Mentionsy Mentionsy
Drugi Rzut OKA
Drugi Rzut OKA

Tata widmo. Eurosieroty idą na terapię

07.09.2025 ·51 min 16 s

Jestem w takim miejscu, w którym mówię: jebać taki kapitalizm, który mi zabrał ojcaDział reportażu OKO.press przedstawia audioreportaż na podstawie tekstu Olgi Ledzion "Tata widmo. Eurosieroty idą na terapię". Realizacja i opracowanie muzyczne: Filip Przybylski i Longstreet Studio.

Ojciec widmo. Mój tata spędził na morzu 15 lat, z czego grubo ponad połowę przypadało na moje dzieciństwo, początek okresu dojrzewania. Kiedyś chciał iść na wywiadówkę, ale nie bardzo wiedział, do której klasy chodzimy. Chociaż znajomi z klasy mówili, że ich stacjonarni ojcowie też nie wiedzieli. Tata nie miał wglądu w naszą rutynę. Miał tylko jakieś wyobrażenie o tym, jak wygląda nasza rzeczywistość, po czym przyjeżdżał i to go totalnie zaskakiwało. Przyjeżdżał do domu na prawach gościa. Było wyjątkowo. Dużo wycieczek, wspólnego spędzania czasu, a z drugiej strony frustracji, bo nie wiedział, co gdzie w domu jest.

I mama po prostu wykopuje poloneza z zaspy. Czy coś się w domu urwało, rozpadło, zalało, to ona to ogarniała. Dzięki temu weszłam w dorosłe życie z przekonaniem, że kobiety są samowystarczalne, jeśli tego chcą, i nie ma rzeczy, których kobieta nie zrobi. Mama też mocno nauczyła się dysocjować. Wszystko wychodziło z opóźnionym zapłonem. Pamiętam wiele sytuacji, kiedy była po prostu zmęczona. Idziemy do kina, a ona zasypia. Zaczynam się bawić, a ona mnie ucisza, bo chce się przespać. Miałam poczucie, że mama jest niezawodna i to było zajebiste. Wiedziałam, że jak się przyniosło większy gruz do domu, to ona była instytucją 24 na 7.

Myślę, że to miało ogromny koszt emocjonalny. Dopiero po czasie, rozumiejąc dynamikę naszej relacji i dlaczego w różnych sferach sprzęga, w innych iskrzy, zrozumiałam, że żyła przez lata w przewlekłym stresie. Mama jest absolutnym herosem. Nas była dwójka. Ja sprawiałam mniej problemów wychowawczych, a brat dużo. Dla niego wejście w dorosłość było trudne. Z perspektywy dziecka myślałam, że oni nie radzą sobie z moim bratem, nie umieją, nie chcą.

Przez długi czas nie żyliśmy nawet na średnim poziomie. Mam wspomnienie, jak mama siedzi i liczy koszty w swoim specjalnym notesie. Ja to też teraz robię. Dzięki pracy ojca, rodzice później kupili dom i z mało reprezentacyjnej dzielnicy Olsztyna, z domu z wielkiej płyty, wyprowadziliśmy się do własnego jednorodzinnego domu pod dużym miastem. Ja już wtedy miałam takie poczucie, że mama jest absolutnym herosem. Dopiero teraz, po sześćdziesiątce, ma sieć kobiet, z którymi sobie chodzi na jakieś ćwiczenia, dwa razy do roku jeździ do spa, chodzi na basen i my jesteśmy zachwyceni, że w końcu ma czas dla znajomych.

To jest łatwe i wygodne życie pod wieloma względami. Jak się próbuję postawić w sytuacji mojej mamy, to myślę, ja pierdolę, ile ta kobieta ogarnęła. I też oczywiście tak patrzę na mojego ojca. Teraz zdaję sobie sprawę, w jakim trybie pracował. W typowej kulturze zapierdolu po 1989 roku, czyli praca jest święta. Ich pokolenie nie rozmawia o emocjach. Kiedy zaczęłam głośno mówić, że nigdy go nie było, że w czymś nie uczestniczył, to on wychodził z narracją, że pracowitością i determinacją doszedł do czegoś w życiu, poniekąd racjonalizując swój wybór i zdejmując ciężar ze wszystkich jego konsekwencji.

