Czaryż w gminie Secemin

Dzień dobry, witamy Państwa jak zwykle w niedzielę tuż po południu. Cezary Jastrzębski. Z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach i Robert Szumielewicz. Dziś wybierzemy się do powiatu włoszczowskiego, a konkretnie do gminy Secemin. Będzie to miejscowość Czaryż. No i tutaj musimy zacząć chyba od nazwy. Tym bardziej, że ona jest skomplikowana, bardzo mi się podoba. Mówimy dzisiaj Czaryż, ale mówiono Czarzyr. To była pierwotna nazwa, która no zgodnie z tym, jak uważają językoznawcy, to była taka nazwa odosobowa, czyli jakaś osoba dała nazwę tej miejscowości, ale to taka nazwa, która imię, które łączy

Też nieużywane współcześnie imiona, czyli na przykład Czasław i stąd to Cza i z drugiej strony na przykład sobie Żyr. No i stąd było to określenie Czarzyr z połączenia tych dwóch, no nie tych konkretnych, ale właśnie tego typu imion. Ale jak to zwykle bywa w naszym języku, to się bardzo trudno jakoś wymawia. Czaryż, Czaryż, no i w końcu po prostu najzwyczajniej w świecie zamieniono kolejność, no i wyszedł nam Czaryż. I tak to funkcjonuje do dziś. No tak, ale jak z kolei popatrzymy na różnego rodzaju zapiski, to rzeczywiście to jest bardzo skomplikowane. My czasami przytaczamy te łamiące nasz język zwroty, no bo rzeczywiście po łacinie trudno było niektóre te sformułowania, szczególnie w odmianach, zapisać tak, jak powinno to być zapisane, a poza tym były pomyłki,

Potknięcia tych pisarzy albo też źle słyszeli, wydawało im się, że to tak wyrażenie powinno brzmieć. No i w przypadku Czaryża też jest tak, że tych przekręconych nazw jest chyba więcej niż prawidłowych. Jakbyśmy tak zebrali informacje od XIV wieku, bo z końca XIV wieku mamy najstarsze wzmianki pisane na temat Czaryża, To rzadko kiedy ta forma Czaryż może się pojawić w takiej dla nas oczywistej stylistyce. Nawet jeszcze w XVIII wieku, pod koniec XVIII wieku Czaryż tak zapisywano nazwę miejscowości. Wcale nie Czaryż. Oczywiście do tego jeszcze dochodziło wtrącanie S albo Sz.

Czaryż w gminie Secemin. Czasami one są przeplatane wiadomościami o tak samo nazywających się miejscowościach gdzieś w innej okolicy. To jest częsty przykład też w naszym regionie, że takie właśnie sytuacje mają miejsce, ponieważ no właśnie to nazewnictwo jest takie, że również nasi poprzednicy, nawet badacze, Którzy się zajmowali regionem, historią, oni też często się mylili i wprost stwierdzali, że chodzi o taką miejscowość, która w pobliżu jakiejś ważniejszej jest położona, a tymczasem wcale właśnie tak nie było, jak śledzimy już szczegóły.

No więc taka bardzo ciekawa miejscowość, mimo że przecież na okolica Trochę taka odległa i w dodatku jeszcze przecież administracyjnie Czaryż mocno tak ewoluował i zmieniał tę swoją przynależność, bo początkowo w tych dawnych wiekach należał do województwa krakowskiego, no ale to nas nie dziwi, bo region świętokrzyski był podzielony między województwo krakowskie a sandomierskie, ale do powiatu krakowskiego należał, później należał do powiatu lelowskiego, To już Lelów jest poza dzisiejszym naszym województwem świętokrzyskim, ale ciągle w orbicie regionu świętokrzyskiego, bo to ważna miejscowość w naszym regionie. Następnie w XIX wieku znalazł się w powiecie włoszczowskim. No i już pomijając różnego rodzaju reperkusje administracyjne, nadal w tym powiecie się znajduje.

