Mentionsy Mentionsy
Historia w Radiu Olsztyn
Historia w Radiu Olsztyn

Organizacja Todta

16.01.2025 ·21 min 1 s · 7 rozdziałów

Organizacja Todta (niem. Organisation Todt, OT) - utworzona w 1938 roku w nazistowskich Niemczech organizacja, której zadaniem była budowa obiektów wojskowych. Nazwa pochodzi od nazwiska Fritza Todta, który początkowo kierował tą organizacją. Po jego śmierci w 1942, szefem organizacji został Albert Speer. O historii i działalności OT, która podczas II wojny światowej zatrudniała także dziesiątki tysięcy Polaków, opowiada Wojciech Kosiewicz z IPN w Olsztynie. Przygotował Mirosław Sochacki.

0:04 · Historia Organizacji Todta 2

Historyczny leksykon IPN. Jeżeli chodzi o projekty inżynieryjne, porównywano ją z osiągnięciami Imperium Rzymskiego. Organizacja Todta. Czym była? Dlaczego jej twórca, nazista z krwi i kości, był określany cudownym inżynierem? Opowiada Wojciech Kosiewicz z IPN w Olsztynie. Pierwowzorem do utworzenia organizacji Todta była tzw. Organizacja Budowy Generalnego Inspektora ds. Niemieckich Dróg. Powstała niedługo po dojściu Hitlera do władzy w 1933 roku. Odpowiadał za nią Fritz Todt. Był to kolejny urząd nadzwyczajny podporządkowany bezpośrednio rządowi Rzeszy.

Właściwa organizacja Todta powstała dopiero w 1938 roku, w obliczu przygotowań do aneksji Czechosłowacji. Ponieważ nasi południowi sąsiedzi zawarli traktat sojuszniczy z Francją, w związku z tym Niemcy przewidywały na Zachodzie działania obronne. Zmusiło to Hitlera do decyzji o pospiesznej budowie umocnień. Zadanie to powierzono właśnie organizacji Todta, która sprawdziła się już przy budowie autostrad. Oficjalna nazwa pojawiła się po raz pierwszy podczas przemówienia Adolfa Hitlera na zjeździe partyjnym w Norymberdze 12 września 1938 roku. Wówczas stwierdził. Organizacja Todt liczy 278 tysięcy robotników i z powodzeniem pracuje przy budowie wału zachodniego wraz ze stu tysiącami robotników niemieckiej służby pracy oraz licznymi batalionami saperów i żołnierzy dywizji piechoty.

1:34 · Fritz Todt 2

Miały to być czteropasmowe, bezkolizyjne drogi o nawierzchni betonowej. Projekt ten spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem ze strony Hitlera. Todt przejął pełną kontrolę nad całością działań planistycznych oraz wdrażaniem poszczególnych inwestycji. Ukształtowała się specyficzna struktura, która była fuzją mechanizmów rynkowych z elementami protekcjonizmu państwowego, która, jak pisze Wojciech Kwieciński, w warunkach wychodzenia z kryzysu gospodarczego przyniosła zaskakująco pozytywny skutek. Niestety, było to okupione niemal nadludzkim wysiłkiem robotników, którzy chcieli po prostu żyć. Powodował to wprowadzony system premii. Stawki wynagrodzenia podlegały tak zwanym taryfom Todta i były niższe od płac na wolnym rynku.

Co prawda państwo gwarantowało zakwaterowanie i utrzymanie, ale za naprawdę wysoką cenę zdrowia. Jednak Todt już przed wojną zyskał w środowisku renomę cudownego inżyniera. Znany był z doskonałej organizacji, a odpowiadał wyłącznie przed Führerem. Organizacja Todta stała się strukturą określaną potocznie mianem Państwa w Państwie. W lutym 1940 roku Hitler mianował Todta tak zwanym generalnym inspektorem do zadań specjalnych, dzięki czemu zyskał kontrolę praktycznie w obszarze całej gospodarki niemieckiej. Kolejnym wielkim krokiem w jego karierze było objęcie w marcu tego samego roku teki ministra do spraw uzbrojenia i amunicji.