Nauczył się sam angielskiego. Ostatnio zdał egzamin na certyfikat B1 z niemieckiego. Z domu wyszliśmy z nawykiem, że czas wolny spędza się ucząc. Rodzice wspólnie czytają książki, gazety, dzielą się spostrzeżeniami. W święta po kolacji razem gramy w skrable. Albo każdy czyta coś swojego i co chwila coś swojego wniesie. Są dyskusje. Czasami iskrzy, kończy się turboawanturą o to, czy bieda jest wynikiem lenistwa. Ale ja to lubię, bo mam poczucie, że tak robią rodziny, które ze sobą żyją. Takie rodzinne mięcho.

Nasze małe puste pola. Po tym jak się wyoutowałam, czyli stosunkowo późno, nasza relacja się zacieśniła. Trudno być blisko, ukrywając sporą część swojego życia. Zaczęłam bezpośrednio dzwonić do taty i to był taki cringe. Rozmowa się nie kleiła. Zauważyłam, jak swobodne mam relacje z mamą. Że dzwonię i wiadomo, co się dzieje. Jest dynamika rozmowy. A z tatą miałam uczucie, że się tego człowieka muszę nauczyć i nauczyć komunikacji z nim. Ja ojca mało znam. Ojciec mnie też. I to rodzi napięcie. Zatrzymał się na etapie, kiedy byłam dzieckiem.

Inni ojcowie też pewnie mają problem z uznaniem, że ich córki są kobietami. Ja go teraz z premedytacją wpuszczam w różne sfery, ale dziwnie było mi się dzielić z ojcem sferą mojego życia uczuciowego, bo jakby nie mamy nawet języka do tego. Zderzałam się z tym w rozmowie z tatą, że szukam określeń, czy ja na moją partnerkę mówię moja partnerka, moja dziewczyna? Jak jesteś z kimś blisko, to masz wypracowane kody. Z mamą i bratem jest po prostu moja Marysia. Tata trochę później dołączył do tej historii. Tata o bliskość zabiega tymi metodami co zawsze. Ugrzązł w miejscu, w którym mówił, bo mnie tyle omija, ja za wami tęsknię i samotność jest okropna, ale jednocześnie nie szuka rozwiązań.

Byłam takim PO rodzica i to była obciążająca rola. Kiedy zaczęłam mieć trudności, to po prostu wycofałam się z życia rodzinnego, bo uznałam, że nie mogę im dokładać. Swój syf muszę ogarnąć sama. Zanim zaczęłyśmy rozmawiać, czytałam Baumana Socjalizm jako utopia, wcześniej Naomi Klein, Doktryna szoku. Ty przywołałaś Eduarda Lewisa. Praca jako droga do awansu społecznego. Nie jestem zła na moich rodziców. Jestem zła na system. Mam inny wgląd po tych kilkunastu latach, więcej wyrozumiałości i nawet jeśli uważam, że na różnych etapach rodzice podjęli złe decyzje, to są to rzeczy, za które po latach jest mi przykro po prostu.

Ale to mi idzie w taką złość, że to system z mojego ojca zrobił wyrobnika, który zracjonalizował swoje wybory, że nie ma innej drogi, bo nie było innej drogi. Bo myśmy w tym Olsztynie po prostu z kiśli. Rodzice mają wyższe wykształcenie. I to też nie jest oczywiste dla pokolenia lat 60. Mama pochodzi ze wsi, tata z małego miasta. Postawili na naszą edukację, bo wiedzieli, że to jest droga awansu społecznego. Coraz bardziej rozumiem, że tych opcji na stole było niedużo. Kiedy zapytałam tatę, dlaczego zaczął pływać, odpowiedział – a co innego miałem robić? Poszedł do szkoły morskiej, już na studiach zaczął pływać, bo musiał zarabiać.

