Kielce. Śladami Wokulskiego

MOC HISTORII Dzień dobry, witamy Państwa jak zwykle w niedzielę tuż po południu. Cezary Jastrzębski. Z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach i Robert Szumielewicz. Dziś myślę, że przyznasz mi Cezary rację, MOC HISTORII będzie taka trochę nietypowa. Tak, a o co chodzi? Nietypowe, bo chodzi o lalkę Bolesława Prusa. Ostatnio premiera na jednym z portali streamingowych miniserialu sześcioodcinkowa Lalka weszła na ekrany. 30 września będziemy mieli kinową wersję Lalki oczekiwaną ze względu na między innymi na obsadę oraz jak to wszystko będzie się przedstawiało.

Bo oczywiście w pamięci mamy te pierwsze realizacje filmowe, czy ta z Beatą Tyszkiewicz i Tadeuszem Fijewskim jako na przykład Rzeckim oraz kolejną już, gdzie Małgorzata Braunek grała Łęcką, a Jerzyka ma z Wokulskiego. No właśnie i to są te wszystkie problemy wokół których się współcześnie obracamy. Mimo, że przecież Lalka to jest powieść z dość dawnych czasów. Bolesław Prus publikował ją w odcinkach w latach 1887-1889 w poczytnym czasopiśmie Kurier Codzienny, a później w 1890 roku ona została już opublikowana w całości. I rzecz jasna, kiedy mówimy o tych adaptacjach filmowych,

I w związku z tym lalka ma swoje ciągi dalsze. Wielu autorów podejmowało trud, Określenia dalszych losów Stanisława Wokulskiego. Nawet kilka lat temu kolejne takie próby w literaturze się pojawiły. Zresztą no sam Prus też planował dalszy ciąg, no ale nie zdążył tego napisać. Jeśli też mówimy o no właśnie takim oddziaływaniu tego utworu, to warto pamiętać, że jest przecież komiks poświęcony Stanisławowi Wokulskiemu. Są liczne memy internetowe, W Warszawie organizowane są takie imprezy z cyklu Festiwal Wokulskiego, które są poświęcone generalnie twórczości Prusa i bohaterom. Od razu sobie powiedzmy, że przecież Stanisław Wokulski to jest bardzo zróżnicowana postać.

Jak czyta się analizy literackie, to nikt nie wie, jak jednoznacznie tę postać określić. Ponieważ ona rzeczywiście jest w pełnym takim spektrum różnych możliwości działalności człowieka. I też chyba tak ją trzeba odbierać, że Prus właśnie podkreślał to, że tamto pokolenie to było takie pokolenie przejściowe między romantyzmem a pozytywizmem. Więc u Wokulskiego widzimy pełno tych elementów romantycznych. To taka bezmierna miłość, a z drugiej strony widzimy te pozytywistyczne, praktyczne działania. No więc rzeczywiście to pociąga, jeśli mówimy o interpretacji czy próbach wytłumaczenia takich czy innych zachowań głównego bohatera lalki. Dlatego też ten festiwal ciągle się cieszy dużą popularnością.

Ale też od 1998 roku Fundacja Bankowa im. Kronenberga organizuje taki konkurs dla studentów, który się nazywa Wokulski, a to jest konkurs na najlepszy biznesplan. W Skierniewicach w 2010 roku odsłonięto pomnik Stanisława Wokulskiego. I jakby było mało, to przed II wojną światową w 1937 roku odsłonięto przy krakowskim przedmieściu 4 w Warszawie na domu Taką tablicę z napisem, w tym domu mieszkał w latach 1878-1879 Stanisław Wokulski, postać powołana do życia przez Bolesława Prusa w powieści Lalka. Uczestnik powstania 1863 roku, były zesłaniec syberyjski, były kupiec i obywatel miasta stołecznego Warszawy.

Filantrop i uczony, urodzony w roku 1832. To jest jakby życiorys prawdziwego człowieka, a przecież to postać literacka, a tymczasem tak intrygująca i tak ciekawa, że wchodząca w codzienne życie. Dlatego też ten 1987 rok, kiedy przywrócono tę tablicę, wskazuje nam na to, że postać literacka stała się elementem jakiegoś naszego współczesnego odbioru. W związku z tym, kiedy takie wszystkie wątki rozważamy, to tym bardziej dla nas Może być powodem do dumy fakt, jak mocno postać Wokulskiego jest związana z Kielcami i z losami samego Bolesława Prusa, jego brata, z pobytem w Kielcach i z postacią prawdziwego Wokulskiego.

