Narodziny TVP | Podcast historyczny Radia Olsztyn

Historyczny leksykon IPN. 16 marca 1971 roku Telewizja Polska wyemitowała pierwszy program w wersji kolorowej. W wersji czarno-białej istniała już od 20 lat. Narodziny TVP. Oprócz tego, że była źródłem komunistycznej propagandy, stanowiła dla Polaków okno na świat. Opowiada dr Krzysztof Kierski z IPN w Olsztynie. Prace badawcze i eksperymentalne nad telewizją rozpoczęły się w Polsce jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Od 1935 roku w sposób systematyczny zajmował się nimi dział telewizji utworzony w Państwowym Instytucie Telekomunikacyjnym, którym kierował Lesław Kędzierski.

Efekty badań i sprzęt opracowany przez Instytut zostały wykorzystane przez Polskie Radio przy budowie eksperymentalnej stacji telewizyjnej w Warszawie. Umieszczono ją w najwyższym wtedy budynku stolicy, biurowcu Prudential. To stamtąd nadano pierwszy próbny program telewizyjny. 5 października 1938 roku na kilku odbiornikach w Warszawie można było obejrzeć m.in. film Barbara Radziwiłłówna. Podczas II wojny światowej cały sprzęt telewizyjny polskiego radia został zniszczony lub zrabowany przez Niemców, a wielu wyszkolonych pracowników badawczych Państwowego Instytutu Telekomunikacyjnego zginęło.

Po 1945 roku telewizja w Polsce musiała być budowana całkowicie od podstaw. Ponownie zajął się tym Lesław Kędzierski, który w 1947 roku zaczął organizować nowy zespół badawczy w reaktywowanym Państwowym Instytucie Telewizji. W ciągu zaledwie półtora roku udało im się od zera zbudować komplet urządzeń umożliwiający nadawanie obrazów ze studia i z natury. O tym, jak wielki był to wysiłek, niech świadczą słowa Andrzeja Kiełkiewicza z Zakładu Telewizji Państwowej, Instytutu Telewizji, który tak wspominał ten czas. Należy sobie uprzytomnić, że działo się to trzy lata po zakończeniu wojny. Polska, jak i cała Europa, była ogromnie zniszczona i należało odbudowywać właściwie wszystko.

Zrozumiałe więc były trudności w zdobywaniu niezbędnego sprzętu i części radiotechnicznych. Były to przeważnie materiały z demobilu, uzyskiwane różnymi drogami, bo normalnego handlu jeszcze nie zorganizowano. A już nie można było nawet marzyć o jakiejkolwiek pomocy zagranicznej w postaci wyjazdu na praktykę czy konsultacje. Byliśmy więc skazani na korzystanie z własnych wiadomości. Czerpaliśmy je głównie z fachowej literatury zagranicznej, dostępnej w bardzo ograniczonym zakresie, oraz z doświadczenia zdobywanego w miarę postępu swoich prac. W połowie 1951 roku Państwowy Instytut Telekomunikacyjny został podzielony na dwie osobne jednostki badawcze.

Zakład telewizji trafił do utworzonego wtedy Instytutu Łączności. Kontynuowanie prac nad telewizją wymagało zdobycia państwowych funduszy. Powstał pomysł zorganizowania publicznych pokazów, które zachęciłyby władze do sfinansowania dalszych badań. Ostatecznie urządzono je na terenie wystawy Radio w walce o pokój i postęp. która rozpoczęła się 15 grudnia 1951 roku w Warszawie w gmachu Związku Nauczycielstwa Polskiego. Tego dnia po raz pierwszy w powojennej Polsce publiczność mogła obejrzeć telewizję. Przed gmachem Związku Nauczycielstwa Polskiego zgromadziły się tłumy warszawiaków. Wejściówki zamieścił ekspres wieczorny.