4:27 · Organizacja Todt podczas wojny 2

Po zakończeniu kampanii francuskiej zaczęto budować obiekty wojskowe wzdłuż kanału La Manche oraz Wybrzeża Atlantyckiego. Niedługo potem Organizacja Todta otrzymała zadanie zbudowania we francuskich portach betonowych konstrukcji chroniących bazy u botów. Było to jednak jedno z ostatnich wielkich przedsięwzięć wykonanych pod nadzorem Fritza Todta. Opisując organizację Todta, warto zatrzymać się na momencie, kiedy Albert Speer przejmuje nad nią kontrolę. Dzieje się to po wypadku lotniczym, do jakiego doszło 8 lutego 1942 roku w kwaterze Hitlera koło Kętrzyna. Albert Speer po raz pierwszy w Wilczym Szańcu znalazł się podróżując z okolic Dniepropietrowska do Berlina.

Brał tam udział w inspekcji sztabu budowlanego. Ponieważ nie korzystał z własnego samolotu, wsiadł do maszyny, która leciała do Wilczego Szańca. Stąd bliżej było do stolicy Rzeszy. Dzięki temu przypadkowi znalazłem się po raz pierwszy w kwaterze głównej. Zanotował w swoich wspomnieniach Albert Speer. W Kętrzynie zwróciłem się do jednego z adiutantów Hitlera. Czy mógłby zameldować Führerowi o mojej obecności? Może chciałby ze mną mówić? Hitler jednak przyjmował wówczas doktora Todta w swoim prywatnym pomieszczeniu. Ten referował mu jakąś sprawę. W gabinecie miał toczyć się burzliwy spór. Wszyscy wstajemniczeni doskonale wiedzieli o napięciach, jakie w minionych miesiącach powstawały między nimi i co najmniej raz doprowadziły do ostrej wymiany zdań.

6:56 · Albert Speer i następcy 2

W swoich wspomnieniach wątkowi temu Speer poświęcił więcej miejsca. Todt pojawił się dopiero późnym wieczorem, napięty i przemęczony. Po długiej i jak się wydawało trudnej rozmowie, robił wrażenie zmordowanego. Siedziałem z nim jeszcze parę minut, gdy w milczeniu sączył wino z kieliszka, nie pytając go o przyczynę złego nastroju. W czasie toczącej się z wolna rozmowy okazało się, że zamierza następnego ranka lecieć do Berlina i że ma jeszcze wolne miejsce w samolocie. Chętnie zgodził się mnie zabrać. Do spotkania Speera z Hitlerem doszło około godziny pierwszej po północy. Speer zauważył, że Führer był wyczerpany i w równie złym nastroju jak Todt.

Ożywiał się tylko w momencie, gdy rozmawiali o berlińskich planach budowlanych. Dyskusja zakończyła się o trzeciej nad ranem. Speer odwołał więc lot samolotem z Toddem, który miał wystartować pięć godzin później. Powodem miało być zmęczenie. Rankiem jednak z głębokiego snu wyrwał go telefon. Doktor Brandt zameldował z podnieceniem. Samolot doktora Todda rozbił się. Doktor Todt zginął. Z kolei Speer w swoim pamiętniku odnotował. W jego osobie straciłem starszego, rozważnego kolegę. Łączyło nas wiele. Od tej chwili wszystko się dla mnie zmieniło. Już podczas śniadania w kwaterze Hitlera toczyła się ożywiona dyskusja, kto może zastąpić Todta.

9:01 · Wilczy Szańc 7

Padały słowa, że był niezastąpiony. W randze ministra nadzorował budowę dróg, był szefem całej komunikacji wodnej, regulacji rzek, melioracji oraz elektrowni, a na dodatek, jako pełnomocnik Hitlera, był ministrem do spraw zbrojeń i dostaw amunicji dla wojsk lądowych. Speer wiedział jednak swoje. Już wiosną 1939 roku podczas inspekcji wału zachodniego Hitler miał mu rzucić, że gdyby zabrakło Todta, to właśnie jemu powierzy zadania w zakresie budownictwa. Do sugestii tej Hitler powrócił jeszcze latem 1940 roku podczas rozmowy w Kancelarii Rzeszy, ale wówczas Speer miał odmówić.