Mama pisała magisterkę, bawiąc w akademiku mojego brata. Polska kocha taczeryzm. Rodzice kupili mieszkanie jak mieli trzydzieści lat. Ja mam trzydzieści lat i się oddalam od perspektywy kupna pierwszego mieszkania, pracując na dwa i pół etatu. Teraz trochę zluzowałam, będę pracować w jednym miejscu najpewniej, ale wcześniej to przecież było zapierdalanie po prostu absolutnie wszędzie i ciągle w nienormowanym czasie pracy. Więc niestety jestem trochę owocem tego systemu i czuję złość. To poszło rykoszetem z takiego bezwzględnego taczeryzmu.

Nieobecność znacznie ważniejsza. Większość z tych rzeczy, które były w mojej rodzinie, są też winnych, tylko w innych proporcjach, bo ojciec mieszka, ale jest tak zaaferowany robotą, że nie uczestniczy w życiu rodzinnym. W rodzinach, gdzie rodzic był czasowo niedostępny, to jest po prostu rozciągnięte do ekstremum. W większości domów jest tak, że królestwem matki jest kuchnia, a ojciec nie umie podać obiadu i tylko jedna osoba wie, czym się czyści kibel i gdzie ten środek znaleźć. W nieobecności mojego ojca nie chodzi o to, że przez to moje dzieciństwo było złe, bo ja tego tak nie postrzegam, tylko że jego nieobecność była znacznie ważniejszym czynnikiem, niż mnie się wydawało.

Pamiętam, jak moja mama się wściekała, kiedy słyszała, że rodziny marynarzy to rodziny patologiczne. Po pierwsze, dlaczego ktoś używa takich kwantyfikatorów? Po drugie, wygłaszając taki kategoryczny sąd, jakby skazywał mnie na to, że ja wyrastam w patologii. Ta praca, ich wspólna, bo przecież oboje wykonywali pracę, pozwoliła na wyprowadzkę z zapyziałego miasteczka na przedmieścia dużego. Z mieszkania, gdzie moja mama mieszkała w salonie, do domu, w którym ma swój pokój. Datse lot. Ja o moim tacie mówię automatycznie tata, ale nie brzmi dla mnie dziwnie mówienie ojciec. Natomiast o mojej mamie nigdy nie powiedziałabym matka. I to nie jest wartościujące.

Po prostu pod hasłem matka nie ma zdjęcia mojej mamy. Nie tęskniłam jakoś bardzo. Justyna, Gdańsk. Długie blond włosy, drobna, nosi ciemny kolczyk w nosie. Rozmawiamy w upalny wieczór. Przed monitorem przebiegają dwa rasowe, łyse koty, zazdrosne o jej uwagę. Wynajmuje mieszkanie na ostatnim piętrze kamienicy. Ma 26 lat, brat 8 lat starszy. Rodzice, rocznik 1969. Na początku lat dziewięćdziesiątych tata prowadził warzywniak.

Wstawał o czwartej nad ranem, jechał po towar na giełdę i siedział w sklepie do osiemnastej. Wytrzymał tak trzy lata. Mama była świeżo po licencjacie na urlopie macierzyńskim, bo niedawno urodziła mojego brata. Wróciła na studia magisterskie, kiedy byłam mała. Codziennie dojeżdżała do Gdańska i nie było jej całymi dniami. Wychowaliśmy się w postkomunistycznym niskim bloku. Brat odprowadzał i odbierał mnie z przedszkola. U babci czekaliśmy, aż mama zabierze nas na noc do domu. Tata był po technikum, które kształciło podstocznię i tam dostał pracę jako malarz-piaskarz. Miałam sześć lat, brat trzynaście, kiedy zaczął regularnie pracować za granicą.

