Maciej Rataj

Historyczny leksykon IPN. 20-21 czerwca 1940 roku. To wtedy, na obrzeżach Puszczy Kampinoskiej, w pobliżu miejscowości Palmiry, Niemcy rozstrzelali 358 Polaków. Jednym z nich był Maciej Rataj, działacz Ruchu Ludowego, Marszałek Sejmu, jeden z twórców Polskiego Państwa Podziemnego. Opowiada dr Waldemar Brenda z IPN w Olsztynie. Z pewnością postać wybitna, jeden z najważniejszych polityków II Rzeczypospolitej. A przy tym, gdy prześledzić jego koleje losu, łatwo w nich odczytać historię człowieka, który z biednej, niczym nie wyróżniającej się rodziny włościańskiej wraz z nastaniem wolnej Polski osiągnął niesłychany awans społeczny i znalazł się w wąskim kręgu politycznych elit.

Przykładem niech będzie Maciej Rataj, syn włościańskiej rodziny, skromny nauczyciel z Zamościa. Dał się tam poznać jako człowiek wyjątkowy i aktywny, zarówno pod względem społecznym, jak i politycznym. To dlatego w lutym 1919 roku zaproponowano mu start w wyborach do I Sejmu Odrodzonej Rzeczypospolitej, zwanego Sejmem Ustawodawczym. Po wyborach tak go postrzegano już w roli początkującego posła. Wyróżniał się rasową męską urodą, bujną czupryną, żywym, inteligentnym wyrazem oczu i twarzy. No i logicznym formułowaniem opinii. Te słowa wyszły spod ręki późniejszego wieloletniego współpracownika i przyjaciela, Jana Dębskiego.

Zaszczytną i bardzo odpowiedzialną funkcją marszałka sejmu Maciej Rataj sprawował w latach 1922-1928. Ileż się wtedy wydarzyło? Kilkanaście dni po przejęciu przez niego laski marszałkowskiej rozpoczęła się pełna dramatyzmu procedura wyboru prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej przez Zgromadzenie Narodowe. Sytuacja w parlamentarnych kuluarach zmieniała się jak w kalejdoskopie. Skłócone stronnictwa za pomocą partyjnej prasy przenosiły emocje na ulicę. Na to wszystko nakładały się gry z parlamentem prowadzone przez Józefa Piłsudskiego, który to chciał objąć ten urząd, pomimo ograniczeń jakie nakładała na nie Konstytucja Marcowa, to się wycofywał.

Ostatecznie 9 grudnia pierwszym prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej został mało znany naukowiec, inżynier, społecznik i przedsiębiorca zasłużony dla sprawy polskiej, ale w polityce dopiero raczkujący – Gabriel Narutowicz. I wtedy rozpętała się histeria. Że mason, że niewierzący, że wybrany głosami mniejszości. Atmosfera rozgrzana do czerwoności, którą właśnie marszałek Maciej Rataj usiłował uspokoić. Nie udało się. 12 grudnia 1922 roku w kierunku prezydenta Narutowicza padły strzały. Pierwsze w historii odrodzonej Rzeczypospolitej polityczne morderstwo. Rataj w tych okolicznościach, zgodnie z Konstytucją Marcową, objął tymczasowo urząd prezydenta.

Przewrót majowy, de facto zamach stanu, odbywał się pod hasłem sanacji, czyli uzdrowienia moralnego państwa, ale był jaskrawym i brutalnym złamaniem konstytucji. Prezydent Stanisław Wojciechowski, niegdyś bliski współpracownik i przyjaciel Piłsudskiego, podał się do dymisji. Do Pana Marszałka Sejmu Macieja Rataja. Wobec wytworzonej sytuacji uniemożliwiającej mi sprawowanie Urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej, zgodnie ze złożoną przeze mnie przysięgą, zrzekam się tego urzędu i zgodnie z artykułem 40 Konstytucji przekazuję Panu Marszałkowi uprawnienia Prezydenta Rzeczypospolitej. Jednocześnie załączam prośbę o dymisję dotychczasowego rządu.

Rataj przyjął składane dymisję dopiero 15 maja. Jako następca prezydenta Wojciechowskiego, otwarty na współpracę z Piłsudczykami, nakazał natychmiastowe zawieszenie broni i zapowiedział powołanie rządu pojednania narodowego z udziałem Piłsudskiego. Ostatecznie premierem został wyznaczony przez komendanta Kazimierz Bartel. Wkrótce rozpoczęła się procedura wyboru prezydenta. Ku zdumieniu wszystkich sił politycznych Piłsudski nie przyjął tej funkcji z rąk Zgromadzenia Narodowego. Wybrano zatem nowego prezydenta, którym został wyznaczony przez Piłsudskiego naukowiec profesor Ignacy Muścicki. Zaczynała się nowa epoka w dziejach II Rzeczypospolitej.