Do gabinetu Hitlera Speer został wezwany około południa. Panie Speer, usłyszał od wodza, mianuje pana następcą ministra doktora Todta na wszystkich jego urzędach. Zaledwie zdążył wtrącić, że dołoży starań, aby zastąpić Todta w jego przedsięwzięciach budowlanych, bo na uzbrojeniu się nie zna. Hitler jednak uciął rozmowę. Nie. We wszystkich jego funkcjach również ministra do spraw amunicji. Nie mam nikogo innego. Już następnego dnia do Wilczego Szańca na spotkanie ze Speerem przybył osobisty referent Fritza Todta, Konrad Hassemann. Chciał opowiedzieć mu o przyszłych współpracownikach, a konkretnie wtajemniczyć go w koneksje, intrygi oraz walkę o władzę wewnątrz urzędu.

Speer oświadczył... Sam zamierzam wyrobić sobie opinię na ten temat. Jeżeli chodzi o sam wypadek Fritza Todda, szybko zaczęły krążyć podejrzenia skierowane przeciwko Hitlerowi oraz Speerowi, który miał być przynajmniej wtajemniczony w plany zamachu. Nie można również wykluczyć, że Heinrich Himmler, szef SS, mógł w ten sposób pozbyć się najpoważniejszego rywala w dziedzinie zbrojeń, nad którymi próbował przejąć pełną kontrolę. Co ciekawe, na krótko przed katastrofą Todt złożył w swoim sejfie większą sumę pieniędzy, którą polecił przekazać swej długoletniej sekretarce, gdyby coś mu się stało. Czyżby coś podejrzewał?

Jednym ze sztandarowych projektów zrealizowanych przez Organizację Todta była budowa Wilczego Szańca w Gierłoży koło Kętrzyna. Było to jedno z kilkunastu miejsc przeznaczonych dla Hitlera w czasie II wojny światowej. Tu spędził aż 800 dni. Decyzję o wybudowaniu Wilczego Szańca podjęto latem 1940 roku. Kwatera powstała z myślą o zaatakowaniu Związku Sowieckiego. Znaczenie miał trudny do zdobycia teren oraz bliskość granicy. Tak w książce Byłam sekretarką Adolfa Hitlera opisywała to miejsce Krista Schröder. Ta budowla przyjęła nazwę Wolfszance. W miarę rozwijania się kampanii rosyjskiej, z jej zlotami i upadkami, przybywały nowe obiekty. Najpierw zbudowano kino, potem pawilon herbaciarni i bardzo wygodną willę dla Goeringa.

Tu ciekawostka nie tylko dla tych, którzy interesują się budownictwem. Wilczy Szaniec jest pierwszym miejscem na terenie dzisiejszej Polski, gdzie do budowy bunkrów użyto belek strunobetonowych. Chodziło o to, aby nie tylko zalać betonem pręty, jak to ma miejsce w żelbecie, ale zanim się to zrobi, naprężyć je. Wówczas siła nośna takiej konstrukcji jest wielokrotnie większa. Strunobetonowe belki przywożono między innymi z kolonii i stosowano do wzmacniania lekkich budynków murowanych podczas drugiego etapu modernizacji Wilczego Szańca. Robotnicy pracujący w Wilczym Szańcu mieli cywilne dokumenty i oficjalnie budowali nie kwaterę Hitlera, tylko zakłady chemiczne. W ten sposób sugerowano im, iż powstające w lesie obiekty nie mają wojskowego przeznaczenia.