Wprawdzie nie Stanisława, tylko Józefa, ale postaci bardzo podobnej właśnie do literackiego bohatera. Właśnie teraz już państwo powoli zaczynają się domyślać, dlaczego akurat tematem naszego dzisiejszego programu jest lalka, no bo tak jak wspomnieliśmy, wszystko zaczęło się w Kielcach, można tak powiedzieć. Wiele osób się zastanawia nad tym, kto był pierwowzorem postaci Stanisława Wokulskiego. Jest taki przykład jeden, niektórzy skłaniają się ku takiej postaci, Feliks Pawłowski, który był warszawskim kupcem i był w takich przyjacielskich stosunkach z Bolesławem Prusem. Ale jest też taki Szwajcar, który nazywał się Jakub Lange i on w połowie XIX wieku przyjechał do Warszawy, został właścicielem jakiegoś lokalu, sklepu,

Potem wyjechał do Bułgarii, dokładnie tak jak Stanisław Wokulski. I tam się dorobił wielkich pieniędzy. Mamy taką scenę, zarówno w powieści jak i w filmach ona jest eksponowana, gdy Wokulski mówi Ignacemu Rzeckiemu, Zgadnij, ile zarobiłem. Wywiozłem 30 tysięcy rubli, a ile zarobiłem? Rzecki mówi tam 40, 50, a Wokulski odpowiada, nie, 300. Czyli dziesięciokrotnie pomnożył ten swój majątek i w odcinkach, o których mówiliśmy, W kurierze codziennym rzeczywiście było tak, że Prus napisał początkowo 150-180 tysięcy rubli i tyle miał zarobić ten Jakub Lange, podobno właśnie w tej Bułgarii. A w powieści już pomnożył to, dodał tych rubli dwa razy tyle, więc tutaj jest wiele podobieństw i wskazuje się na to, że może to był pierwowzór.

Gdy mówiliśmy o tej tablicy z 1937 roku umocowanej w Warszawie, to przy okazji w takiej notatce w ówczesnej gazecie zapisano, że pierwowzoru Wokulskiego trzeba szukać w Lublinie, więc tam też niektórzy szukają. Bo pamiętajmy, że Bolesław Prus urodził się w Chrubieszowie w 1847 roku. Rzeczywiście w Lublinie uczył się, później w Siedlcach. No i z Lublinem jego rodzina też była związana. Stąd te wątki rzeczywiście tamte lubelskie mogą też być pociągające. A niektórzy uważają, że pierwowzorem był Józef Wokulski, który działał, żył, mieszkał w Kielcach. I nawet niektórzy przypuszczają, że Józef Wokulski, ten nasz Kielecki, wyraził zgodę na to, żeby Prus wykorzystał jego nazwisko.

Przecież nie takie powszednie, tylko troszeczkę rzadziej używane. W związku z tym już ponad 50 lat temu literaturoznawcy tak właśnie twierdzili, że ta zgoda została wyrażona przez Józefa Wokulskiego. I stąd mamy właśnie ten motyw, który bardzo mocno wiąże Lalkę i Stanisława Wokulskiego z Kielcami i z postacią Józefa Wokulskiego. I teraz oczywiście zanim powiemy o Józefie Wokulskim, warto żebyśmy rozważyli też kwestie takich kontaktów samego Bolesława Prusa ze stolicą województwa świętokrzyskiego i z naszym regionem. Ten nasz wątek mocno związany jest z Kielcami, mocno z Kielcami związany jest także przez kilka lat sam Bolesław Prusa.

Do dzisiaj mamy pamiątkę w postaci tablicy na ścianie Muzeum Stefana Żeromskiego. Jeśli wejdziemy Do tego muzeum to między piętrami na ścianie są trzy portrety pisarzy. Najwyżej pośrodku umieszczony jest portret Bolesława Prusa, a poniżej jest zamocowana tablica z napisem Uczeń klasy szóstej Aleksander Głowacki w nawiasie Bolesław Prus zbiegł z murów tego gimnazjum do powstania narodowego 1863 roku. Więc mamy tutaj ten element, który był niezwykle ważny w biografii Bolesława Prusa i jego rodziny i mamy takie bezpośrednie powiązanie z Józefem Wokulskim, lekarzem od razu powiedzmy, który pracował w Kielcach i żył tutaj w Kielcach, ponieważ ta tablica już nas naprowadza na ten trop.

