Mentionsy

Od razu powiem, że dodatkowym impulsem do tego, żeby sięgnąć po Švankmajera, okazała się publikacja książki.

Pełnometrażowe filmy fabularne Jana Švankmajera, a jej autorką jest dr Marta Maciejewska, filmoznawczyni z Uniwersytetu Gdańskiego, którą mam przy wielką przyjemność gości dzisiaj w Spoilermasterze.

Twórczość Švankmajera to jest twórczość, która obfituje w niezapomniane obrazy.

Praga zresztą jest pełna, jak to pisał Mariusz Surosz, takich zlepków kulturowych, które również poprzez swój mistycyzm żydowski nawiązują właśnie do światoweobraźni, który jest ważny dla Švankmajera.

Mamy kulturę żydowską, to są też w ogóle tereny Cesarstwa Austro-Węgierskiego, więc mamy różne wpływy, różne wpływy kulturowe, a Rudolf II, o którym wspomniałeś, jest nawet wymieniony w jednym z filmów Švankmajera.

który z kolei nawiązuje, jeśli dobrze rozumiem, do malarza, który był beneficjentem patronatu Rudolfa II, czyli do Archimbolda, którego płótna, można o nich pomyśleć, kiedy ogląda się filmy Švankmajera.

Innymi słowy, przedmioty, które ożywają w filmach Švankmajera, są to między innymi na przykład warzywa i owoce, które znamy chociażby z płycie, na których mówiłaś, że w swojej sztuce Švankmajer stara się im nadać jakąś sprawczość.

A zatem to nie tyle ręka Švankmajera manipuluje tym przedmiotem, tylko wyobraźnia Švankmajera ujawnia potencjał ruchu w tym przedmiocie.

Gdyby ktoś chciał szybko zrobić sobie taki wstęp do Švankmajera i nawet zatrzymać na chwilę ten podcast, zrobić pauzę i zastanowić się, o czym dokładnie oni mówią, to poleciłbym obejrzenie krótkiego metrażu pt.

Który chyba jest takim najbardziej dosłownym wyłożeniem tej filozofii przedmiotu u Švankmajera.

Czy możesz streścić, bo trudno się streszcza filmy Švankmajera, ale opisać co tam się dzieje z przedmiotami, a nawet nie tyle co tam się dzieje z przedmiotami, tylko co robią przedmioty w tym pikniku.

Tutaj znowu cudzysłów, natomiast takich u Švankmajera mogłoby być więcej.

Chociaż jedzenie butów też się pojawi gdzie indziej u Švankmajera, to jest taka dosyć okrutna wojna.

I jest cechą kina Švankmajera, że przemoc makabra jest także obecna w tych filmach.

Prawdziwe miejsce, no ale dla Švankmajera jest to także okazja do trochę zabawy tymi szczątkami, takiej filmowej przynajmniej zabawy tymi kościotrupami.

Jakiegoś ruchu oporu do władzy komunistycznej, chociaż jednocześnie mam wrażenie, że komentowanie no właśnie sytuacji społeczno-politycznej nie będzie tym, co Švankmajera interesuje najbardziej.

I tutaj dołączmy jeszcze do tego postać żony Švankmajera, Ewy Švankmajer, jeśli dobrze pamiętam.

I technika Švankmajera też jest szczególna.

Wytłumaczalna również, bo często nie ma sensu tłumaczenie tego wszystkiego zdaniem Švankmajera i powinniśmy sobie sięgnąć po prostu po koncepty Freuda, aby nadążyć za tokiem przemiany rzeczywistości w nierzeczywistość w tych jego filmach.

Przy czym być dzieckiem to zarówno w języku Freuda jak i w języku Švankmajera to nie znaczy być niewinnym, bo stan dziecięcości, Freud chyba najmocniej o tym przekonywał, jest także stanem pożądań rozmaitych i chcenia czegoś, prawda?

Ukazuje Švankmajera po prostu jako wybitnego filmowca.

Powiem takie słowo, którego Švankmajer by nie lubił, storytelling wizualny, że myślę, że w ogóle można by porównać Švankmajera tylko do, albo na odwrót, do Tima Bartona, albo Tima Bartona do Švankmajera.

I jeśli się nie mylę, dofinansował z prywatnych środków jeden z ostatnich filmów Švankmajera, czyli Owad.

który jest wielowymiarowy u Švankmajera, bo jeśli ktoś teraz zapauzuje na chwilę i obejrzy jednominutowy film pod tytułem Zakochane mięso, Meat Love, to zobaczy o co chodzi.

Powiedzmy o tym jedzeniu, bo ono wydaje się naprawdę fascynować Švankmajera.