Ale był w gminie Radków na przykład, dzisiaj jest w gminie Secemin, więc rzeczywiście czasami też sama ta przynależność administracyjna wywołuje ból głowy Bo szukamy gdzieś blisko jakichś wiadomości, a tymczasem okazuje się, że trzeba przejrzeć powiat krakowski, żeby o Czaryżu czegoś się dowiedzieć w dawnych wiekach. Stąd te kwestie dotyczące dziejów miejscowości są też tak skomplikowane, ale to też jest fascynujące, mówiąc szczerze. Właśnie taka detektywistyczna praca i ileż ona daje satysfakcji, kiedy trafimy właśnie na takie wzmianki i mówimy Eureka, o właśnie, przecież to nasz Czaryż teraz będzie na tapecie. Tak jak wspomnieliśmy, pierwsze wzmianki o Czaryżu pochodzą z drugiej połowy XIV wieku.

No i tutaj już co nieco powiedzieliśmy. Dosyć często też zwracamy uwagę na właścicieli poszczególnych miejscowości. Nie inaczej będzie też w przypadku Czaryża, bo jednak kilka postaci znaczących tutaj się przewijało. No i widać wyraźnie, że jednak Czaryż stanowił pewną taką bazę dla rodziny, która wydzieliła się, jakaś gałąź powstała z takiego rodu, który posługiwał się herbem Korczak. Korczak, czyli tarcza, która ma czerwone tło i na tym tle są srebrne wręby. Wręby, czyli takie paski. One się zwężają w dół i w heraldyce nazywa się to, że idą w słup. I tak właśnie ten herb wygląda, trzy takie srebrne paseczki na czerwonym tle.

No i właśnie z Czaryża pisał się w 1376 roku Florian. I to jest ta pierwsza osoba, którą znamy w przypadku tej miejscowości. Ale od razu można powiedzieć, że przyglądając się innym zapiskom widzimy wyraźnie, że chyba to było tak, że własność była podzielona. Czyli skoro Florian występuje od tego czasu 1376 roku do 1382, wtedy jest wymieniany, a jednocześnie w tym samym czasie są zapiski dotyczące Jakuba, Ale właśnie z Szczarzyża. Zapis jest taki, który oznacza oczywiście Czaryż, ale no inaczej to zostało zapisane.

Jest również w tym samym czasie wymieniany Mikołaj z Czaryża. To najlepiej świadczy o tym, że była miejscowość podzielona Być może, że przed tym Florianem był jeszcze ktoś inny, kto właśnie dokonał takich podziałów i przez to nie w jednym ręku miejscowość się znajdowała, co oczywiście jest zawsze problemem, jeśli chodzi o rozwój, dlatego że to rozdrobnienie powoduje, iż nie mamy wielkiego potencjału. Dlatego najlepiej rozwijają się te miejscowości, które mają jednego właściciela. Oczywiście odpowiedniego, to nie ulega wątpliwości. No i tu obserwujemy ten proces taki, który wiązał się z tym, że musiała to być mimo wszystko jednak intratna okolica, skoro na przykład mamy takie zapisy, które dotyczą spraw sądowych z 1384 roku.

Kiedy to trzy kobiety, to są wszystko albo żony, albo wdowy tych właścicieli Czaryża, procesują się ze sobą o to, co znajdowało się zarówno w Czaryżu jak i w pobliskich Psarach. Też taka miejscowość tutaj się znajdowała. No więc widać wyraźnie, że tak bardzo nie odpuszczali i też widać wyraźnie, że Andrzej, tym herbem Korczak się posługujący, który był sukcesorem Floriana, on z kolei czynił takie starania, żeby zgromadzić różnego rodzaju dobra w jednym ręku, no w tym swoim ręku. Bo na przykład z 1400 roku mamy zapiski sądowe, z których wynika, że niejaki Wyczga z Przyłęku został skazany na karę piętnastą za dzierżenie siłą łanu, który należał właśnie do Andrzeja z Czaryża.

No i w związku z tym wydano wyrok, na mocy którego prawnie ten łan został odebrany i uregulowane zostały te kwestie dotyczące własności Andrzeja z Czaryża. Potem niestety ci czaryzcy, bo moglibyśmy tak powiedzieć rzeczywiście, że tak moglibyśmy ich nazywać, tak w historiografii to często funkcjonuje, Natomiast w późniejszych wiekach, kiedy już te nazwiska się pojawiły, nie było zapisu, że z Czaryża, tylko Czaryzki, to właśnie już by było to coś oczywistego. Natomiast nie bardzo ci właściciele Czaryża dotrwali do tych późniejszych wieków, bo oni już w połowie wieku XVII pisali się z pobliskich Żelisławic, czyli przenieśli się. Zrezygnowali albo kupili sobie nowy majątek, albo może po kądzieli to jakoś przechodziło w inne ręce.

