Mentionsy Mentionsy
Historie Biblijne
Historie Biblijne

77 - Filippi

27.01.2026 ·18 min 28 s

Filippi, zanim pojawiło się na kartach Biblii, odegrało ważną rolę w historii starożytnej - i to co najmniej dwukrotnie. Zacznijmy od samej nazwy. Początkowo znajdująca się tu osada nazywała się Krenides, czyli „Źródła”. Jednak w 356 roku p.n.e. miasto zdobył Filip II Macedoński, władca intensywnie rozbudowujący swoje państwo. W okolicach Filippi odkryto bogate złoża złota, zwłaszcza w rejonie góry Pangajon, co pozwoliło Filipowi sfinansować silną armię i umocnić pozycję Macedonii. Przez miasto przebiegał także ważny szlak komunikacyjny prowadzący na wschód - tą właśnie drogą jego syn, Aleksander Wielki, wyruszył później na podbój Persji. Filip nadał miastu swoje imię, czyniąc z Filippi strategiczny punkt imperium.W II wieku p.n.e. do Macedonii wkroczyli Rzymianie. Przekształcili dawny szlak w jedną z najważniejszych dróg imperium - Via Egnatia, łączącą Adriatyk z Azją Mniejszą. Kulminacją znaczenia Filippi były wydarzenia z 42 roku p.n.e., gdy doszło tu do dwóch bitew. Po jednej stronie stanęli spadkobiercy Juliusza Cezara - Marek Antoniusz i Oktawian, po drugiej zaś jego zabójcy - Brutus i Kasjusz. Choć historia często mówi o „bitwie pod Filippi”, w rzeczywistości były to dwa oddzielne starcia, rozdzielone kilkunastoma dniami, które przesądziły o losach republiki rzymskiej. Te dwie bitwy dzieliły dokładnie trzy tygodnie. Pierwsza (3 października 42 r. p.n.e.) była taktycznym remisem (Kasjusz zginął, ale Brutus wygrał na swoim odcinku), a dopiero druga (23 października) przyniosła ostateczne zwycięstwo triumwirom.Apostoł Paweł przypłynął z Troady do Neapolis, czyli „Nowego Miasta”. Był to port związany z Filippi - podobnie jak Kenchry stanowiły port Koryntu. Stąd Paweł ruszył lądem do Filippi. Było to około 15 kilometrów marszu pod górę przez przełęcz Symbolon. Miasta te łączyła Via Egnatia, rzymska droga egnacka, jedna z najważniejszych arterii komunikacyjnych starożytnego świata, prowadząca z zachodu na wschód imperium. Filippi pierwotnie zamieszkiwali Grecy, a właściwie Macedończycy. Jednak po bitwach pod Filippi w 42 roku p.n.e. osiedlono tu weteranów legionów, zwłaszcza żołnierzy walczących po stronie zwycięzców. Filippi otrzymało status kolonii rzymskiej, a jego życie publiczne zaczęło funkcjonować według prawa rzymskiego.W Dziejach Apostolskich 16:12 napisano: “Stamtąd zaś do Filippi, które jest przodującym miastem okręgu macedońskiego i kolonią rzymską. I zatrzymaliśmy się w tym mieście dni kilka”. Wygląda na to, że z głoszeniem Paweł czekał do sabatu, w kolejnym wersecie czytamy: “A w dzień sabatu wyszliśmy za bramę nad rzekę, gdzie, jak sądziliśmy, odbywały się modlitwy, i usiadłszy, rozmawialiśmy z niewiastami, które się zeszły”. Paweł zwykle szedł do synagogi. Tutaj jej nie było. Biblia wspomina tylko o kobietach zgromadzonych nad rzeką Gangites. Być może brakowało minimum 10 Żydów mężczyzn aby postawić synagogę. Takie kworum nazywa się w judaiźmie minjan. Jest to minimum niezbędne do odprawiania publicznych modłów i założenia synagogi.Później Pawła i Sylasa postawiono przed urzędnikami. W Dziejach 16:20 czytamy: “I stawiwszy ich przed pretorów, rzekli: Ci oto ludzie, którzy są