Zespół Instytutu Łączności zainstalował na miejscu studio telewizyjne z dwiema kamerami oraz reżyserkę z mikserami wizji i fonii. W części dla publiczności, oddzielonej od studia szybą, ustawiono sześć odbiorników połączonych z kamerami za pomocą kabli. Połowa z nich prezentowała obraz w standardzie 440 jednoliniowym, a pozostałe 625 liniowym. Dawało to widzom możliwość porównania jakości obrazu w dwóch systemach. Pokazywano przede wszystkim występy popularnych artystów. Przed kamerami Instytutu Łączności wystąpili między innymi Alina Janowska, Irena Kwiatkowska, Hanka Bielicka i Władysław Szpilman.

Codzienne pokazy możliwości telewizji trwały do 20 stycznia 1952 roku i cieszyły się ogromną popularnością. W ciągu miesiąca zobaczyło je łącznie około 100 tysięcy ludzi, a w prasie pojawiły się entuzjastyczne relacje. Sukces pokazów telewizyjnych z przełomu roku 1951 i 1952 w siedzibie Związku Nauczycielstwa Polskiego pozwolił zrealizować plany budowy w pełni wyposażonego studia telewizyjnego i aparatury nadawczej. Wykorzystano do tego celu dawną halę warsztatową w siedzibie Instytutu Łączności przy ulicy Ratuszowej w Warszawie.

Studio miało powierzchnię około 70 m2 i było wyposażone w tory dla dwóch kamer. W reżyserce umieszczonej na podwyższeniu i oddzielonej szybą zainstalowano stoły kontrolne kamer i mikser wizyjny. Operatorzy kamer, mikrofonów i reflektorów byli połączeni intercomem z operatorami stołów kontrolnych. Całe wyposażenie zostało wykonane przez pracowników Instytutu Łączności. Warunki w studio nie były zbyt komfortowe. Aby uzyskać dobrą jakość obrazu wymagane było silne oświetlenie, a potężne lampy podnosiły temperaturę we wnętrzu do ponad 50 stopni Celsjusza. Kamery były bardzo trudne w obsłudze.

Tak wspomina pracę z nimi Wanda Trzebunia. Statyw na kółkach był ciężki i mało zwrotny. Gruby i ciężki kabel do połączenia kamery ze stojakiem wymagał osobnego pomocnika kamerzysty, który nosił kabel przy przesuwaniu kamery. Wszystko to powodowało, że praca kamerzysty była trudna i ciężka fizycznie. Wiem coś o tym, bo ponad rok byłam operatorem jednej z kamer w studio przy ulicy Ratuszowej, a płynność i sprawność ruchu kamery była tym bardziej ważna, że wszystko szło na żywo. Specjaliści z Instytutu Łączności opracowali i zbudowali nadajniki wizji i fonii wraz z antenami. Umieszczone zostały na ósmym piętrze sąsiedniego budynku przy ulicy Ratuszowej.

Gdy jesienią 1952 roku wszystko było gotowe, doświadczalna stacja telewizyjna Instytutu Łączności mogła rozpocząć nadawanie. O godzinie 19.25 października, w przeddzień wyborów do Sejmu Ustawodawczego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, ze studia przy Ratuszowej wyemitowano pierwszy w Polsce program telewizyjny. Oglądać go można było na 24 radzieckich odbiornikach typu Leningrad z ekranem 12x18 cm umieszczonych w świetlicach warszawskich zakładów pracy. Widzów przywitała speakerka Maria Rosa Krzyżanowska, a półgodzinny program przygotowany przez Zespół Polskiego Radia miał charakter taneczno-muzyczny.

Tańczył Witold Gruca, śpiewał Jerzy Michotek, akompaniując sobie na gitarze. Śpiewała też Marta Nowosad piosenkę Latarnie Warszawskie. Z kolei w scenkach mimicznych występował Jan Mroziński. Był to dość przypadkowy zbiór estradowych występów, co pokazuje, że telewizję traktowano jeszcze wtedy jako rozrywkę, a można przecież było wyemitować przemówienie Bolesława Bieruta. Atmosferę, jaka tego dnia panowała w zespole przygotowującym emisję, oddał we wspomnieniach kierownik studia Instytutu Łączności Karol Mori. Wszystkie te urządzenia wykonane laboratoryjnie właściwie nie nadawały się wcale do produkcji i nadawania programów telewizyjnych.

