Mentionsy

A dzisiejszą rozmowę poświęcimy postaci papieża Leona XIII.

Ja od pewnego czasu nosiłem się zresztą z zamiarem zaproszenia pana profesora do rozmowy o historii kościoła XX wieku i początek tego wieku wydawał mi się jednym z takich najciekawszych możliwych wyborów, więc być może gdybym wykazał więcej zdecydowania, to rozmawialibyśmy o pontyfikacie Leona XIII czy Piusa X nieco wcześniej.

W ostatnim czasie w internecie, w prasie pojawiło się bardzo dużo materiałów, zdawkowo, mniej zdawkowo, z większymi, mniejszymi kompetencjami odnoszących się do osoby Leona XIII.

Rozpocząłbym od takiego pytania, prośby o pewien kontekst historyczny dla pontyfikatu Leona XIII, wybranego papieżem w 1878 roku.

Na takim jeszcze szerszym planie sam Leon XIII miał bardzo krytyczny osąd punktu, w którym znalazła się współczesność.

Czy to może być taki dobry klucz do pontyfikatu Leona XIII?

Teraz przejdźmy już do samego Pańskiego pytania dotyczącego Leona XIII.

Powiedziałbym, że z jednej strony arcybiskup, potem kardynał Pecci, czyli przyszły Leon XIII, to jest człowiek, który w jakimś mierze jest świadkiem epoki i komentatorem także, to znaczy aktywnie

To znaczy ja muszę powiedzieć, że w jednej z pierwszych encyklik papieża Leona XIII z tego co pamiętam w Immortale Dei jest taka

Jakie idee zdaniem Leona XIII zagrażały ładowi społecznemu, moralnemu czy religijnemu?

I proszę pamiętać, że to się dzieje na oczach Leona XIII.

Choć powiedziałbym, że nie jest daleko od wizji, którą prezentuje Leon XIII, bo akurat przechodzi swój etap powiedziałbym silnie agnostyczny, tak to ujmijmy.

A propos etatyzmu, czy u Leona XIII już pojawia się ta ważna idea pomocniczości, subsydiarności?

Ja bym powiedział, że raczej ta idea zostaje wypracowana w trakcie pontyfikatu właśnie Leona XIII i ona

Między Piusem IX, Leonem XIII, później Piusem X, Benedyktem XV i aż do Piusa XI, aż do Quadrages i Manno, gdzie to jest jakby wskazane jako taka koncepcja

I to jest wizja, która jest właściwie tożsama dla wszystkich papieży, przy czym u Leona XIII nabiera głębszego sensu i w jakimś sensie znajduje wyraz w jego koncepcji chrześcijańskiej demokracji.

Chrześcijańskiej demokracji, dodajmy, niepartyjnej, bo to jest bardzo znaczący rys w myśleniu Leona XIII.

Otóż w encyklice, zwłaszcza w encyklice po części Immortale Dei, ale także Sapiencia Christiana, Leon XIII określi wizję

Korporacjonizm katolicki wyrasta równolegle z pontyfikatem Leona XIII i Leon XIII go widzi, ale jeszcze na pewno nie ma predylekcji do tego.

To znaczy, to Leon XIII wypracowuje taką charakterystyczną dla całego XX wieku doktrynę, w której mówi o tym jasno, tłumacząc dylematy związane właśnie między innymi z chrześcijańską demokracją, mówi

Właśnie od Leona XIII zaczyna być redefiniowane, co oni przez to rozumieją.

Mechanizm wyborczy przestaje być dla Leona XIII problemem, natomiast zaczyna być problemem mentalność polityków i tutaj bardzo silnie to wychodzi.

I Leon XIII rzeczywiście oprócz koncepcji chrześcijańskiej demokracji otwiera się też na inne rozwiązania ustrojowe zdecydowanie szerzej niż poprzednicy.

No to to jest coś, co Leon XIII czasami

Ale rzeczywiście, wraz z początkiem pontyfikatu Leona XIII, III Republika Francuska nabiera jednoznacznie charakteru antykatolickiego.

I stanowisko Leona XIII zdecydowanie utrudniło tę argumentację.

