RP528: Odyseja Europy

To właśnie te trzy filary stworzyły fundament, na którym opiera się współczesna kultura Zachodu. Niesamowite, prawda? 2800 lat temu. W czasach Homera nie było szkół, internetu ani książek, a na dodatek ludzie zapomnieli jak się pisze, jak pisać, jak zapisywać rzeczy. Ponieważ nie było telewizji ani YouTube'a, ten genialny śpiewak, Homer, chodził od wioski do wioski i przy dźwiękach liry opowiadał swoje niesamowite historie.

Zupełnie inaczej rozłożyły akcenty, czyli ważne dla nich rzeczy. Na Zachodzie zrodziła się kultura indywidualizmu, krytycznego rozumu i silnych instytucji. Z czasem te koncepcje dały początek demokracji. Wschód Europy ukształtowany przez dziedzictwo Bizancjum poszedł drogą wielkiej mistyki, bardzo głębokiego przeżywania religii. Na tym jednak nie koniec powstawania wschodniej tożsamości.

Podczas gdy Zachód powoli budował systemy prawne chroniące jednostkę, Wschód na długie stulecia zderzył się z potężnym najazdem mongolskim. Wieki podporządkowania azjatyckim Hanom odcięły te ziemie od europejskich przemian. Na trwałe zmieniło się tamtejsze podejście do władzy. Na zachodzie ludzie starali się ograniczać przywódców, ograniczać władzę. Natomiast na wschodzie bezwzględne posłuszeństwo wobec silnego przywódcy stało się normą.

Jan Kochanowski sięgnął prosto do korzeni kultury zachodu. Sięgnął do mitu o wojnie trojańskiej i do opowieści Homera. Pokazał w ten sposób, że my Polacy również wyrastamy z tej samej greckiej rzeki, co reszta zachodniej Europy. Historia jednak toczy się dalej. Po czasach renesansu i naszym złotym wieku przyszły dla Rzeczpospolitej znacznie trudniejsze stulecia. Na zachodzie Europy państwo i naród zazwyczaj oznaczały to samo. Był król, były urzędy, stałe granice.

Dlatego nasi dziadowie nauczyli się uciekać w prywatność. Wolimy ufać mamie, tacie, bliskim przyjaciołom niż oficjalnym instytucjom. Ta nieufność została w nas, Polakach. Trochę do dzisiaj, ale w ostatnich latach to się bardzo zmienia. W końcu zaczynamy ufać swojemu państwu. Tak jak na Zachodzie. Ufamy instytucjom. Myślę, że podobnie jest na Litwie, Łotwie czy w Estonii. Chociaż historia tych miejsc poczuła się trochę inaczej.

Myśleć i żyć po swojemu. Ja dokładnie to rozumiem, doceniam. Tym bardziej, że sam żyłem w dwóch systemach, tym rządzonym przez komunizm ze wschodu i tym zachodnim, demokratycznym. Jasne, jest mnóstwo rzeczy, które obecnie mi się nie podobają na Zachodzie. Rozmawialiśmy o tym wiele razy w podcaście, ale to nie ma nawet porównania. W świecie demokracji żyje się o niebo lepiej niż w świecie dyktatu i wiecznego strachu przed władzą.

Jestem pełen podziwu dla Andrzeja Poczybuta. Kochani, na naszych oczach Europa się zmienia. To naturalne, bo nasza wspólna podróż cały czas trwa. Odyseusz musiał żeglować między ruchomymi skałami, które zderzały się ze sobą, niszczyły statki. Tam wszystko zmieniało się z minuty na minutę. Jak nawigować w takim środowisku, którego nie można przewidzieć? Wydaje mi się, że dokładnie przed takim wyzwaniem stoimy dzisiaj. Na wschodzie toczy się krwawa wojna, a na zachodzie, ale także u nas w kraju, tu w Polsce, słychać syreni śpiew polityków, którzy mamią wyborców prostymi hasłami.