Żydami, zakłócają spokój w naszym mieście”. W greckim tekście użyto słowa strategoi, którym Łukasz oddaje rzymskich duoviri - dwóch najwyższych urzędników kolonii. Sprawowali oni władzę administracyjną i sądowniczą, a Filippi, jako kolonia rzymska, było zarządzane według wzorców wojskowych i prawa rzymskiego. To właśnie przed nimi Paweł stanął, co dobrze oddaje napięcie między rzymskim porządkiem miasta a nowiną, którą głosił.Kolejny fragment wyjawia szczegóły na temat życia w Filippi. W Dziejach Apostolskich 16:21 czytamy: “I głoszą obyczaje, których nie wolno nam, jako Rzymianom, przyjmować ani zachowywać”. Ci, którzy oskarżali Pawła przypomnieli, że Rzymianom (obywatele Filippi mieli obywatelstwo rzymskie) nie wolno przestrzegać takich obyczajów. Być może to jest powód czemu kobiety wyznające judaizm (jak mówił werset 13) spotykały się w sabat nad rzeką. Ta wzmianka sugeruje, że judaizm był zabroniony. Rzymianie byli tolerancyjni wobec innych religi, ale judaizm wymagał wyłączności i prawdopodobnie o to chodziło gdy powiedzieli: “obyczaje, których nie wolno nam zachowywać”. Ale to tylko moje domysły.Paweł i Sylas zostali wychłostani bez sądu i wtrąceni do więzienia. W Dziejach 16:37 mamy słowa apostoła: “Paweł zaś rzekł do nich: Wychłostawszy nas, obywateli rzymskich, publicznie bez sądu, wrzucili nas do więzienia; teraz zaś potajemnie nas wypędzają? Nie, niech raczej sami przyjdą i wyprowadzą nas”. Chyba sami pretorzy przyszli, przeprosili i prosili o opuszczenie miasta. Być może właśnie o tym myślał później gdy w Liście do Filipian 1:7 pisał: “gdy jestem w więzieniu, jak i w czasie obrony i umacniania ewangelii”. W oryginale greckim użyto słowa apologia czyli obrona. Był to termin prawny. Ten precedens sprawił pewnie, że władze podchodziły z większą ostrożnością do wspólnoty chrześcijan, która tam powstała.Chrześcijanie z Filippi byli znani z gościnności. W Dziejach 16:15 czytamy o Lidii: “A gdy została ochrzczona, także i dom jej, prosiła, mówiąc: Skoroście mnie uznali za wierną Panu, wstąpcie do domu mego i zamieszkajcie. I wymogła to na nas”. Warto tutaj wtrącić, że według tradycji Lidia została ochrzczona właśnie w rzece Gangites. Biblia tego nie podaje, skupia się na jej gościnności. Greckie słowo tłumaczone na gościnność to filoksenia czyli dosłownie miłość do obcych. Lidia przyjęła pod swój dach Pawła i jego towarzyszy, w tym także Łukasza, który napisał, że wręcz zmusiła ich do zamieszkania u niej. Tak samo potraktował ich strażnik więzienny jak czytamy: “wprowadził ich do swego domu, zastawił stół i weselił się” (Dzieje Apostolskie 16:34). Czy ich nastawienie się zmieniło gdy Paweł odszedł do Tesaloniki?W Liście do Filipian 4:16 czytamy: “Bo już do Tesaloniki i raz, i drugi przysłaliście dla mnie zapomogę”. W kolejnym wersecie 18 pisze: “Poświadczam zaś, że odebrałem wszystko, nawet więcej niż mi potrzeba; mam wszystkiego pod dostatkiem, otrzymawszy od Epafrodyta wasz dar”. Apostoł pisał ten list z więzienia w Rzymie. Także tam Filipianie posłali jednego spośród siebie. Epafrodyt przyniósł dar i miał usługiwać Pawłowi. Niestety zachorował i to apostoł opiekował się nim. Ale miał dobre chęci. Paweł odesłał go do Filippi pisząc: “Przyjmijcie go więc w Panu z wielką radością i miejcie