Jest zresztą bardzo piękna encyklika Leona XIII z 1888 roku Libertas, w której Leon XIII mówi o wolności, właściwie rozumianej wolności, przypominając, że katolicyzm nie jest antywolnościowy.

Tak, Leon XIII nieprzypadkowo zajmuje się między innymi kwestią moralności małżeńskiej i trwałości małżeństwa jako sakramentu.

To jest jakby jeden aspekt, ale chyba jeszcze mocniejsze i kompletnie zazwyczaj zapominane są zmagania, które prowadzi Kościół Leona XIII z tą rzeczywistością liberalną na polu edukacyjnym.

Troszkę inaczej jest w krajach anglosaskich, które mają własną tradycję, powiedzmy taką społeczną, szkolną i tam katolicy raczej właśnie z Leona XIII mogą rozwijać swoją działalność szkolną, ale to wynika troszeczkę z czego innego.

W zasadzie jedynym miejscem, gdzie udało się wywalczyć Uniwersytet Katolicki i to nawet tam państwo się cofnęło i oddało, ale to przed pontyfikatem Leona XIII, to jest Belgia.

To jest problem właśnie z czasów pontyfikatu Leona XIII, ale on zostanie później na następny pontyfikat.

No tak, pan, panie Adamie poruszył zagadnienie, które jest prawdopodobnie najbardziej rozpoznawalne przez naszych słuchaczy, bo jeśli w podręcznikach, powiedziałbym, nie do historii Kościoła znajdujemy nazwisko i imię Leona XIII, no to oczywiście znajdujemy je w kontekście Rerum Novarum.

Odwoływał się do jego osoby przy rozważaniach różańcowych, bo też ten aspekt maryjny u Leona XIII jest silny.

Odwoływał się też w refleksji dla mnie istotnej, to znaczy refleksji nad historią, bo jest taki adres Jana Pawła II do konferencji w stulecie śmierci, konferencji historycznej w stulecie śmierci Leona XIII, odbywającej się na dwa lata przed śmiercią Jana Pawła II w 2003 roku.

Gdzie przypomina za Leonem XIII podstawowe obowiązki historyka.

Więc Leon XIII nie wchodzi tutaj w rolę polityka, tylko wchodzi w rolę arbitra i komentatora.

Leon XIII zwraca uwagę, że konflikty społeczne są rzeczą naturalną, ale wychodzenie z nich jest konieczne nie poprzez, powiedziałbym, brutalną i drapieżną walkę, ponieważ unicestwienie którejkolwiek ze strony jest niemożliwe nawet z punktu widzenia społecznego, czyli ani pracodawca, ani pracobiorca nie zostanie

To jest ta wizja Leona XIII i trzeba powiedzieć, trudno mu po latach odmówić racji.

I to jest to, gdzie Leon XIII był chyba największym pesymistą, bo on rzeczywiście nie uważał, żeby zmiana moralna na lepsze była rzeczą łatwą.

Właściwie każdy papież mówił, że zmiana społeczna zaczyna się w zmianie moralnej społeczeństwa i w jakiejś mierze, jeżeli przecież można tak powiedzieć, gdzieś tam dalekim echem tego myślenia Leona XIII będzie przesłanie polskiej solidarności, gdzie zmiana moralna miała doprowadzić do zmiany społeczno-politycznej.

Nie chcę przez to powiedzieć, że Leon XIII był ojcem polskiej solidarności, ale warto zwrócić uwagę, że to jest taki bardzo katolicki typ myślenia i Leon XIII wyznacza tutaj pewne kierunki, niewątpliwie.

Ruchu katolickiego, ponieważ za Leona XIII krzepnie główny nurt katolicyzmu społecznego, chciałoby się właśnie powiedzieć.

Co się później będzie działo z tym uniwersytetem, to jest osobna historia, natomiast proszę zwrócić uwagę, że to jest cały czas ten sam problem, który będzie też nazywany przez Leona XIII, to znaczy właśnie tego napięcia na linii z państwem liberalnym.