A ona oczywiście wiąże się z całą biografią pisarza Aleksander Głowacki, bo tak brzmiało jego prawdziwe imię i nazwisko, a przyjął pseudonim Bolesław Prus. Prus, ponieważ jego rodzina używała herbu Prus. To była taka zubożała rodzina szlachecka. Wspominaliśmy o tym Hrubieszowie i o początku nauki w Lublinie, później w Siedlcach. Ta przeprowadzka wiązała się z tym, że miał trudne życie Bolesław Prus. On początkowo używał tego pseudonimu tylko w przypadku takich mniej ważnych utworów, a później się okazało, że zaczął używać już pseudonimu, no i wszyscy go kojarzymy przede wszystkim jako Bolesława Prusa, a mniej jako Aleksandra Głowackiego.

Ale jak o tym mówimy, to warto pamiętać właśnie o tym, że na pewno ten czas pobytu w Kielcach i Powstania Styczniowego odcisnął się niebywałym piętnem na życiu nie tylko Aleksandra Głowackiego, ale też jego brata. Dlatego właśnie przy powstaniu styczniowym musimy się zatrzymać, bo zarówno te związki Bolesława Prusa, jak i jego brata Leona z powstaniem były bardzo mocne. Przede wszystkim, jak sama tablica informuje, Aleksander Głowacki Uciekł do powstania, tak jak właśnie blisko setka uczniów wymienionych w raporcie rektora gimnazjum, ale było ich zapewne więcej. Niektórzy przypuszczają, że dwie trzecie szkoły wtedy uciekło do powstania i brało udział w różnych wydarzeniach.

Bolesława Prusa z tego się właśnie wzięła, z tej rany. Przypuszczają też badacze, że wiązała się z tym też agorofobia, czyli jego lęk przed zamkniętymi pomieszczeniami, lęk przed tłumem, lęk przed przebywaniem w jakiejś przestrzeni, z której nie było bezpiecznego wyjścia. Cierpiał na to schorzenie do końca życia. Więc ten motyw dotyczący Kielcji, jego wyjścia do powstania, to są właśnie później takie konsekwencje. Jego całe życie było jednak z tym okresem powstańczym bardzo mocno związane. I w dodatku jeszcze doszły do tego wszystkie sprawy, które wiązały się z tym nauczycielem, jego bratem Leonem Głowackim. Ponieważ w lipcu 1963 roku, czyli nie od razu, tylko po jakimś czasie, Leon został wyznaczony do odbycia takiej tajnej misji o charakterze szpiegowskim i kurierskim.

Został wysłany do Wilna. A my Litwę, czyli Wilno, stolica Litwy, kojarzymy z działalnością generał-gubernatora Michaiła Murawiowa, czyli słynnego Vieszatiela. A więc tam rzeczywiście ten terror, te brutalne śledztwa, bezwzględność Rosjan, przesłuchania, wszystko to rzeczywiście wywołało wielkie przerażenie miejscowej ludności i to wszystko spowodowało, Że załamał się nerwowo Leon Gmowacki. Po prostu zaczął psychicznie chorować i nigdy do końca życia nie odzyskał już w pełni zdrowia. Zmarł w 1907 roku w Lublinie i tam jest pochowany. Z relacji Bolesława Prusa wiemy, że kiedy tylko Prus się pojawiał u swojego brata, to wtedy on doznawał jakiejś wielkiej agresji.

Bardzo agresywnie się zachowywał. I to się wiąże z tym, że prawdopodobnie ta jego depresja, to załamanie psychiczne wiązały się również nie tylko z tym, jaka była atmosfera na Litwie, ale i również z tym, że dowiedział się, że tak poważnie ranny został jego brat którego on był opiekunem. Więc to wszystko rzeczywiście, co wiąże się z powstaniem, co wiąże się z Kielcami, z tym wyjściem Aleksandra Głowackiego, przyszłego wielkiego pisarza, do powstania, to jednak przez całe życie było pewną traumą i nie pozwalało zapomnieć na pewno o tym, co się w Kielcach zdarzyło. Dlatego też, kiedy teraz próbujemy odnieść się do głównego bohatera Lalki, No to gdy mamy wyobrażenie na ten temat, jak wyglądało życie i że w ogóle Aleksander Głowacki, Bolesław Prus przebywał w Kielcach, no to tym bardziej prawdopodobne jest to, że czerpał wzorce z konkretnego, żywego człowieka, którego być może spotkał, trudno to tak jednoznacznie powiedzieć,