takich ludzi w poszanowaniu” (Filipian 2:29). Narażał się i choć zachorował apostoł cenił jego postawę.Ta wspólnota nie była jednak idealna, także tam pojawiały się problemy. W Filipian 4:2 czytamy: “Upominam Ewodię i upominam Syntychę, aby były jednomyślne w Panu”. W kolejnym wersecie 3 przypomina, że walczyły one dla ewangelii. Warto zwrócić uwagę, że Paweł nie docieka kto miał rację w tym sporze, ale przypomina, że konflikt taki mógłby osłabić wspólnotę chrześcijan. Nie piętnuje żadnej ze stron, wręcz przeciwnie przypomniał co robiły dobrego. Przypomina im aby były “jednomyślne w Panu”. Nie znamy szczegółów, ale musiał to był wielki spór, że aż Paweł z Rzymu postanowił się tym zająć. Być może spór doprowadził do podziału na grupę Ewodii i grupę Syntychy.Paweł chyba też się obawiał, że niektórzy chrześcijanie mogą dalej być dumni ze swojego rzymskiego obywatelstwa. Filippi było kolonią rzymską, takim małym Rzymem w Macedonii. W Liście do Filipian 1:27 napisał: “Niech życie wasze będzie godne ewangelii Chrystusowej”. W oryginale greckim użył czasownik politeúesthe, tak więc dosłownie ten fragment można oddać jako: “zachowujecie się jak obywatele wobec ewangelii Chrystusowej”. Później ponownie w Filipian 3:20 pisze: “Nasza zaś ojczyzna jest w niebie. Tam w oryginale jest rzeczownik políteuma, więc dosłownie ten fragment znaczy: “nasze obywatelstwo jest w niebie”. Można wyciągnąć analogię. Tak jak Filipianie mieszkali w Macedonii, ale uważali się za obywateli odległego Rzymu tak samo chrześcijanie mieszkali na ziemi, ale uważali się za obywateli niebios.Apostoł Paweł odwiedził to miasto prawdopodobnie trzy razy. Z czasem świetność Filippi zaczęła gasnąć. Najpierw miasto pustoszyły najazdy Słowian, a w IX wieku zdobyli je Bułgarzy. Choć Bizantyjczycy zdołali je odbić, to potężne trzęsienia ziemi i zmieniające się szlaki handlowe doprowadziły do powolnego upadku metropolii. Okolicę wyludniła też chyba dżuma Justyniana. Dobiła ona wiele antycznych miast i zmniejszyła populację imperium biznatyjskiego. Ostatecznie, w XIV wieku, region zajęli Turcy Osmańscy. Dawna chwała miasta przetrwała jedynie w nazwie sąsiedniej wioski - Filibecik, co oznacza 'Małe Filippi'.W świecie bez emerytur i ubezpieczeń, to właśnie taka wspólnota była największym skarbem. Paweł dawał ich za wzór Koryntianom. Nie wymienił tam wprawdzie zboru w Filippi, ale pisał o Macedończykach. W 2 Koryntian 8:2 czytamy: “Iż mimo licznych utrapień, które wystawiały ich na próbę, niezwykła radość i skrajne ubóstwo ich przerodziły się w nadzwyczajne bogactwo ich ofiarności”. Wynika z tego, że nie wszyscy byli tak bogaci jak Lidia, ale wszyscy chętnie wspierali będących w potrzebie. Filipianie udowodnili, że prawdziwe obywatelstwo, o którym pisał Paweł, zaczyna się od prostych gestów gościnności i pamięci o drugim człowieku.Stamtąd zaś do Filippi, które jest przodującym miastem okręgu macedońskiego i kolonią rzymską. I zatrzymaliśmy się w tym mieście dni kilka.http://biblia-online.pl/Biblia/Warszawska/Dzieje-Apostolskie/16/12A w dzień sabatu wyszliśmy za bramę nad rzekę, gdzie, jak sądziliśmy, odbywały się modlitwy, i usiadłszy, rozmawialiśmy z niewiastami, które się zeszły.https://biblia-online.pl/Biblia/Warszawska/Dzieje-Apostolskie/16/13