Brat mocno to przeżywał, słyszałam jak płakał po nocach. Ja dorastałam w przekonaniu, że ojciec trochę jest, a trochę go nie ma i to jest normalne. Nie tęskniłam jakoś bardzo. Tata zaczął pracować w Niemczech, zarabiać w euro i to był spory zastrzyk gotówki. Po powrocie był zestresowany, irytował go nieporządek w szafie, źle umyte naczynia, cieknący kran. Odpoczywał dwa dni. Jeździliśmy na plażę, na zakupy, do kina, a później załączał mu się tryb zadaniowy. Naprawy, porządki, malowanie i narzekanie. Był perfekcjonistą. Pierwszy tydzień był spoko, ale w drugim czekałam, żeby wyjechał.

Miał tam tysiąc razy lepiej niż my. Ale niektórzy współpracownicy ciężko znosili rozłąkę i nadużywali alkoholu. Opowiadał, jak jednemu odmówił wyjazdu po alkohol późnym wieczorem. Tamten wsiadł w auto i zatrzymał się na drzewie ze skutkiem śmiertelnym. Najbardziej ekstremalna była praca na platformach wiertniczych. Kilka tygodni na morzu, ojciec wisiał w kominie na kilkudziesięciu metrach. Nie wiem, ile zarabiał. Matka nie mówiła, ale do wypadku niczego nam nie odmawiała. Pracował wtedy w stoczni, na hali, podpięty do statku. Uprząż się od pieła i spadł te kilka, kilkanaście metrów do zbiornika wody. Połamał żebra, nogę, rękę.

Do policji się nie dostał, bo według psychologa miał zbyt miękką osobowość, ale po roku przyjęli go do więzienia. Wobec brata tata był bardziej surowy niż wobec mnie. Kłótnia między nimi zawsze wychodziła od ojca. Ja przy każdej wymianie zdań reagowałam defensywnie i ojciec się poddawał, nazywając mnie domową terrorystką. Mama jest pracoholiczką. Ma zaplanowane, musi trzymać się schematu. W sobotę zawsze sprząta mieszkanie, w niedzielę odpoczywa. Tydzień w tydzień tak samo. Był czas w moim nastoletnim życiu, kiedy rzeczywiście było mi ciężko. Czułam, że mam rodziców, ale oni aż tak bardzo się mną nie interesują. Mijaliśmy się.

Nie mówiłam, kiedy byłam smutna. Nie chciałam narzekać. Kiedy miałam 18 lat, poszłam do psychiatry, powiedziałam o wszystkich żalach i też poczułam się strasznie olana, bo psychiatra nie wzięła pod uwagę tego, co powiedziałam, tylko zauważyła, że jestem bardzo chuda. Powiedziała, że mam anoreksję. Przeprowadziła taki rytuał upokorzenia. Wyciągnęła wagę i kazała mi wejść. Jak się zważyłam, powiedziała, że dzwoni po karetkę. I tak moi rodzice dowiedzieli się, że mam depresję. To był okropny experience. Nie głodziłam się, po prostu nie miałam apetytu. Wracałam ze szkoły, kładłam się i grałam w jakieś gierki. Nie chciało mi się wstać i zrobić sobie czegoś do zjedzenia.

Słowo eurosierota usłyszałam na lekcji WOS. Pomyślałam, że dokładnie oddaje moją rzeczywistość i jest dla mnie neutralne. Refren dzieciństwa, oczekiwanie i tęsknota. Po każdym jego wyjeździe, przez kilka dni spałam z mamą w ich łóżku. Płakałyśmy. Kiedy zbliżał się moment powrotu do Danii, chodził zdołowany, ale mimo wszystko przez tyle lat tam wracał. Wieczorne rozmowy przez telefon. Codzienny rytuał przez miesiące rozłąki. Chciałabym dziś umieć tak z nim rozmawiać, bez oporów, dystansu, jak wtedy. Może napiszę mu w liście, co czuję? Oni poznali się pod koniec podstawówki. Jeździli do siebie rowerami.