Z którym być może, skoro literaturoznawcy uważają, że Józef Wokulski wyraził zgodę na użycie swojego nazwiska w powieści, to z którym być może utrzymywał jakiś kontakt. Ale też nie ulega wątpliwości, jak bardzo podobny był Józef Wokulski, żywy człowiek mieszkający i działający w Kielcach, do tej literackiej postaci, którą stworzył Bolesław Prus, pisząc o Stanisławie, ale nazwisko dając to samo. Dlatego przy tej postaci, przy tym jednym z pierwowzorów Stanisława Wokulskiego w lalce Bolesława Prusa musimy się zatrzymać, bo to też powiedzmy sobie szczerze była postać nietuzinkowa. I rzeczywiście bardzo podobna do Stanisława Wokulskiego. Może nie we wszystkich aspektach, ale przynajmniej w tych, które dotyczyły takiej zawodowej pracy i postawy życiowej Józefa Wokulskiego, tego żywego człowieka mieszkającego w Kielcach.

Mamy teraz te motywy, właśnie tej postawy też Józefa Wokulskiego, ale też postawy Stanisława Wokulskiego, bohatera Lalki. To jest właśnie ten niebywały łącznik, który na pewno był bardzo ważny dla Bolesława Prusa, kiedy konstruował postać swojego bohatera. Stąd kiedy chwycimy te motywy, no to poszukując dalej różnych aspektów dotyczących życia Józefa Wokulskiego, możemy niektóre sprawy wyjaśnić. Już sam ten nekrolog Józefa Wokulskiego daje nam sporo do myślenia. Bo podpisuje się jedna z osób jako jeden z wdzięcznych, a to związane było z działalnością naszego bohatera, nie tylko lekarską, ale z tą działalnością taką dobroczynną, filantropijną.

Ale z jednej strony dobroczynność bardzo mocno związana z tą jego pracą zawodową, czyli z pracą lekarską. Z nekrologu wynikało, były lekarz dywizyjny, czyli wiemy, że był lekarzem wojskowym, Nie ulega też wątpliwości i trudno powiedzieć na tym etapie, jak długo tę służbę sprawował. Natomiast na pewno był jednocześnie nie tylko lekarzem wojskowym, ale też był lekarzem we wspomnianym gimnazjum męskim, do którego chodził Aleksander Głowacki. Z wykazów wynika, że pełnił funkcję etatowego lekarza szkolnego, nasz Józef Wokulski, w latach 1876-1880. Czyli oczywiście Prusa tutaj nie było już w szkole, ale niewykluczone, że te kontakty były wcześniejsze.

Pamiętamy, że przecież brat Bolesława Prusa, ten Leon, studiował w Kijowie. No oczywiście tutaj trudno powiedzieć, że tym samym tropem szedł nasz Józef Wokulski, ale to pokazuje też, że te tak dalekie podróże w celu zdobycia wykształcenia, no jednak nasi rodacy wówczas odbywali. Więc to są takie motywy, które dotyczą naszego Wokulskiego, ale też są te motywy, które wiążą się No bezpośrednio z jego śmiercią, bo wtedy podano kilka różnych niezwykle ważnych informacji, które pokazują też jaką postacią był nasz Józef Wokulski. No i właśnie tutaj już zajrzymy do testamentu Józefa Wokulskiego, bo tam mamy tych informacji dosyć dużo. Jak wyglądała ta jego działalność dobroczynna?

Jeśli mówimy o tym, że ponad 100 lat minęło, to ten nagrobek jest, biorąc pod uwagę też jego wielkość, bardzo dobrze zachowany i myślę, że wiele osób przechodziło, odwiedzając swoich bliskich pochowanych na tym cmentarzu, Obok tego nagrobka i nawet jeśli zwróciliśmy uwagę na to, że tu jest jakieś nazwisko, którego nie znamy, to być może nie kojarzyliśmy nazwiska ze Stanisławem Wokulskim z lalki. Ale nie ulega wątpliwości, że to jest motyw, który wykorzystał w swojej twórczości Bolesław Prus. Dlatego zapraszamy, bo ta premiera już przecież niebawem, za kilka dni najnowsza premiera Lalki, tak jak wspominaliśmy z Marcinem Dorosińskim jako Stanisławem Wokulskim, czy Markiem Kontratem, który po wielu latach wrócił do aktorstwa po swojej przygodzie z reklamami.

I gdzieś tam z tyłu głowy miejmy, że Bolesław Prus pisząc swoją powieść i wymyślając Stanisława Wokulskiego miał w pamięci prawdziwego człowieka, kielczanina, lekarza Józefa Wokulskiego. Dziś już dziękujemy za uwagę Cezary Jastrzębski, Robert Szumielewicz i Michał Pastuszka, który program zrealizował.