Pamięci Narodowej. Sam nie wiem, jak to się stało, że jednak 25 października 1952 roku pierwszy półgodzinny program poszedł na antenę. Wcale nie ukrywam, jak czuliśmy się wszyscy, gdy okazało się, że urządzenia wytrzymały półgodzinny program. Byliśmy nieludzko zmęczeni i absolutnie szczęśliwi. Ten pierwszy program oblaliśmy nie tyle szampanem, ile dobrą polską wódką. Do końca 1952 roku doświadczalna stacja telewizyjna Instytutu Łączności nadała łącznie cztery programy telewizyjne, a od początku kolejnego roku rozpoczęto regularne emisje po 30 minut w każdy piątek o godzinie 17.00.

Zespół programowy Polskiego Radia dbał o coraz większą różnorodność treści. Zaczęły pojawiać się audycje okolicznościowe, muzyczne, dziecięce i sportowe, a nawet szopka polityczna. W listopadzie 1953 roku udało się nadać pierwszy pełny, trwający godzinę spektakl teatralny. Wszystkie programy nadawano na żywo. Nie było wtedy możliwości zarejestrowania sygnału. Dlatego każdą piątkową transmisję poprzedzało kilka godzin prób. Ostatni program Doświadczalna Stacja Telewizyjna Instytutu Łączności nadała 4 czerwca 1954 roku. Następnie całe wyposażenie telewizyjne studia wraz z grupą pracowników przeniesiono do utworzonego właśnie Warszawskiego Ośrodka Telewizyjnego przy Placu Powstańców Warszawy, będącego zaczątkiem Telewizji Polskiej.

W gronie przeniesionych pracowników Instytutu Łączności znalazła się też Wanda Trzebunia, której cała dalsza kariera zawodowa związana była z telewizją publiczną. Sama następująco podsumowała ten pionierski okres w dziejach naszej telewizji. Sądzę, że warto pamiętać, że Polska Telewizja narodziła się w wyniku działalności grupy entuzjastów, których skupił wokół siebie profesor Lesław Kędzierski. W historii telewizji światowej nie tak wiele jest krajów, które rozpoczęły nadawanie programów telewizyjnych, opierając się na własnym laboratoryjnym sprzęcie telewizyjnym. Bez zapału, entuzjazmu i uporu tej grupy zarówno inżynierów, jak i twórców programów, w trudnych warunkach ekonomicznych i politycznych, w jakich kraj się wtedy znajdował, powstanie telewizji w Polsce z pewnością nie nastąpiłoby tak szybko.

Jednocześnie warunki w jakich pracowali tworzący polską telewizję były co najmniej surowe. Jeden z badaczy, socjolog Marcin Czerwiński wspominał. Mapa meteorologiczna umieszczona była na ścianie niezbyt czystej i zdobnej w zacieki. Główne studio stanowiło największą rupieciarnię jaką kiedykolwiek widziałem. Z kolei warunki pracy techników operacyjnych scharakteryzował we wspomnieniach Tadeusz Zakrzewski. Ciemno. Granatowa kotara chroniła przed słońcem. W 1955 roku w Zakładzie Telewizji Instytutu Łączności podjęto badania z zakresu telewizji kolorowej.

Opracowano i wykonano nadajnik telewizyjny przeznaczony do nadawania sygnałów telewizji kolorowej. Nadajnik ten wraz z anteną został zainstalowany w gmachu Instytutu Łączności w Miedzeszynie, skąd przez kilka miesięcy nadawano proste programy telewizji kolorowej. Telewizja Polska zaczęła wchodzić w fazę przyspieszonego rozwoju. W połowie lat 60. minionego stulecia telewizja zatrudniała już prawie 150 dziennikarzy, z których 45 pracowało w ośrodkach terenowych. A w 1969 roku zakończono budowę centrum telewizyjnego przy ulicy Woronicza w Warszawie. W czerwcu 1971 roku Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej przyjęło czteroletni plan rozwoju bazy technicznej radia i telewizji, przewidując nawet budowę stacji telewizji satelitarnej.

Telewizja stanowiła upragnione okno na świat oraz dostęp do kultury i rozrywki. Audycja powstała przy współpracy z Olsztyńską Delegaturą Instytutu Pamięci Narodowej.