Potem już kolejne rody, ale ten taki motyw dotyczący czaryzkich był niezwykle interesujący, no bo oni zapewne tutaj mieli swoją jakąś siedzibę. Skoro było tu ich gniazdo rodowe, była ich ojcowizna, to być może te informacje, które już dotyczą późniejszego okresu, że był tutaj dwór, niestety po nim jest tylko taka pryzma kamieni, to jest niezwykle interesujące, gdyby się udało stwierdzić, jakie są początki tej pańskiej siedziby. Tym bardziej, że przecież w pobliżu jest Wola Czarycka. Na południe od Czaryża, tuż po drugiej stronie doliny Rzeczki Średniej, która z kolei też w średniowieczu była nazywana wolą sasiarza, żeby było skomplikowanie, do takich informacji trzeba o niej szukać, a później już w XVI wieku była nazywana sasinową wolą.

A dzisiaj się nazywa wolą czaryską. No więc zwróćmy uwagę na to. Czaryż, który też tyle tych różnych miał nazw, plus do tego ta sąsiednia wola. Oczywiście ważna, dlatego że to świadczy o tym, że prawdopodobnie rozrastał się nasz Czaryż. I stąd była chęć na przykład osadzenia tutaj ludzi, kolonizowania tego terenu. I w związku z tym otrzymali wolniznę. Czyli wola, zwolnienie z podatku, tak jak to już nieraz bywało. Wola, Wólka, Wolica i w związku z tym no już mamy troszeczkę w takim razie szerszy ten zasięg samego Czaryża, a nie tylko niewielka dzisiaj miejscowość, której właściwie tak trzeba poszukać, bo to tak sobie mówimy, że w gminie Secemin, ale jak ktoś tam Chce się wybrać, no to troszkę będzie miał zagadek, jak tam dotrzeć, a szczególnie do tego miejsca, gdzie był dwór.

Ale powiedzmy od razu, że we wschodniej części miejscowości trzeba szukać miejsca po dworze. Tam jest pozostałość takiego parku, są między innymi miłożęby. Jest katalpa, czyli to najlepiej świadczy o tym, że skoro takie są egzotyczne drzewa, no to ktoś to musiał nasadzić specjalnie. I jeśli jesteśmy w tej właśnie wschodniej części, to w tym podworskim parku w zachodniej części znajduje się dwór. Ale mieszkańcy chętnie pokazują to miejsce, więc bez trudu, akurat już kiedy odnajdziemy Czaryż, no to już tam się będziemy dobrze poruszać. Wspomnieliśmy o tych właścicielach, którzy władali Czaryżem od początku, czyli od XIV wieku. Przewijali się Czaryzcy, także Gosławscy między innymi, ale też są kolejne rody.

Spośród tych Gosławskich Czaryzcy, co najmniej przez kilka pokoleń, Jeśli chodzi o Gosławskich, no to też skoro w 1629 roku jako właściciel Czaryża był wymieniony Jan Gosławski, a w 1681 Samuel, no to świadczy to o tym, biorąc pod uwagę kilkadziesiąt lat, że też trochę się Gosławscy przyzwyczaili do tutejszej własności. No ale potem wiemy, na przykład z XVIII wieku, 100 lat później, z 1784 roku, że właścicielem Czaryża, tak jak mówiliśmy, Czaryż, wtedy go zapisywano, był pisarz chęciński Miszewski, który jednocześnie był starostą białobrzeskim. To starostwo, to oczywiście też nieraz o tym mówiliśmy, że niektóre duże majątki, tak właśnie nazywano, wcale one nie miały charakteru administracyjnego.