Podobnie będzie zresztą w Niemczech, przy czym w Niemczech sprawa będzie o tyle bardziej skomplikowana, że Leon XIII będzie walczył z dziedzictwem kultur kampu, tylko tutaj znajdzie... To akurat trafi na taki moment, kiedy najpierw Bismarck przez kilka lat, a potem jego następcy za Wilhelma II będą szukali jakiegoś porozumienia

Politycznego z partią Centrum z jednej strony, czyli partią katolicką funkcjonującą jako opozycja wobec Kulturkampfu Bismarkowskiego z tych lat 70. przede wszystkim, bo Kulturkampf rozpoczyna się w roku 73., czyli jeszcze przed pontyfikatem Leona XIII.

Nawiasem rzecz biorąc, z punktu widzenia Leona XIII to Bismarck nie był takim złym liderem, ponieważ, znaczy on miał złe cechy, to znaczy ten Kulturkampf w pierwszych latach jeszcze trwał w najlepsze.

No globalizacji katolicyzmu, powiedziałbym takiej nowej fali globalizacji katolicyzmu, która jest charakterystyczna właśnie przede wszystkim dla pontyfikatu Leona XIII i oczywiście ona się nie dopełni w tym czasie tego pontyfikatu, tylko kolejne pontyfikaty będą rozwijać tą strukturę, ale zorganizowane misje katolickie także na terytorium brytyjskim, to znaczy w Indiach, także na terytorium chińskim, mimo bardzo silnych represji

To wszystko jest, zaczątek tego to jest w czas pontyfikatu Leona XIII.

To jest złożona sytuacja katolicyzmu w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, do której się odnosił Leon XIII.

W każdym razie można powiedzieć, że Leon XIII rozpoczął pewną linię postępowania, którą będzie kontynuował Pius X. To znaczy, powiedziałbym, no i zakwestionowania takiego, powiedziałbym, na to otwartego stanowiska wobec kultury współczesnej, dialogu komunicznego, źle rozumianego.

W pierwszej swojej wypowiedzi przywołał pan jedną z pierwszych encyklik Leona XIII, Eterni Patris, która wzywała do przywrócenia rangi filozofii chrześcijańskiej, zwłaszcza tomistycznej.

No niewątpliwie dlatego, że w ogóle to nie jest to jedyny taki kazus, gdzie papież, bo także jest to na przykład powstanie Papieskiej Komisji Biblijnej, zainicjowane przez Leona XIII, gdzie Leon XIII stara się dać impuls do unowocześnienia Akademii Katolickiej, chciałoby się tak powiedzieć.

Leon XIII proponował być może zbyt jednostronnie dążenie do tego, żeby to neotomizm stał się tą platformą.

No właśnie, a czy są jeszcze jakieś wątki polskie związane z pontyfikatem Leona XIII i czy kierował do Polaków, jako Polaków właśnie przesłanie?

Bardzo piękny hołd pokazujący, że Polska jest dla Leona XIII pewną rzeczywistością.

Ale proszę zwrócić uwagę, że w gruncie rzeczy ta potrójna konstrukcja pokazuje, że dla Leona XIII Polska jest jednością i Kościół w Polsce jest jednością funkcjonującą w trzech odrębnych warunkach, o tak powiedzmy.

No ja bym powiedział tak, że jeżeli, już wspominałem tutaj o Romanie Dmowskim, jeżeli aby się domagać takiego wczesnego dokumentu, który miałby charakter wszechpolski, to niewątpliwie dokument Leona XIII taki charakter wszechpolski ma, chociaż nie sądzę, żeby ówcześni Polacy byli z niego usatysfakcjonowani.

I chyba można zgodzić się z tym, że Leon XIII zapowiada pewną ewolucję stanowiska Stoicy Apostolskiej wobec sprawy polskiej.

Warto jeszcze zwrócić uwagę na jedną rzecz, jeżeli wątki polskie wyczerpujemy, to znaczy proszę pamiętać, że Leon XIII uporządkował sprawy, znaczy właśnie prowadząc rozmaite tam zabiegi dyplomatyczne wokół dworów

W 1882 roku zostaje, o ile dobrze pamiętam, powołana do życia diecezja kielecka właśnie przez Leona XIII.

Jest to podkreślenie chyba jedności Kościoła, no bo w tym duchu działał Leon XIII bez wątpienia.