Witam Was w podcaście Historie Biblijne, odcinek 77, Filippi. To miasto, Filippi, zanim pojawiło się na kartach Biblii, odegrało ważną rolę w historii starożytnej i to co najmniej dwukrotnie. Ale zacznijmy od samej nazwy. Początkowo znajdująca się tutaj osada nazywała się Krenides, czyli źródła. Jednak w 356 r.p.n.e. to miasto zdobył Filip II Macedoński, władca, który rozbudowywał swoje państwo, czyli macedońskie państwo. W okolicach Filippi odkryto bogate złoża złota, zwłaszcza w rejonie góry Pangajon, a to pozwoliło Filipowi sfinansować silną armię i umocnić pozycję Macedonii.

Macedonia to było takie nic nieznaczące państewko na północy Grecji. Inna ważna rzecz dotycząca Filippi, to przez to miasto przebiegał także ważny szlak komunikacyjny prowadzący na wschód. I później właśnie tą drogą jego syn, chodzi o Filipa II, syn Filipa II, Aleksander Wielki, wyruszył na podbój Persji. Sam Filip, jak się pewnie domyślacie, nadał temu miastu swoje imię, czyniąc z Filippi strategiczny punkt swojego imperium. W II wieku przed naszą erą do Macedonii wkroczyli Rzymianie. Przekształcili oni dawny szlak w jedną z najważniejszych dróg imperium – Via Egnatia, która łączyła Adriatyk z Azją Mniejszą.

W tym okresie kulminacją znaczenia Filippi były wydarzenia z 42 roku przed naszą erą, gdy doszło tam do dwóch bitew. Po jednej ze stron stanęli spadkobiercy Juliusza Cezara, czyli Marek Antoniusz i Octavian, a po drugiej zaś jego zabójcy, czyli Brutus i Cassiusz. Choć historia często mówi o jednej bitwie pod Filippi, to w rzeczywistości były to dwa oddzielne starcia, rozdzielone kilkunastoma dniami. Ta bitwa albo te bitwy przesądziły o losach Republiki Rzymskiej. Te dwa starcia dzieliły dokładnie trzy tygodnie. Pierwsza bitwa 3 października 1942 r. p.n.e. była taktycznym remisem. Cassius zginął, ale Brutus wygrał na swoim odcinku.

W starożytności często tak było, że bitwy się rozgrywały jakby w dwóch częściach. W tym wypadku Brutus wygrał na swoim odcinku, ale Cassius na swoim myślał, że już przegrali i dlatego popełnił samobójstwo. Trzy tygodnie później doszło do drugiej bitwy 23 października i ona przyniosła ostateczne zwycięstwo triumwirom. Wtedy także Brutus popełnił samobójstwo. Historia Biblijna zaczyna się od tego, gdy apostoł Paweł przybył z Troady do Neapolis, czyli Nowego Miasta. Był to port związany z Filippi. Można to przyrównać do portu Koryntu, który nazywał się Kenchry. Stąd chodzi o Neapolis, stąd Paweł ruszył lądem do Filippi.

Było to około 15 km marszu pod górę przez przełęcz Sybelon. Te dwa miasta, czyli Neapolis i Filippi łączyła Via Egnatia, rzymska droga egnacka, jedna z najważniejszych arterii komunikacyjnych starożytnego świata. Prowadziła ona z zachodu na wschód imperium. Wprawdzie Filippi pierwotnie zamieszkiwali Grecy, a właściwie Macedończycy, jednak po tych bitwach pod Filippi w 42 roku p.n.e. osiedlono tutaj wielu weteranów Legionów, zwłaszcza żołnierzy walczących po stronie zwycięzców. Filippi otrzymało wtedy status kolonii rzymskiej, a jego życie publiczne zaczęło funkcjonować według prawa rzymskiego.

Jak opisuje to miasto Biblia W Dziejach Apostolskich napisano Stamtąd zaś do Filippi, który jest przodującym miastem okręgu macedońskiego i kolonią rzymską. I zatrzymaliśmy się w tym mieście dni kilka. Wygląda na to, że zgłoszeniem Paweł czekał do sabatu, bo w kolejnym wersecie czytamy A w dzień sabatu wyszliśmy za bramę nad rzekę, gdzie, jak sądziliśmy, odbywały się modlitwy, i usiadłszy, rozmawialiśmy z niewiastami, które się zeszły. Paweł zwykle w każdym kolejnym mieście szedł do synagogi. Tutaj nie było takiej. Biblia wspomina tylko o kobietach zgromadzonych nad rzeką Gangites.

Sprawowali oni władzę administracyjną i sądowniczą, a Filippi jako kolonia rzymska było zarządzane według wzorców wojskowych i prawa rzymskiego. To właśnie przed nimi Paweł stanął, co dobrze oddaje napięcie między rzymskim porządkiem miasta, a dobrą nowiną, którą głosił ten apostoł. Kolejny fragment wyjawia szczegóły na temat życia w Filipii. W Dziejach Apostolskich 16 rozdział 21 czytamy I głoszą obyczaje, których nie wolno nam jako Rzymianom przyjmować ani zachowywać.

