzem krzyżowym. I razem z Henrykiem Sandomierskim udał się do Ziemi Świętej na wyprawę krzyżową Ale prawdopodobnie tam zginął, dlatego że potem nie był wymieniany wśród rycerstwa, które służyło na dworze książęcym, gdy Henryk Sandomierski wrócił z tej wyprawy. No więc takie to były postacie. Oczywiście pełnili bardzo ważne urzędy. Różnego rodzaju już tutaj o duchownych mówiliśmy i te najwyższe świeckie urzędy też były udziałem Odrowążów.

Więc rzeczywiście ta okolica dzięki nim wspaniale się rozwijała, bo też oni czerpali dochody i im zależało na tym, żeby to wszystko było odpowiednio zorganizowane. Ale jak to w przypadku takich wielkich rodów bywa, bardzo często pojawiają się różne gałęzie. O tym nieraz wspominaliśmy, że np. jakaś część rodu od jakiejś miejscowości Przyjmuje inne nazwisko i tylko herb świadczy o tym, że mają wspólne korzenie z innymi gałęziami. I tak było również tutaj, bo w pewnym momencie od Odrowążów oddzielili się Kietlińscy. Oni posługiwali się tym herbem Odrowąż i stali się właścicielami już Odrowążka. Oni byli właścicielami Odrowążka w XVI wieku. To nie ulega wątpliwości.

Jeszcze kilku miejscowości obok, a wiemy o tym najlepiej na podstawie takiego dokumentu, który świadczy o tym, że się właśnie zmienili właściciele. I ród Odrowążów pozbył się Odrowążka i najbliższej okolicy, a właścicielami stali się biskupi krakowscy. Oni oczywiście zapewne do tego dążyli, ci drudzy, dlatego że w pobliżu przecież znajdowały się ich Takie uprzemysłowione wioski, więc siłą rzeczy myśleli o tym, żeby zapewne przejąć i te tereny, no ale wszystko się to chyba odbyło na zasadzie wspólnego interesu, dlatego że dokonano zamiany dóbr. I kietlińscy byli zainteresowani innymi terenami, które należały do biskupów krakowskich, a biskupi krakowscy byli zainteresowani Odrowążkiem, który należał do kietlińskich.