Na nieodległym wiejskim cmentarzu dla niepoznaki pozwolono mieszkańcom chować zmarłych jeszcze w 1942 roku. Warto wspomnieć o najważniejszym schronie, w którym przebywał Hitler. W swej ostatecznej postaci to miejsce stało się według słów Alberta Speera staroegipskim sarkofagiem pozbawionym okien i bezpośredniego dostępu powietrza. Fundamenty budowli sięgały 7 metrów w głąb ziemi. Cztery sześciometrowe ściany dźwigały strop o grubości aż ośmiu metrów. Mimo pokaźnej wielkości, wnętrze gigantycznego bunkra było dość ciasne i niskie. Miało niewiele ponad dwa metry wysokości. Schron wyposażono w urządzenia klimatyzacyjne, ogrzewanie elektryczne oraz filtry przeciwgazowe.

Pomimo udogodnień we wnętrzu unosił się stęchły zapach wilgoci a ubrania i buty pokrywały się pleśnią. Tak wspominała te warunki sekretarka Hitlera. Jeśli każdy z nas był szczęśliwy, że nie musi spać w bunkrze, to Hitler uparcie odmawiał opuszczenia swojego. W tej sztucznej atmosferze czuł się doskonale. Umeblowanie pomieszczeń, które zajmował, było niezwykle skromne. Twierdził, że przyjeżdżający tu oficerowie i żołnierze, których dekorował, powinni być pod wrażeniem panującej tu prostoty. W latach 1940-44 na terenie Wilczego Szańca powstało ponad 180 różnego rodzaju obiektów. Przez ten czas na budowie pracowało ponad 28 tysięcy robotników.

14:25 · Program Viking 3

Na pierwszym etapie byli to głównie volksdeutsche zakwaterowani w barakach w Kętrzynie, a dowążeni do kwatery Hitlera koleją lub autobusami. Później także robotnicy przymusowi z Polski. Cały teren był podzielony na trzy strefy bezpieczeństwa. Obrzeża należały do strefy trzeciej. Tu znajdowały się strażnice oraz bunkry obrony przeciwlotniczej. W strefie drugiej wybudowano hotele oficerskie, biura, baraki mieszkalne dla oddziałów ochrony oraz bunkry należące do przedstawicielstw, ministerstw oraz różnych rodzajów wojsk. Do wejścia na ten teren upoważniały specjalne przepustki. Najważniejsze obiekty znajdowały się w strefie pierwszej. Były tu schrony Hitlera, Bormana, Keitla oraz Goeringa. Kilka schronów należało do Służby Bezpieczeństwa Rzeszy.

Tu przed wejściem dokładnie sprawdzano przepustki nawet najbardziej znanych osobistości, generałów czy ministrów. Okresem najintensywniejszych prac budowlanych był rok 1944. Wówczas codziennie pracowało tu około 4600 robotników. Historia Wilczego Szańca jako kwatery Hitlera kończy się 20 listopada 1944 roku. Wówczas to Führer opuścił to miejsce. Dokumentację i sprzęt wywieziono stąd tydzień później. W nocy z 24 na 25 stycznia 1945 roku niemieccy saperzy wysadzili w powietrze bunkry. Eksplozja była tak wielka, że z okien budynków odległego o 8 km kętrzyna powypadały szyby.

Obiektem szczególnego zainteresowania Hitlera w czasie II wojny światowej była Norwegia. Po jej zajęciu latem 1940 roku zaczęła odgrywać coraz większą rolę w planach strategicznych niemieckiego dyktatora. Miejsce to miało być w przyszłości bazą wypadową dla planowanej inwazji na Wielką Brytanię. Z północnego krańca Norwegii miano również zaatakować Związek Sowiecki. Hitler obawiał się, że Brytyjczycy będą próbowali wylądować w Norwegii i zorganizować miejscową ludność, kiedy wojska niemieckie ruszą na Moskwę. Stąd bardzo zależało mu na tym, aby zwiększyć obronność Norwegii, zwłaszcza jej północnej części. Do prac fortyfikacyjnych zaangażowano organizację Todta. W maju 1942 roku Hitler wydał Albertowi Speerowi rozkaz wykonania umocnień, które, jak określił, miały mieć rozstrzygające znaczenie dla dalszych losów wojny.

Pokazano wszystkie 18 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.