Ci, którzy oskarżali Pawła, przypomnieli, że Rzymianom, czyli obywatelom Filipii, bo Filipianie mieli właśnie takie obywatelsko-rzymskie, nie wolno przestrzegać takich obyczajów. Być może to jest właśnie powód, czemu kobiety wyznające judaizm, jak mówił werset 13, spotykały się w sabat nad rzeką. Ta wzmianka sugeruje też, że judaizm był zabroniony. Wprawdzie Rzymianie byli tolerancyjni wobec innych religii, ale judaizm wymagał wyłączności i prawdopodobnie o to chodziło, gdy ci ludzie powiedzieli, obyczaje których nie wolno nam zachowywać. Bo jeżeli ktoś przeszedłby na judaizm, to nie mógłby dalej oddawać czci rzymskim bogom, co wiązało się właśnie z urzędami i z zachowywaniem rzymskich tradycji.

Być może właśnie o tym myślał później, gdy w liście do Filipian, I rozdział 207, apostoł pisał Gdy jestem w więzieniu, jak i w czasie obrony i umacniania Ewangelii. W oryginale greckim w tym miejscu użyto słowa apologia, czyli obrona. Był to termin prawny. Wydaje się, że w tym wersecie Paweł nawiązywał do tego precedensu, który prawdopodobnie sprawił, że władze Filippi podchodziły z większą ostrożnością do wspólnoty chrześcijan, która tam powstała. Ponieważ bez sądu wychłostali jego, prawdopodobnie namyślili się dwa, trzy razy zanim zrobili coś takiego samego wobec innych chrześcijan w tym mieście.

Chrześcijanie z Filippi byli znani z gościnności. W Dziejach Apostolskich 16 rozdział 215 czytamy o Lidii. A gdy została ochrzczona, także i dom jej, prosiła, mówiąc, skoroście mnie uznali za wierną Panu, wstąpcie do domu mego i zamieszkajcie. I wymogła to na nas. Warto tutaj wtrącić, że według tradycji Lidia została ochrzczona właśnie w rzece Gangites. Biblia nie podaje tego szczegółu, skupia się właśnie na jej gościnności. Greckie słowa tłumaczone na gościnność to philoxenia, czyli dosłownie miłość do obcych. Lidia przyjęła pod swój dach apostoła Pawła i jego towarzyszy, w tym także Łukasza, który napisał, że wręcz zmusiła ich do zamieszkania u niej.

Tak samo gościnny był strażnik więzienny, o którym czytamy, wprowadził ich do swego domu, zastawił stół i weselił się . Ale czy nastawienie chrześcijan w Filippi zmieniło się, gdy Paweł odszedł do kolejnego miasta, do Tesaloniki? Liście do Filipian, czwartym rozdziale, wersecie szesnastym czytamy. Bo już do Tesaloniki i raz i drugi przysyłaliście dla mnie zapomogę. W kolejnym wersecie, osiemnastym pisze. Poświadczam zaś, że odebrałem wszystko, nawet więcej niż mi potrzeba. Mam wszystkiego pod dostatkiem, otrzymawszy od Epafrodyta wasz dar.

Apostoł pisał ten list z więzienia w Rzymie. Także tam Filipianie przysłali jednego spośród siebie. Epafrodyt przyniósł dar i miał usługiwać Pawłowi. Niestety zachorował i to apostoł opiekował się nim. Ale oczywiście miał dobre chęci. Epafrodyt miał dobre chęci, poszedł bardzo daleko aż do Rzymu, żeby usługiwać Pawłowi, a to, że nie wyszło mu, to jest oczywiście też inna kwestia. Paweł odesłał go do Filippi pisząc – przyjmijcie go w Panu z wielką radością i miejcie takich ludzi w poszanowaniu. Epafrodyt narażał się i choć zachorował, apostoł cenił jego postawę. Czyli Paweł nie oceniał ludzi na podstawie tego co zrobili, tylko na podstawie tego co chcieli zrobić, co próbowali zrobić i to już uznawał za dobre, nawet jak im nie wyszło jak w przypadku Epafrodyta.

Filippi, przypominam, było kolonią rzymską, takim małym Rzymem w Macedonii. W liście do Filipian, I rozdziale, wersecie 27, apostoł napisał Niech życie wasze będzie godne Ewangelii Chrystusowej. W oryginale greckim użył czasownika politeueste. Ten czasownik jest związany z obywatelstwem. Tak więc ten fragment Biblii można dosłownie oddać, można dosłownie przetłumaczyć jako – zachowujcie się jak obywatele wobec Ewangelii Chrystusowej. Później ponownie w Filipian III rozdziale w esecie XX pisze – nasza ojczyzna jest w niebie. W tym miejscu w oryginale pojawia się rzeczownik politeuma, a więc dosłownie ten fragment znaczy – nasze obywatelstwo jest w niebie.