Jednak zostawmy jeszcze na moment ten film i wróćmy do takiej całkowitej fascynacji Švankmajera jedzeniem.

W filmach Švankmajera często obserwujemy takie jedzenie typowo czeskie, jakieś racuchy, knedliki, obrzydliwe mięso.

Jakiś tajemniczy płyn, więc tutaj też oczywiście ten film wymiary dialogu, bo tutaj można powiedzieć najkrócej, że dialog dla Švankmajera to jest wzajemne pożeranie się interlokutorów i potem wypluwanie już przerzutych, więc tego jest tutaj dużo i w ogóle obrazy z piżarni też się często pojawiają, chociażby właśnie w do piwnicy, ale

Tak i to jest film zachwycający, zresztą to był w ogóle pierwszy film pełnometrażowy Švankmajera jaki ja widziałem, bo to jest film, który bierze bardzo dużo elementów z Louisa Carolla, dużo też pomija, bo nie zobaczymy tutaj Kota z Czesze i wielu innych postaci z tej książki,

Ale co dla Švankmajera jest najważniejsze?

I to jest dla mnie sedno Švankmajera, że z jednej strony mamy puchatego królika, ale z drugiej strony ten królik ma wbite gwoździe w łapki.

Czym dla Švankmajera jest Alicja w Krainie Czarów i co on z tym tekstem w tym filmie robi, który podąża za bohaterką?

Ta Alicja Literacka się zmniejsza, a w momencie jak Alicja Švankmajera się zmniejsza, to staje się lalką.

Trudno mi powiedzieć, bo i Alicja, i właściwie chyba trzy pierwsze pełnometraże Švankmajera są takim przejściem pomiędzy tym, co robił do tej pory, tym takim posługiwaniem się obrazami, raczej bez słów, albo z niewielką liczbą tych słów.

Znaczy najlepszy, bo zwykle dużo osób pyta mnie o to, co moim zdaniem jest najlepsze z twórczości Švankmajera, bądź najbardziej charakterystyczne, a ja się z tym wstrzymuję, staram się jej nie wartościować.

To twarz żony Švankmajera właśnie, Ewy Švankmajerowej.

Tutaj nic nie sugeruję, ale mamy taki dosyć mocny pedofilski wątek również w twórczości Švankmajera.

O tym filmie mi najtrudniej mówić spośród pełnometrażowych filmów Švankmajera, a też najtrudniej byłoby mi go rzeczywiście uchwycić.

To dodajmy tylko już tytułem naprawdę uzupełnienia, że teatr jako taki jest dla Švankmajera kluczowy, także dlatego, że sam

I teraz mój ulubiony film Švankmajera to są Wpiskowcy rozkoszy.

Ale wydaje mi się i tutaj też, nie wiem, jak ty widzisz tego Švankmajera po 89 roku, jednak no po przełomie pewnym politycznym, który on też opisuje w filmie Koniec stalinizmu w Czechach,

Chyba pierwszy w ogóle u Švankmajera w filmach pełnometrażowych na pewno współczesnych Czechów.

Czy ty myślisz, że to miało znaczenie dla sztuki Švankmajera, że on nagle się odnalazł w tej wolnorynkowej rzeczywistości?

Teraz zaryzykuję tezę, że z kolei chyba taki konsensus jest, że to jest najlepszy film Švankmajera.

Tych tematów tutaj szwankmajerowskich będzie dużo, bo na pewno jedzenie, na pewno ta przestrzeń, która bardzo przypomina chociażby te zalicji, zawsze u Švankmajera mamy...

Tutaj, tak jak mówię, film wydaje mi się najbardziej znanym filmem Švankmajera, więc już też nie będziemy się nad nim zatrzymywać.

I tutaj wchodzimy w taką ambarasującą część, mianowicie filmów dalszych, ja nie widziałem zamiast twoich opisów, późniejszych filmów Švankmajera, więc wymienię je tylko.

I tutaj nie tyle, żebyśmy omawiali je wszystkie po kolei, tylko raczej chciałem zapytać o tą późniejszą właśnie twórczość Švankmajera.

Mamy taki bardzo charakterystyczny dla Švankmajera przenikanie się obrazów czy sposobów opowiadania.

Dosłownie Żuk Owad, który kończy pierwszy film Švankmajera, bo pierwszy film, czyli Ostatnia Sztuczka.

A tutaj jeden z ostatnich, jak do tej pory, filmów Švankmajera to właśnie Owad.

Przy czym warto zaznaczyć, że jest oficjalny kanał na YouTubie, który jest afirmowany przez Švankmajera, mam nadzieję przynajmniej.

I myślę, że te filmy Švankmajera to są takie właśnie ciasteczka, że jak się je zje i obejrzy, to już potem się nie jest takim samym.