Starostwa Grodowego czy nie Grodowego, ale używano takiej właśnie nazwy. No więc mamy ten poczet właścicieli i potem pojawiają się już nam tacy dość możni właściciele, czyli morsztynowie, pisani też jako morstynowie. To rzecz jasna też tytulatura skomplikowana, dlatego że no na przykład jeden z takich chyba najbardziej znanych właścicieli, czyli Andrzej, używał takiego określenia Andrzej, hrabia morskin z raciborska herbu Leliwa. Tutaj było tak, że właścicielką była jego matka i on pierwotnie w Czaryżu mieszkał razem z matką, czyli z Pelagią, hrabiną tarnowską z Tarnowa herbu Leliwa. No i z takich relacji, które powstały już po II wojnie światowej, po roku 2000 jest we Wrocławiu takie środowisko, które bada te wszystkie kwestie dotyczące dawnego życia dworskiego, ziemiańskiego i tam są takie materiały, które dotyczą też Czaryża.

No troszeczkę może bardziej się koncentrują Na pobliskich miejscowościach, ale o Czaryżu też jest mowa. No i właśnie tam możemy wyczytać różne wzmianki, które dotyczą pobytu i tego władania Czaryżem przez rodzinę Morsztynów albo Morsztynów, bo też używa się takiego określenia. No i to są też piękne takie opowieści, które dotyczą między innymi losów. Tam wypowiada się jedna z przedstawicielek tej rodziny, Której rodzice poznali się gdzieś tam daleko podczas wojny polsko-bolszewickiej na wschodzie. No i tutaj już nie mając nic w wyniku tych działań wojennych zostali właśnie przyjęci przez tę Pelagię.

A ona właśnie wtedy mieszkała razem z tym synem Andrzejem w Czaryżu. Oni otrzymali no skromniejszy majątek. Natomiast z tego tak wynika, że Czaryż pełnił wtedy główną rolę. że on był tym największym majątkiem, a te wszystkie pobliskie, czyli Bieganów, Chwilina, miały mniejsze znaczenie. Stąd warto o tym pamiętać, że Czaryż taką właśnie rolę odgrywał. Zresztą, jak prześledzimy różne informacje, które się zachowały i są takie ogólnodostępne, bo to już media, prasa ówczesna o tym pisała, czy publikacje dotyczące na przykład jeździectwa, To okazuje się, że Czaryż za rządów morscinów był rzeczywiście niezwykle interesującą miejscowością.

Jeżeli mówimy o właścicielach Czaryża, to warto też by skorzystać z jednego ze źródeł z końca XVIII wieku, bo takim dysponujemy. Jest to spis mieszkańców Czaryża, który już sporo nam mówi. To jest bardzo ciekawy materiał i Przenoszący zwykle mnóstwo interesujących wiadomości, przede wszystkim w odniesieniu do wszystkich mieszkańców, bo bardzo łatwo, oczywiście nie w każdym przypadku, ale bardzo łatwo mówi się o właścicielach, bo o nich mamy informacje, no ale już o mieszkańcach Sytuacja wygląda znacznie gorzej, chociaż staramy się często wyłowić zannałów, no przynajmniej jakieś imiona czy nazwiska osób. A tymczasem pod koniec XVIII wieku przeprowadzono spis mieszkańców i mamy taki spis mieszkańców województwa krakowskiego i powiatu lelowskiego, bo Czaryż należał wtedy właśnie do tego powiatu.

Lelów dzisiaj jest poza województwem świętokrzyskim, ale pamiętamy też, że no przecież Wiele razy o Lelowie wspominaliśmy, bo to są te okolice szeroko rozumianego regionu świętokrzyskiego i z lat 1790-1791 dysponujemy właśnie takim bardzo szczegółowym spisem. gdzie wszystko jest ułożone w tabeli, no i sprawa jest jasna, bo mamy opis. Oczywiście dobrze, gdyby jeszcze jakieś szczegóły się pojawiły, ale nawet z tego, co w tych tabelach ujęto, jawi się taki ciekawy obraz Czaryża, dlatego że wiemy dokładnie, ile było domów, wiemy dokładnie, ilu było mieszkańców. Był wtedy dwór, było 12 domów i 64 mieszkańców.