Myślę, że można wyciągnąć taką analogię, o co mu chodziło. Tak jak Filipianie mieszkali w Macedonii, ale uważali się za obywateli odległego Rzymu, tak samo chrześcijanie mieszkali na ziemi, ale mieli uważać się za obywateli niebios. Ich obywatelstwo było w niebie. Tak więc oni Filipianie, chrześcijanie z Filipii nie mieli się szczycić obywatelstwem rzymskim, tylko mieli się szczycić obywatelstwem w niebiosach i mieli zachowywać się jak obywatele w niebie. Tak jak ci Filipianie zachowywali się jak obywatele Rzymu, mieszkańcy tego miasta, tak chrześcijanie mieli się zachowywać jak obywatele Rzymu, obywatele Ewangelii.

Apostoł Paweł odwiedził to miasto prawdopodobnie trzy razy, ale z czasem świetność tego miasta, świetność Filippi, zaczęła gasnąć. Najpierw miasto pustoszyły najazdy Słowian, a w IX wieku zdobyli je Bułgarzy. Tutaj należy odróżnić Słowian od Bułgarów, bo Bułgarzy to nie byli Słowianie, chociaż oni później podbili Słowian i przejęli język słowiański. To taka dygresja. Później Bizantyjczycy zdołali odbić to miasto, ale potężne trzęsienie ziemi i zmieniające się szlaki handlowe doprowadziły do powolnego upadku tej metropolii. Przypominam, że wcześniej było to miasto na bardzo ważnej drodze, później szlaki handlowe prowadziły w innym miejscu.

Potem tę okolicę wyludniła też prawdopodobnie Dżuma Justiniana. Ta plaga dobiła wiele antycznych miast i zmniejszyła populację Imperium Bizantyjskiego. Ostatecznie w XIV wieku ten region podbili Turcy Osmańscy. Dawna chwała miasta przetrwała jedynie w nazwie sąsiedniej wioski – Filibecik, co znaczy Małe Filipi. Dopiero w XX wieku, po wojnach bałkańskich, te tereny wróciły w granice Grecji, a archeolodzy zaczęli odkrywać ukryte pod ziemią skarby też z czasów Filipa II, a także pamiątki po rzymskich legionach. Gdybyście wy przenieśli się do I wieku, to gdzie chcielibyście żyć?

Ja wybrałbym chyba właśnie Filippi, które miało takich chrześcijan. W świecie bez emerytur i ubezpieczeń to właśnie taka wspólnota była największym skarbem. Paweł dawał ich za wzór Koryntianom. Wprawdzie w liście do Koryntian nie wymienił dokładnie zborów Filippi, ale pisał o Macedończykach. W II do Koryntian 8,2 czytamy, iż mimo licznych utrapień, które wystawiły ich na próbę, niezwykła radość i skrajne ubóstwo ich przerodziły się w nadzwyczajne bogactwo ich ofiarności. Wynika z tego, że nie wszyscy byli tacy bogaci jak Lidia, ale wszyscy w rejonie Macedonii, czyli także w mieście Filippi, pomagali, bardzo chętnie pomagali, wspierali będących w potrzebie.

Ponieważ Paweł dawał koryntianom, zborowi w Koryncie dawał ich na wzór, to pokazuje, że nie wszystkie zbory chrześcijańskie były tak gościnne, tak dobroczynne jak ten zbór Filippi. To właśnie Filipianie udowodnili, że prawdziwe obywatelstwo, o którym pisał Paweł, zaczyna się od takich prostych gestów gościnności i opamięci o drugim człowieku. Napiszcie mi w komentarzu, co wy myślicie, czy też chcielibyście zamieszkać w Filipii, a może macie innego kandydata, inne miejsce, gdzie wolelibyście mieszkać. Ja dziękuję wam bardzo za wysłuchanie. Jeżeli uznacie, że ta audycja jest ciekawa i znacie jakieś osoby, które może ona zaciekawić, proszę podzielcie się tą audycją linkiem do tej audycji z tymi osobami.

Pokazano wszystkie 18 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.