"Iluzjon" Daniela Kehlmanna | #71. Literatura piękna obca

Wyjechał tam, tam mu tak niespecjalnie szło, więc wrócił do Europy, do Francji i pewnego dnia otrzymał telegram od swojej matki, że ona jest chora i że po prostu życzy sobie go zobaczyć. Bardzo pilnie, tak brzmiał ten telegram. Ta podróż do Austrii, bo tam była jego matka, była oczywiście skrajnie niebezpieczna. Wojna już wtedy wisiała w powietrzu, ale Pabst pojechał. Zabrał ze sobą żonę, zabrał syna Jakoba, no i w tej Austrii, będącej pod wpływami niemieckimi, on tam utknął. Razem oczywiście z całą rodziną. A po pewnej rozmowie z ministrem Goebbelsem zdecydował się zostać tam i kręcić film, czyli rozwijać niemiecką kulturę.

Użyłam tego słowa dlatego, że Pabst nie mówi, jestem nazistą i będę robił nazistowską sztukę, bo to by było jednoznaczne i w jakiś sposób nawet uczciwe, tylko jego rozumowanie po tej rozmowie z ministrem Goebbelsem jest znacznie bardziej niebezpieczne, ponieważ on mówi, jestem artystą, osobą bardzo niezależną, ja muszę robić filmy. Ten system, w którym się znalazłem, jest chwilowy, ale sztuka pozostanie. I właśnie z tych jego przekonań, z tego mówienia, to tylko jeszcze jeden film, to tylko na chwilę, muszę tutaj przetrwać, mogę przecież robić coś wielkiego, nawet z propagandowego materiału, z tych właśnie zdań powstaje moralna katastrofa, w którą my też jako publiczność jesteśmy wciągani.

To jest taki bohater raczej ciągnięty przez takie kolejne małe decyzje. Bardzo zwyczajny, bardzo banalny nawet. I on ani nie jest dobry, ani nie jest zły. Sam Kehlmann mówił zresztą w jednym z wywiadów, że jako narrator był jego obrońcą. Nie chciał być prokuratorem. Chciał dać mu jakieś alibi. I nawet ta słynna rozmowa z Goebbelsem. Goebbels nie mówi tam do Pabsta, proszę przestać być artystą, proszę wykonywać nasze rozkazy. Przeciwnie, on mówi, proszę być artystą, ja dam panu wszystko. I to jest znacznie bardziej takie ciężkie, przerażające na swój sposób, bo ta scena pokazuje, że dyktatura wcale nie musi niszczyć sztuki.

Ale są też takie sceny, kiedy na przykład dla Jakoba, czyli tego syna naszego, język będzie narzędziem analizy i kontroli. W scenie w ministerstwie dla Goebbelsa język będzie narzędziem władzy. On nie będzie językiem opisywał rzeczywistość, tylko ją tworzył bardzo świadomie. A na przykład dla Ruperta, to będzie jeden z narratorów, język stanie się tarczą. On będzie cały czas żartował. Żart będzie jego sposobem obrony. Kiedy będzie mówił o nazistach, o wojnie, o swoim uwięzieniu, bo Rupert jest więźniem, albo o przemocy, czyli o takich bardzo ciężkich tematach, To będzie się tak zachowywał, jakby sobie tam opowiadał anegdotkę przy stole.