I my powiemy o XVIII wieku, ale ta krew, miejmy taką nadzieję, poruszy się wśród współcześnie żyjących mieszkańców naszego regionu. No i dlatego też warto spojrzeć, nawet jeśli te nazwiska będą takie, tak jak mówimy, jak Kowalski i Nowak. Wydaje się, że niewiele dla nas znaczą, ale jednak coś przywołujemy, o czymś pamiętamy. I mamy oczywiście informacje też w pierwszym rzędzie o właścicielach. Bo poszczególne fragmenty tego spisu podzielone są właśnie w ten sposób, że jest tytuł Wieś Czaryż w powiecie chęcińskim. Mimo, że tu był powiat lelowski, mówiliśmy sobie i w tych, zobaczmy, że to czasami jest właśnie mylące, że szukamy w jakimś jednym miejscu, bo nam się wydaje, że tutaj powinniśmy szukać, a tymczasem akta znajdują się w innym powiecie, mimo, że zatytułowano w powiecie chęcińskim.

A dzierżawca wsi, on miał 70 lat, wszyscy inni byli od niego młodsi. Czyli tak demograficznie też możemy sobie taki przegląd zrobić i oczywiście przegląd jeśli chodzi o płeć, przegląd jeśli chodzi o wykonywane funkcje, no bo jednak w jakiś sposób z tą działalnością dworu mieszkańcy byli związani. Jak widzimy fornale, polowi, chociaż niektórzy też jako zagrodnicy Występowali, czyli mieli też niewiele, bo niewiele, ale do swojej własnej dyspozycji też trochę areału. No skoro już wspomnieliśmy to nazwisko, jakże znane nazwisko Morsztynów, no to nie wypada nam, żeby nieco dłużej przy nim pozostać. Tym bardziej, że rzeczywiście Czaryż odgrywał wtedy dużą rolę.

Więc rzeczywiście trochę tych lasów tutaj było. I w związku z tym Gazeta Kielecka w 1907 roku Podała informacje na temat tego polowania w rubryce ze sportu. W dniu drugim i trzecim bieżącego miesiąca, chodzi o grudzień, to było w grudniu, odbyło się polowanie w Dobrach Czaryż powiatu włoszczowskiego. W 11 strzelb, czyli tylu zaproszono ziemian, zabito 590 sztuk rozmaitej zwierzyny, czyli 600 zwierząt różnych padło wtedy trupem. Tak świetny rezultat, tak to określano, Chlubnie świadczy o wzrastającym corocznie zwierzostanie w Czaryżu. No chlubnie świadczy, tylko nie wiadomo, czy potem wystarczyło, żeby urządzać te polowania.

I między innymi wiemy, że w 1912 roku gorzelnia została przez tego Andrzeja Morstina też uruchomiona. Nawet podawano też później, w 1924 roku, informację, że do rejestru handlowego wciągnięto następujące firmy. No i kilka tysięcy firm podano, w tym także Gorzelnię rolniczą Czaryż Andrzeja Morstina w Czaryżu gmina Radków powiatu włoszczowskiego i wiemy, że pełnomocnikiem na zasadzie aktu notarialnego, który spisano w Warszawie był wtedy Władysław Hulanicki, który mieszkał właśnie w Czaryżu. No i też mamy taką informację, która dotyczy innego wątku, mianowicie sezonu kopulacyjnego. Jakkolwiek by to nie zabrzmiało, to jednak taką informację podano, ale nagłówek brzmiał Czołowe Reproduktory Polski 1924 roku.

Chodziło o konie. No i spośród czterech tych czołowych reproduktorów w województwie kieleckim wymieniony został również Ogier Coriolanus, który pochodził z Czaryża i był własnością Andrzeja, hrabiego Morstina. No więc widać wyraźnie też, że ta hodowla koni tutaj odgrywała dużą rolę. Zresztą znalazłem też takie informacje, które dotyczą wielu innych koni i nawet trenera, który nimi się zajmował, więc to zapewne też był taki bardzo interesujący, ciekawy aspekt w Czaryżu. Jeżeli mówimy o Czaryżu, to warto byłoby również wspomnieć o ciekawej relacji z lat międzywojennych Barbary Gołajewskiej-Chudzikiewicz z Morstynów właśnie, którzy przecież przez wiele lat byli właścicielami Czaryża, no i tam