Zaczęłam mieszkać na dwa domy. Mieszkali mniej więcej w tej samej odległości od mojej szkoły. Kiedy byłam tylko z tatą, to się cieszyłam. Liczyłam na przełom, że będziemy ze sobą bliżej. Graliśmy na konsoli, jeździliśmy pochodzić po galerii handlowej. Nie trwało to długo. Pół roku po rozwodzie tata był już zaręczony. Wziął ślub, miał kolejne dziecko. Miałam złe nastawienie do jego nowej żony. Chętnie bym go teraz zapytała, czy gdyby tak szybko nie wszedł w nowy związek, to może bylibyśmy teraz ze sobą bliżej. Mama zamieszkała z nowym partnerem i jego nastoletnią córką. Do domu wracałam tylko na wieczór, żeby się przespać do szkoły. Czasem nocowałam u znajomych.

Dziś uważam, że rodzice mieli mnie wtedy trochę gdzieś. Każde skupiło się na układaniu sobie życia po rozwodzie. W liście bym to tacie wygarnęła. Zazdroszczę dziewczynom, które mają bliską relację z ojcami. Mogą przyjść i się przytulić, opowiedzieć o problemach. Mój tata mówi, że mam dzwonić, jakbym potrzebowała, ale nasze rozmowy wyglądają zawsze podobnie. Ja opowiadam, co u mnie, gdzie byłam, a kiedy pytam, co u niego, pada zawsze – a nic, z pracy do pracy. Kiedy pytam, dlaczego ma zły nastrój, odpowiada, że denerwuje się wyjazdem za granicę. Chcę, żeby wiedział, że mnie to wkurza. Napiszę mu to. W ogóle, czy on zdaje sobie sprawę, że zawsze odpowiada to samo?

Mama teraz też wyjeżdża do pracy. Sprząta w Szwecji prywatne domy i biurowce. Cały rok tam siedzi. Przyjeżdża, jak tata kiedyś, na kilka dni, w wakacje na trzy tygodnie. Tata fizycznie prawie się nie zmienił. Ma więcej siwych włosów i zmarszczek, ale wygląda i ubiera się tak samo. Jak wraca z Danii, to jest zarośnięty. Dopiero w Polsce idzie do fryzjera. Mama zmieniła się bardzo. Jest na czasie, rozumie TikToka, siedzi na Instagramie. To ona mówi mi, co jest modne. Kiedyś mniej myślała o wyglądzie, a po trzydziestce zrobiła sobie tatuaże, przeszła przez fazę sztucznych rzęs. Teraz wygląda naturalnie. Inwestuje w siebie. Rodzice pracują za granicą, ale leczą się w Polsce, bo tutaj jest taniej.

Poza tym mama mówi, że w Szwecji imigranci są olewani przez lekarzy. Do Europy mnie nie ciągnie, siedzę w Polsce. Żyję sama w wynajętym przez mamę dwupokojowym mieszkaniu pod Lublinem. Pracuję sezonowo, studiuję dziennie. Mam chłopaka, z którym chcę zamieszkać, może założyć rodzinę, jeśli stać nas będzie na dom na wsi. Wydaje mi się, że tata chciałby większego kontaktu ze mną, ale nie umie. Nie ma problemu, żeby mi mówić, że mnie kocha. Dodaję to po każdej rozmowie czy w wiadomościach. Ale jak coś ważnego działo się w moim życiu, dostałam się na studia, zdałam na prawo jazdy, dostałam stypendium naukowe, to mama zalewała mnie radością.

Przecież ja byłam takim dzieckiem. Ma 26 lat, brat młodszy o rok. Rodzice z połowy lat 70. Rodzice poznali się w urzędzie celnym. Tata klient, mama urzędniczka. On, syn milicjanta, dopiero co wyszedł z wojska i za żołd kupił sobie białe spodnie. Ona, temperamentna, zaczęła żartować, że pieczątki mu nie przybije. W końcu przybiła. Na spodniach. Zniszczone ubranie odkupiła i tak zaczęła się ich historia. Po ślubie moja prababcia, Anne Marie, przepisała na mamę rodzinny spadek, dwupiętrową poniemiecką kamienicę przy głównej ulicy Małego Miasta, gdzie przed wojną żyli obok siebie Niemcy i Polacy.

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.